KELEShEKTI BOLJAǴAN KEMEL JOLDAÝ

AÝYL BOLAShAǴY – О́SÝDE Kóptegen sharýa qoja­lyqtary elektr jelisi­nen alysta, áli kúnge deıin maı shammen otyr. Bul sy­qyldy keleń­siz­dikterdi túbirimen joıa­tyn ýaqyt jetti. *** Mundaǵy bir qıynshy­lyq – jylqylardyń jo­ǵalyp ketýi. Sondyqtan bul oraıda álemde bar tájirıbeni, ǵy­lym jetis­tikterin paıdalansa du­rys bolar edi. *** Aýyl sharýashyly­ǵyndaǵy usaq-túıek sııaq­ty kórinetin mańyz­dy nárseniń biri at, ógiz, túıe sııaqty kúsh kóligin paıdalaný bolyp taby­lady. Aýylda týdyq, aýylda óstik. Aýyl sharýashylyǵy óte kúrdeli sala. Sonyń qıynshylyǵyn da, qy­zyǵyn da bastan bir kisideı ót­ker­dik. Sondyqtan qazir qalalyq bol­sam da, aýylǵa búıregim buryp tu­­ra­dy. Aýyldaǵy tamyrymdy da úzgen joqpyn. Balalarym sol aýylda órken jaıyp jatyr. Aýyl ómiri men ekonomıkasynan ózim de shettep kettim dep aıta almaımyn. Sondyqtan da bolar, Elbasynyń halyqqa Joldaýyn áýeli tyńdap, odan soń oqyǵannan keıin oıda júrgen keıbir jaılardy ortaǵa salsam dep edim. Joldaýda aýyldyń ósý pers­pek­tıvasy aýyl sharýashylyǵyn­daǵy eńbek ónimdiligin arttyrýda jatyr dep kórsetilgen. Sóıtip, 2014 jylǵa qaraı agroónerkásip keshenindegi ónimdilikti kem degende eki ese arttyrý mindeti qoıylyp otyr. Osyǵan, sáıkes oılarymdy ór­bi­ter bolsam, naryqqa ótkennen keıingi qubylystarǵa kóbirek toq­tal­ǵym keledi. “Usaq sharýalar birik­tirilsin” degen uran kóterilýde. Durys bastama. Ortalyqtandyryl­ǵan býhgalterııa, ıaǵnı esep-qısap, má­shıne-traktor sheberhanasy, mate­rıaldyq jabdyqtaý, taǵy sol sııaqty jalǵyzdardyń tisi batpas ister ıgerilmek. Kimder birigedi degende qıyndyqtar da týyndaıdy. Usaq sharýalar ma, álde iri-usaq­ta­ry aralas pa? Jeri irgeles jat­qan­da­ry ma? Ne bolmasa aralary al­shaq­tary da qosyla bere me? Bas­shy­sy kim, qosshylary kimder bol­maq? Buryn oblystyq partııa ko­mı­teti usynyp, ortalyq partııa ko­mıteti bekitip qoıǵan basshylardyń ózin shydatpaıtyn qazekeń ózimen teń quqyqty tizgin ustaýshynyń aıtqanyna kónip, aıdaǵanyna júre qoıýy da qıyn-aý. Tek týǵan-týystardan quralǵan sharýa qojalyqtary da bar. Bu­lar­dyń ár tekti, ár ult ókilderinen tu­ratyn sharýashylyqtarmen úılesip ketýi ońaıǵa soqpaıdy. Qosylǵan kúnniń ózinde eginshiligi biriktirilip, biriniń maly táýir tuqymdy, ekin­shi­siniki nasharlaý bolsa, bul rette qolaısyz áńgime týyndamaq. Usaq-túıek kórinetin osy qıynshylyq­tar­dy aıta otyryp, ondaı tyǵy­ryq­tardan shyǵýdyń jol-jobasyn nusqaı ketpekpin. Jerdi alpaýyttarǵa jalǵa berý­diń tájirıbesi qalyptasyp qaldy. Keı retterde bul jolǵa túsken­der­diń ne tıesili jerlerin qaıtaryp ala almaı, ne jaldyq tólemge ja­ry­maı júrgenderi de kezdesedi. Me­nińshe, osy oraıdaǵy Kanada, Eýro­pa elderi fermerleriniń birigý táji­rıbesin zerttep, ózimizge tıimdi tustaryn paıdalansaq, qanekı. Bir oıym aıtady, Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrliginiń mamandary ár aýmaqqa laıyqty birneshe nusqa usynýy kerek. Aqyl-keńespen qa­tar qarjylaı kómek te kórsetilip, soǵan muqtaj sharýashylyqtardy demep jibergen abzal. Árıne, buǵan tamyr-tanystyq aralassa, qurydyq deı