Rýh meıramy

Dombyra – qazaqtyń ja­ny. Elbasymyzdyń tikeleı qol­daýymen qolǵa alynǵan bul merekeniń tek óner adamdary, dom­byrashylar qaýymy úshin ǵana emes, óskeleń urpaqty ult­jan­dylyqqa, ulttyq rýh bıi­ginde tárbıeleýde aıtarlyqtaı máni zor. Dombyra kúniniń bú­kil­halyqtyq meıram bolyp bekitilýi – birinshiden, ulttyq as­­pa­bymyzdyń dárejesin bıik­tetti, ekinshiden, mádenı qun­dylyqtarymyzdy ulyqtap, ózi­mizdiń tilimizdi, ónerimizdi, mýzy­kamyzdy, ádebıetimizdi saq­tap qalý jolynda da zamanaýı, jańashyl, jalpyulttyq sıpat qalyptastyrdy. Sondyqtan da bul meıramdy rýh meıramy dep atasa da artyq emes, menińshe.

Eger ulttyq aspabymyzdyń tarıhyna úńiletin bolsaq, 1957 jyly Seıilhan Asanov, Nur­ǵısa Tilendıevteı birtýar ta­lanttardyń bastamasymen Aty­raýda 500 adamnyń quralǵan or­kes­tr bolatyn. Sol kez­diń ózinde-aq óner oqıǵasyna aınalǵan aıtýly shara keıin 2010 jyly jalǵasyn taýyp, 650 adamnan quralǵan ónerpazdar toby «Isataı-Mahambet» alańyn qa­sıetti dombyra shanaǵynan tógilgen kúmbirli kúıdiń dýmanyna bóledi. Tyńdarman kóńilinen shyqqan bul bastama 2013 jyly Atyraý stadıonynda 1000 adam­dyq óner kórsetýge ulasyp, Qa­zaqstan boıynsha Gınnestiń rekordtar kitabyna engen.

Al keshegi Astananyń «Qazaq eli» alańynda ótken 2000-nan asa dombyrashylar qu­ramynyń jalpy oryndaýynda óner kórsetýi – ulttyq ónerimizdiń janashyrlary – tyńdarmandar úshin esten ketpes áserimen ár­qaı­sysynyń kóńil túkpirine be­rik bekigeni sózsiz. Bul – dom­by­ra tarıhynda tuńǵysh ret osyn­shalyqty kóp adamnyń qaty­sýy­men júzege asyp otyrǵan ult­tyq mýzykamyzdyń aıtýly oqıǵasy.

Ulttyq dombyra kúni – shyn mánindegi ulttyq ónerimizdiń uly meıramy, elordamyzdyń 20 jyldyq mereıtoıyna jasalǵan tamasha tartý. Keshe barlyǵymyz kýá bolǵandaı, tek dombyra tar­typ, kúı tyńdap qoımaı, tyń­darman qaýym, sondaı-aq Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly, Dına Nurpeıisova, Ahmet Ju­banov bastaǵan kúı óneri maı­talmandarynyń saýsaq taby tı­gen aspaptaryn kózben kó­rip, sheberlerdiń dombyra, ult­tyq áshekeı buıymdaryn jasaý barysymen de tanysty. Mu­nyń da óskeleń urpaqtyń óz ul­tynyń tarıhy men tamyryn, mádenıetin jetik bilip erjetýine, tárbıelenýine berer taǵylymy mol. Meni jastardyń ulttyq ónerimizge, dombyraǵa degen qyzyǵýshylyǵy tánti etti.

Kezdeısoqtyq pa bilmedim, kóp ýaqyttan beri júzege asyrsam dep júrgen jobalarymnyń biri dál osy jyly sheshimin taýyp, qyrkúıek aıynda kúı atasy Qurmanǵazy Saǵyr­baıulynyń mereıtoıyna oraı «Saz perneli Saraıshyq» degen ataýmen halyq­aralyq kúı festıvali ótki­ziledi dep bekitilgen bolatyn. Qazir soǵan qyzý daıyndyq júrgizilip jatyr. Mine, júrek túkpirinde uzaq jyldar boıy aıalap kelgen arma­nymnyń Ulttyq dombyra meıramymen, Astanamyzdyń 20 jyldyq me­reıtoıymen tuspa-tus kelýin ózim­niń tarapymnan elimizdegi aıtýly oqıǵalarǵa jasa­ǵan tartýy­m dep bilemin. О́z­derińiz biletindeı, elimizde bu­ǵan deıin halyqaralyq deń­geıde kúı festıvali ótip kórgen emes. Sol olqylyqtyń ornyn toltyrýdy jáne ulttyq ónerimizdi tek el arasynda emes, álemdik keńistikte tanytýdy maqsat tut­qandyqtan, qıyn da bolsa osy jobany júzege asyrýǵa táýe­kel etken edim. Elbasynyń Jar­lyǵymen bekitilgen Ulttyq dom­byra kúni meıramy ishimdegi sol qorqynyshym men kúdigimdi seıiltip, armanymdy aqıqatqa aınaldyra alatynyma úlken senim syılady. Jalpy, dombyrada qazaqtyń qalpy, kúıde ultymyzdyń barlyq bolmysy, tabıǵaty, tanymy, senimi men sezimi jatyr. Kúıge tildiń de, aýdarmanyń da qajeti joq. Kúı – júrekti pendeniń barlyǵyna ortaq til, ortaq lázzat. Son­dyq­tan da kúı – qazaqty ǵalamǵa ta­nytýdyń balamasy joq baılyǵy.

Aıgúl ÚLKENBAEVA,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, kúıshi-kompozıtor