berińiz. Aýyldaǵy ujymdar iri­lener bolsa, egin ósirýdegi qıyn­dyq­tardyń azaıýy óz aldyna, as­tyq­ty ótkizý mashaqattary da je­ńil­deı túser edi. Elevatorlarda tara­zydan jeý, bıdaıyń taza emes, kombaınnan birden ákeldiń dep 15-17 paıyzdy kemitý, saqtap bergeni úshin tólemder, taǵy-taǵylar azaıar edi. Sebebi, irilengen sharýashylyq­tyń óziniń mehanıkalandyrylǵan qyrmany, astyq tazalaǵysh máshı­ne­leri bolady, túsirý-tıeý jumys­ta­ry bir ortalyqtan atqarylady. Kóptegen sharýa qojalyqtary elektr jelisinen alysta, áli kúnge deıin maı shammen otyr. Bul sy­qyldy keleńsizdikterdi túbirimen joıatyn ýaqyt jetti. Jalań sóılemeıin, Qostanaı oblysynyń Arqalyq aýdanynda ba­lalarymnyń sharýa qojalyǵy bar. Almatyda ózimniń azyq-túlik dúkenim jumys istep tur. Sol se­bep­ten kóńilge túıgen oılarym bar­shylyq. Aldaǵy ýaqytta Arqa­lyq qalasynan arzan baǵamen sút, qymyz, taǵy basqa da sút ónimderin satatyn dúken ashpaqshymyz. Ar­qa­lyqtyń ákimi Temirjan Tólebaev syndy isker azamat bul nıetimizdi qup­tap, aqylǵa aqyl qosyp, qoly­myzdy uzartatyn shyǵar degen oı­da­myn. О́zim buryn sol aýdanda keń­shar basqardym, azdy-kópti tá­ji­rıbemiz áli de kádege asyp jatsa, maqul emes pe. Mal sharýashylyǵynyń jaıyna keler bolsaq, bizdiń Qazaqstannyń múmkinshiligindeı jaǵdaı esh jerde joq desek, artyq aıtqandyq emes. Bul oıymyzdy dáleldep baıqasaq, qazaq qashanda jylqy men qoıdy kóbirek ustap, sıyr malyn azyraq ósirgen. Onyń sebebi, kóshpeli elge mal azyǵyn daıyndaý qıyndyq keltirgen. Jut jyldary jıi bolyp turǵan. Qudaıǵa shúkir, qazir oty­ryq­shy elmiz. Mal azyǵyn qamdaı­tyn jaǵdaı, múmkinshilikter bar­shy­lyq. Sútti mal sharýashylyǵy óz aldyna bir sala bolsa, sonymen birge, bir et, bir maı, bulshyq etti qazaqtyń aqbas sıyryn ósirýge talaptanýshylar shyǵyp jatyr. Sıyrdyń sútti tuqymyn ósirip, sút bulaǵyn aǵyzý da bizdiń jigitterdiń qolynan kelmeıtin is emes. Budan ári aıtpaǵym, qys te­bin­de, jaz jaılaýda baǵyp, myńdap jylqy ósirýge, sóıtip, jylqynyń arzan etin kóptep óndirýge ábden bolady. Qostanaıdyń ońtústigi, Torǵaı óńiri, Jezqazǵan, Qaraǵan­dy, Semeıdiń kóptegen atyrap-jondary osy isti órkendetýge óte qolaıly. Ertede úsh myńnan bastap 17-18 myńǵa deıin jylqy bitken baılar bolypty. Qazir Qaraǵandy oblysynda 1500 jylqy aıdaǵan bir aqsaqaldy aıtyp júr. 300-400 jyl­qyly kisiler ár taraptan shyǵa bastady. Al ózim jumys istegen Ar­qalyqtyń tústigindegi 50 shaqyrym­daı jerdegi Jalǵyztal aýyly bu­rynǵy Toqtar Áýbákirov atyndaǵy keńshar edi. Oılap otyrsam, munda keıingi otyz jylda kún raıy jyl­qyǵa jaıly tıipti. El ishinde bir úıir, eki úıir jylqysy barlar ká­dimgideı. Bul degenińiz jyl on eki aı boıy óz qoregin ózi taýyp, ósip jatqan berekeli janýar. Mundaǵy bir qıynshylyq – jylqylardyń joǵalyp ketýi. Sondyqtan bul oraıda álemde bar tájirıbeni, ǵy­lym jetistikterin paıdalansa du­rys bolar edi. Teledıdardan qarap baıqasaq, ańdardy ustap alyp, qu­laq­taryna, balyqtardyń qanatyna habarlaǵyshtar ornatyp, qaı mańda júrgenin bilip otyratyn kórinedi. Al bizdiń aýyldarda qatty boranda yǵyp ketken jylqyny tabý bir qııa­met. Keıde sol betinde joǵalyp ketedi. Aılap izdegen jylqyń bir qyrdyń astynda, kózden tasa júr­genin bilmeı qansha sabylasyń. Tipti kúder úzesiń. Sodan qanshama ýaqyt ótkende jylqy jaryqtyq turaǵyna ózi qaıtyp keledi. Buǵan deıin qanshama janar maı jaǵy­lyp, attyń teri, juqarǵan júıke de mal ıesine ońaı soqpaıdy. Habar­la­ǵysh bolsa, mundaı ókinishke jol berilmes edi. Taǵy bir qajet nárse – ıttiń moınyna, et pen teriniń arasyna ornatatyn jeke anyqtaǵysh (chıp). Italııadaǵy bir tanysym myna áńgimeni aıtyp edi. Iti joǵalyp ke­tip, biraz áýrege salsa kerek. Bir apta ótkende polısııadan habar keledi: “Itterińdi nege qańǵyrtyp jibergensińder, kelip aıyppul tólep, alyp ketińder”, deıdi. Sóıt­se, ıttiń terisine sińirilgen “chıp” arqyly ıesi kim ekenin bilipti. Olarda ıt ustaýshy úshin bul min­det­ti shara eken. Al bizdiń jaǵdaıy­myzda joǵalyp tabylǵan aq-adal malyńdy keıbir ardan bezgender meniki dep boı bermese, dáleldeýiń de qıyn. Bul arada nómirleý, en salý degender eskirgen ádister. En­de­she, bizge keregi: maldyń qaıda júr­genin bildiretin habarlaǵyshtar, mal ıesin aıǵaqtaıtyn anyqtaǵysh­tar, iri qaranyń, ásirese, analyq jáne atalyq iri maldyń tólqujaty. Mal tuqymyn asyldandyrý óte kúrdeli, ǵylymı turǵyny kerek ete­tin másele. Mal ıeleri buǵan kóńil bólse, utady. Atalyq maldy, ıaǵnı buqa, qoshqar, aıǵyrdy iriktep salyp, suryptap otyrý kerek. Jáne bir jaǵdaı, tabynnyń ishinen ylǵı irisi men semizin talǵamaı soı­yp, sata berse, mal usaqtap ke­te­di. Bul qatelikti boldyrmas úshin aldyndaǵy maldyń kishisin, súttiligi kemin, ýaqytynan erte tóldegenin jumsaǵan durys. Álbette, soıyp-satardan eń kemi eki aı buryn ol maldardy jemdep, semirtý jumy­syn uıymdastyrý kerek. Deni durys maldy únemi suryptap, táýirin tuqymdyq ósimge qaldyryp, ósimi nasharyn jumsaǵan jón. Jún men terini is qylýdyń jaıy da jaýyr bolǵan áńgime. Qostanaıda, taǵy basqa jerlerde pıma basatyn sehtar baryn bilemiz. Biraq, nege ekeni belgisiz, osy kerek is órge baspaı keledi. Aýyl sharýa­shylyǵymen baılanysty kásip­ker­ler nazar aýdaryp, durystap qolǵa alatyn istiń biri osy. Sońǵy ýaqyttary arnaıy qa­sap­hanalar jumys isteýi kerek de­gen tártip shyqty. Bul da quptar­lyq jaı. Eti taza soıylyp, artyq qan-jyny ekologııany búldirmeı, jym-jylas etiledi. Osy arada myna bir kórinisti kózge eleste­teıik­shi. Jańa oqý jyly bastalar­da, aýyldaǵy otaǵasy úsh-tórt iri qarasynyń birin soıyp, onyń ishek-qarnyn, bas-sıraǵyn, terisin, qoı bolsa, júnin úıde qaldyryp, bazarǵa alyp jóneledi. Bul úshin sonda aparatyn máshıne, kólik iz­deýi kerek. Oǵan qosa, beretin anyq­tamasy úshin mal dárigerine, joldan bógemesi úshin MAI qyz­met­kerine, taǵysyn-taǵylarǵa qol­úz­dik tólep, ótkizer mal aqsha­sy­nyń úshten birinen aıyrylyp úıine qaıtady. Sondyqtan, qasaphanasy barlardan malymdy senderde soı­dym degen anyqtama satyp alýǵa májbúr. Nemese deldal satýshyǵa arzan ótkizip “ónerleıdi”. Demek, qasaphananyń ár aýylda ashylǵany abzal. Bular sanepıd­stan­sanyń barlyq tazalyq talap­taryna saı bolsyn. Qýattylyǵy bir tonnaǵa deıin jetetin elektrli telfer, mehanıkalyq telfer sııaqty baýyzdalǵan maldy kóte­re­tin quraldar ornatylsa quba-qup. Soıylatyn jer betondalyp, aqqan qan aryqshamen jabyq qudyqqa quıylýy kerek. Maldyń ishinen shyqqan qan-jyny arnaıy orynǵa kómiledi. Osy qasaphananyń ıesi arzan baǵamen júk kóligin, avto­to­ńazytqyshtardy jalǵa bere­tin­deı jaǵdaıy bolsa, tipti jaq­sy. Basqa da máselele­rin oılasty­ryp sheshýge ábden bolady. Aıtalyq, aýyldy jerde mal kúnde soıylmaıdy. Son­dyqtan ol úshin aptanyń bir kúnin belgilese de artyqtyq etpeıdi. Shalǵaı óńirlerde arzan azyq-túlik, jemis-jıdek bar. Solardy jetpeı jatqan jerlerge jetkizýdiń de túıtkili je­ter­lik. Ja­nar ­maı qym­bat. Joldan tosatyn MAI qyzmetkerleri aýyzdaryn ashyp “jıen­dik” jasamaı jáne turmaıdy. Bul ty­ǵyryqtan shyǵatyn bir jol, kóp­tegen qalalardan júzdegen “KamAZ”-dar kıim-keshek, taýar alýǵa Almatyǵa úzbeı qatynaıdy. Solar kelerde bos keledi. Aıtalyq, Arqalyqtyń bazarynda sıyr eti 400-500 teńge aralyǵynda. Kúz aılarynda qala turǵyndary alyp úlgermeıdi. Et satýshylar sarsańǵa túsedi. Mal basy jyldan-jylǵa kóbeıip keledi. Sonda deımin-aý, ja­ńaǵy, Almatyǵa bos kele jatqan má­shıneler jolaı et ala kelse qaı­tedi? Ony kelgennen keıin búldir­meı saqtaıtyn tońazytqyshty qoı­malar da kerek. Osy isti Úkimet ta­rapynan úılestiretin qurylymdar bolsa, kásipkerlerge jol siltep, jón kórsetip, jańaǵydaı qoıma salatyn nesıe bólinse, joldaǵy aýyzdaǵyny jyryp alar pogondy jandaıshaptarǵa tyıym salynsa, bul aıtqanymyz da sheshilmeıtin máse­le emes. Kartop, kókónis, jemis-jıdekti de jetpeıtin jerlerge tasymaldaýdyń jaıy osyndaı jolmen sheshiler edi. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy usaq-túıek sııaqty kórinetin mańyzdy nárseniń biri at, ógiz, túıe sııaqty kúsh kóligin paıdalaný bolyp taby­lady. Bizdiń balalardyń jeke sha­rýa­shylyǵynda “T-40” markaly shaǵyn traktory bar. Janar maıdy az jumsaıdy, ózi júırik, ózi berik. Qıt etse, sony paıdalanady. Ási­re­se, naýqandar kezinde kombaın­shy­larǵa tamaq jetkizý, qosalqy ból­shek aparý, otyn-sý, taǵy basqa­laryn tasý sonymen atqarylady. Biraq, qansha únemdesek te, bul traktory bolǵyryń da janar maıy men jóndeýin qosa, bir jylda 250-300 myń teńgeni jep qoıady eken. Onyń ornyna jazda eki dońǵalaq­ty, tórt dońǵalaqty arbaǵa, qysta shanaǵa at jekse qaıter edi? Ári yńǵaıly, ári únemdi. 1980-jyldary keńsharda balabaqsha men ashanaǵa at-shanamen tamaq tasytqanymda jigitter áýeli kúlip, artynan qatty aıazda máshıne bitken tyrp ete almaı qalǵanda, at-shananyń du­rys­tyǵyna kózderi jetip edi. Mundaı ábzel-quraldar qazir taptyrmaıdy. Mine, sony jolǵa qoıý kerek. Aqmola oblysynyń Balqashyn aýdanyndaǵy orman sharýashylyǵynda shana da, arba da jasalatyn. Osy jaıdy da eske bir alyp qoıaıyqshy, aǵaıyn. Agrarlyq salasy damyǵan eldiń aýyl sharýashylyǵyn jeke jazatyn gazeti joqtyǵy da qynjyldyrady. Bir kezderde belgili jýrnalıst Bekbolat Ádetov jetekshilik etken “Aýyl” gazeti jaqsy tájirıbelerdi, ónegeli isterdi taratyp jazyp turǵanyn biletin edik. Nurmolda Aldabergenov, Biráli Nurtazın, Boshaı Kitapbaev sııaqty aýyl erleriniń ataǵy da qalyń jurtqa baspasóz arqyly tanyldy emes pe. Aýyldyń óz ga­zeti bolyp, jaqsy tájirı­belerdi jazsa deımiz ǵoı baıaǵy. Elbasy Joldaýy alǵa qoıǵan mindetterge sáıkes, sharýa qoja­lyq­taryna arnap shaǵyn traktor­lar shyǵarǵan jón sııaqty. Sózimdi túıindeı kele qaıtalap aıtarym, sharýa qojalyqtaryndaǵy elektr jaryǵynyń máselesi. Elektr qýatyn óndirý oraıynda jeldi paıdalaný jaıy aıtylýyn aıtylǵanmen, is-júzine aspaı keledi. Sonshalyqty qıyn ba, joq, álde mán bermeımiz be, túsine almaı qoıdym. Aýyl sharýashy­lyǵy mınıstri A.Kúrishbaev myrza qolynan is keletin azamat sııaqty. Joldaýdan keıin joly ashylyp, aýyldy alǵa súıreıdi dep senemiz. Áýeli ónimdi óndirip, sodan soń tutynýshyǵa qymbattatpaı jetki­zip, halyqtyń aýzynan aq maı aǵy­zýǵa múmkindikter jetip artylady. Tek istiń kózin taýyp, uqsata bileıikshi, atqa mingen azamattar. Kenjebek SAÝYTOV, aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń ardageri, kásipker. Almaty. ADAM DENSAÝLYǴY  BÁRINEN QYMBAT Elbasy bıylǵy Joldaýynda salamatty ómir salty men adamnyń óz densaýlyǵy úshin yntymaqty jaýapkershilik qaǵıdatyn usynyp, densaýlyq saqtaý salasyndaǵy jáne halyqtyń kúndelikti turmysyndaǵy memlekettik saıasat­tyń eń basty máselesi ekenin atap kórsetti. Den­saýlyq saqtaý mınıstri J.Dosqalıevtyń Qyzyljar óńirine jumys sapary Memleket basshysy qoıǵan talaptarmen úndesip, sabaq­tastyq taýyp jatty. Ol mekemelerdi aralaý, oblys turǵyndarymen júzdesý barysynda ta­rı­hı qujattyń halyqtyń ómir sapasyn art­ty­rý­daǵy, áleýmettik qorǵaýdaǵy strategııalyq mán-mańyzyn tar­qa­ta áńgimelep, kóptegen saýal­darǵa jaýap berdi. Jaqsylyq Dosqalıev pen oblys ákimi Serik Bilálov al­dy­men Petropavl qalasynda paı­da­lanýǵa berilgen zamanaýı qan or­talyǵynyń saltanatty ashylýyna qatysty. Jaqsylyq Aqmyrzauly ujymǵa jyljymaly donorlyq pýnkt kóliginiń kiltin tabys etti. Bes qabatty jańa ǵımaratty ara­lap kórdi. Sheteldiń klınıkalyq-dıagnostıkalyq, qan daıyndaý men saqtaý, ımmýndyq-ferment­tik, bakterıologııalyq zalalsyz­dandyrý sekildi ozyq medısınalyq qural-jabdyqtary men qondyrǵylary qoıylǵan 10 myń lıtrlik qan ortalyǵyn salýǵa el qazy­na­synan 1 mıllıard 182 mıllıon 515 myń teńge jumsaldy. Buryndary donordan qan alý úshin 2-2,5 saǵat jumsalatyn bolsa, endi 40-45 mınýt jetkilikti. Mınıstr BAQ ókilderine bergen suhbatynda bylaı dedi: Sońǵy ýaqytta túrli juqpaly vırýstardyń jańa túrleri paıda bolyp jat­qa­nyn jaqsy bilesizder. Osyndaı qaterli aýrý­lardy boldyrmaýdyń, aldyn alýdyń joldaryn qarastyryp otyrmyz. Birinshi – donorlardy dıagnostıkalyq baıqaýdan ótkizý. Ekinshi – qan quramyndaǵy túrli ınfeksııalardy sáýle arqyly zalalsyzdandyrý. Halyqaralyq talap­tar­ǵa jaýap beretin mundaı qan ortalyǵy Asta­nada ǵana bar. Taǵy 6 nysan boı kóteretin bola­dy. Osy 8 stansada jınalǵan plazmalardy sheteldik zaýyttarǵa jóneltip, olardan qannan jasalatyn dári-dármek alatyn bolamyz. Mun­daı kelisim-shartty óndiris júıesine bıyl kó­she­miz. 2014 jylǵa qaraı elimizde qan óńdeıtin zaýyt salynady. Sóıtip, eksporttaý múmkin­digine de ıe bolamyz. J.Dosqalıev Aqmola, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan oblystary ákimderiniń orynbasar­la­ry, aýmaqtyq vedomstvo jetekshileri, emdeý-profılaktıkalyq uıymdardyń basshylary qatysqan aımaqtyq keńes ótkizdi. Basqosýdy aımaq basshysy Serik Sultanǵazyuly kirispe sózben ashyp, Joldaýdan týyndaıtyn min­det­ter­di alǵa tartty. Oblystyń densaýlyq saqtaý júıesinde 34 aýrýhana,  166 ambýlatorııalyq-emhanalyq uıym, 485 medısınalyq qosyn ju­mys isteıdi. Byltyr bul salaǵa 16,8 mıllıard teńge bólindi. “Jol kartasy” aıasynda emdeý mekemelerin jóndeýge jarty mıllıard teńge jumsaldy. Bıyl osynsha mólsherde qarajat qarastyrylyp otyr. Kardıologııalyq ortalyq ashylyp, respýblıka jáne shetel ǵalymdary­nyń qatysýymen júrekke 51 ota jasaldy. Medısına qyzmetkerleriniń baspana jaıyn sheshý maqsatymen 88 páterli jaıly jataqhana jáne 60 páterli ıpotekalyq turǵyn úı saly­ný­da. 200 mıllıon teńgege 26 joǵary tehno­logııalyq qural-jabdyq satyp alyndy. “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdarlamasy sheń­berinde bıyl 4 densaýlyq saqtaý nysanynyń qurylysyn aıaqtaý belgilengen. Vedomstvo basshysy óz sózinde 2010 jyly densaýlyq saqtaý isin reformalaý men damy­týǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamanyń birin­shi kezegi aıaqtalatynyn jetkizdi. Onyń qorytyndysy jaman emes kórinedi. Ana men bala ólimi, týberkýlez, qaterli isik, júrek-qan tamyrlary syrqattarynyń tómendeýi baıqa­la­dy. Mınıstr densaýlyq saqtaý isin reformalaý men damytýdyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlama jobasymen tanys­tyr­dy. Onyń maqsaty – adamdardyń densaýlyǵyn nyǵaıtý jáne áleýmettik-demografııalyq damýdy qamtamasyz etý úshin densaýlyq saqtaý júıesiniń tıimdi júıesin qalyptastyrý. Ol úshin alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómekti basymdyqpen damyta otyryp sapasyn arttyrý, básekege qabiletti kadr áleýetin qa­lyptastyrý, medısınalyq jáne farmasev­tı­ka­lyq bilimdi jetildirý, ınnovasııalyq tehno­logııalardy keńinen engizý joldary jan-jaqty eskerilgen. Baǵdarlama iske asqan jaǵdaıda 2015 jylǵa taman ana men bala ólimi 1,5 ese, jalpy ólim 15 paıyz tómendep, ómir súrý uzaq­tyǵy 69 jasqa ulǵaıady dep kútilýde. “Salamat­ty Qazaqstan” degen ataýǵa ıe baǵdarlamany qar­jylyq qoldaýǵa 396 mıllıard teńge tartylǵan. Jobada ózgeshelikter kóp. Jaqsylyq Aq­myrza­uly tyń jańalyq retinde sonyń birin atady. Ol ýchaskelik dárigerler men meıirbı­ke­ler qyzmetin bólisý, qaıta qurylymdaýǵa qatysty órbidi. Budan bylaı ýchaskelik terapevt basy artyq, qosalqy júktemelerden bosaty­lyp, naýqastardy emdeý mindetimen ǵana aına­lysady. Dáriger qabyldaýǵa deıin atqarylatyn jumystar, tipti dárigerge qaralý-qaralmaý má­selesin sheshý de meıirbıkelerge júkteledi. So­ǵan oraı olardyń eńbekaqysy 1,5 ese ósiriledi. Júıe 2011 jyldyń 1 qańtarynan engiziledi. Mınıstr elimizdi dári-dármekpen qam­ta­masyz etý máselelerin de ortaǵa saldy. Sáýir aıynda Astana qalasynda farmasevtıkalyq zaýyttyń qurylysy bastalady. Sóıtip, bes jylda qajetti dárilerdiń 50 paıyzy shyǵa­rylatyn bolady. Ol budan bylaı tósek sanyn kóbeıtýmen emes, olardy aınalymǵa qosý arqyly dárigerlik qyzmet sapasyn jaqsartýdy, medısınalyq qyzmettiń qoljetimdiligin qam­ta­masyz etýdi atap kórsetti. Mundaı memleket­tik sharalar kesheni 2020 jylǵa qaraı ana men bala ólimin eki esege tómendetip, jalpy ólimdi 30 paıyzǵa azaıtyp, týberkýlezben aýrýdy 20 paıyzǵa qysqartý maqsatyn kózdeıdi. Jýyq arada baǵdarlama Parlament qaraýyna usyny­latyn bolady. Mınıstr Joldaýda medısınalyq qyzmetke nátıje­lerge baǵdarlanǵan qarjylandyrý men aqy tóleý júıesin engizý mindeti qoıylǵanyn, onyń jaqsy úlgileri Qyzyljar óńirindegi Taıynsha aýdanynda ornyqqanyn aıta kelip, medısına kadrlaryn daıyndaý men qaıta daıarlaýǵa baı­lanysty ózgeristerdiń jasalatynyn, ambý­la­to­rııalyq jumystardyń jetildiriletinin, otan­dyq dári preparattary úlesiniń kóbeıetinin jetkizdi. Jańa jobaǵa, biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesine qatysty pikirler aıtýshylar kóp boldy. Mınıstr olardyń tilekterin muqııat tyńdap, mańyzdy usynystardyń jan-jaqty eskeriletinin jetkizdi. О́mir ESQALI, Soltústik Qazaqstan oblysy. ELIM DEP ELJIREGEN ELBASYMYZ Roza ELEKENOVA, I toptaǵy múgedek ana. Men qol arbaǵa tańylǵan mú­ge­dek janmyn. Taǵdyrdyń tálke­gi­men I toptaǵy múgedekke aına­lyp bir júdesem, baspananyń zaryn tartyp eki júdep, ózimdi ómirden tys qalǵan jandaı sezi­nip, túńile bastaǵan edim. Sońǵy úmitimdi artyp “Nur Otan” par­tııasynyń esigin qaqtym. Elbasymyz kúni keshe Qa­zaq­stan halqyna arnaǵan Jol­daýyn­da bylaı dep edi ǵoı:  “Biz­diń jetistikterimizdi moıyndaı otyryp, BUU óziniń 2009 jylǵy baıandamasynda Qazaqstandy adam áleýetiniń joǵary deńgeıi bar elder sanatyna qosty. Bul – biz­diń ósken ál-aýqatymyzdyń daý­syz dáleli! On jylda 350 myń otbasy – bul shamamen 1,2 mıllıon adam – turǵyn úıge ıe boldy”. Mine, men de sol Prezı­dent­tiń aıtqan 350 myń otbasynyń nemese 1,2 mıllıon adamnyń bi­ri­min! О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda tórt bólmeli páterdiń kil­ti qolyma tıgende qatty tol­qy­dym. Baspananyń zaryn tart­qan, menimen birge ýaıymdap, kóńilderi pás tartyp júrgen bes ja­ryǵym – bes qyzymnyń qýan­ǵan­daryn kórseńizder, shirkin!.. Buryn quqyq qorǵaý organ­dary­nyń ǵımaraty bolǵan úıdegi ómiri jylynbaıtyn ári syz ból­meden “rasymen qutyldyq pa?” dep áli kúnge ishimnen kúbirlep qoıamyn. Qazirgi páterim jyp-jyly, tipti monshasyna deıin bar. Jumaqtyń tórine kóship kelgendeı kúı keshýdemiz. Bul – “elim” dep eljiregen Elbasy­myz­dyń basqa salany aıtpa­ǵan­da, turǵyn úı saıasatyn syndar­lyq­pen ári tabandylyqpen júr­gizip kele jatqan qamqorlyǵy­nyń bizder sııaqty mıllıondaǵan jandarǵa kórsetken bir kórinisi dep bilemin. Dúnıeni dirildetken daǵda­rys­qa qaramastan, halyqtyń jaǵ­daıyn eń birinshi kezekke qoıǵan Prezıdentimizdiń elge bergen ýádesin, aıtqan sózin oryn­damaı tynbaıtyn abzal jan ekendigine meniń kózim anyq jetti. Sol úshin de Nursultan Ábishulyna myń da bir rahmet! Nursultan Ábishuly Qazaq­stan halqyna arnaǵan keshegi Joldaýynda: “Alda turǵan on­jyldyqtyń asa mańyzdy mindeti – Qazaqstannyń barlyq azamat­tarynyń ómir sapasy men deń­geıin jaqsartý, áleýmettik tu­raq­tylyq pen qorǵalýdy nyǵaıtý”, – dedi. Bul sózderdiń arǵy ja­ǵynda mıllıondaǵan jandardyń qonys toıy, ál-aýqaty jaqsara­tyn qýanyshtary tur dep túsi­ne­min. Elbasymyz Nursultanmen birge el erteńi nurlana bersin, aǵaıyn! Batys Qazaqstan oblysy,  Qaztalov aýdany. ÝAQYT ÁREKET ETKEN ADAMǴA JUMYS ISTEIDI Asylhan OISAEV, “Altynaı” shıpajaıynyń dırektory. Elbasymyz halyqqa Jol­daýyn­da: “Biz resessııaǵa jol ber­medik, óıtkeni, ne isteý kerek­tigin bildik jáne muny jedel istedik”, dep atap kórsetti. Biz osynyń jaqsy mysalyn oblys ómirinen kórip otyrmyz. Qazir erteden keshke deıin saryýaıym­ǵa salynyp, ne isteımiz deıtin ýaqyt emes, ýaqyt áreket etken adamǵa jumys isteıdi. Daǵdarys kezinde elimizdi túrli qıyndyqtardan memleket­tik baǵdarlamalar saqtap qaldy. Máselen, “100 mektep, 100 aý­rýhana”, “Jol kartasy” sııaqty baǵdarlamalar tek myńdaǵan adam­darǵa ǵana jumys taýyp berip qoıǵan joq, ár oblystyń jyldy tabysty aıaqtaýyna negiz qalady. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev óńirlerdiń damýy – eldiń damýy dep batyl reformalardyń qolǵa alynatyn­dyǵyn kórsetti. Ekonomıkalyq ósý jaǵynan ár aımaqtaǵy min­detterdi mejeledi. Ońtústik Qazaqstan aýyl sha­rýashylyǵy, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy jáne olardyń ónimderin tereń óńdeý sala­larynda tabysqa jete alady. Biz ony oblys basshysy Asqar Myrzahmetovtiń júrgizip jatqan jumystarynan kórip otyrmyz.  Aýyl sharýashylyǵynda tabysqa jetý kókónis alqabyna sarqyra­ǵan ózennen sý salyp qoıý men aldyńdaǵy maldy ysqyryp júrip baǵýmen bitpeıdi. Birinshiden, qazir aıdyn kól­der joq, jyl saıyn sý tap­shy­lyǵy sezilýde. Ekeýine de jańa ádis, sony tásil, zamanaýı qon­dyr­ǵylardyń kómegin  paıdalaný kerek. Jalpy, sý tapshylyǵyn tamshylatyp sýarý, kókónis kó­le­min jyl mezgiline qaramaı kóbeıtýdi jylyjaı, ony buzyl­maıtyndaı saqtaýdy qoıma salýmen sheshýge bolady. Oblys basshysy tamshylatyp sýarý ádisi arqyly 2010 jyly 20 myń gektar alqapty ıgerý máse­lesin qoıyp otyr. Investı­sııa­lyq joba iske asý úshin Túrkistan servıstik-daıyndaý ortalyǵynda arnaıy qubyrlar jasalýda. Jylyjaı kólemi 146 gektarǵa jetkizilip, osy ónimderdi saqtaı­tyn qoımalar kóbeıtilip jatyr. Eginshilik salasynda 53, onyń ishinde 17 elıtalyq, 30 arnaıy tuqym sharýashylyǵy jumys is­teı­tin bolady. Mal tuqymyn asyl­dandyrýda da jaqsy jetis­tik­ter bar. Osynyń bári mem­le­ket qam­qorlyǵynyń arqasynda jasalyp jatqanyn qarapaıym jurt bilgenimen, attanǵa oıbaı qosatyn baıbalamshyl az ǵana toptyń bilgisi kelmeıtindigi ókinishti. Ońtústikke Qazaqstan, Reseı, Belarýs birikken Keden oda­ǵyn­da tabysqa shyǵatyndaı múm­kin­dikter bar. Olardyń negizgi ba­ǵyttaryn joǵaryda qysqasha bolsa da aıttyp óttik. Elbasy qazaqstandyq barlyq azamattardyń ómir súrý sapasy men deńgeıin jaqsartý, áleýettik turaqtylyq pen qorǵaýdy nyǵaıtý máselesin birinshi kezekke qoıyp keledi. Al biz atap kórsetken is-sharalardyń barlyǵy jumys kúshimen bitedi. Jumysy bar adamnyń ýaıymy joq, kóılegi kók bolsa kerek. Ońtústik Qazaqstan oblysy,Saryaǵash aýdany. BASShY BOLAM DESEŃ, AÝYLDAN BASTA K.BEKMAǴANBETOV, ishki ister organdarynyń ardageri, otstavkadaǵy polısııa polkovnıgi. Elbasy N.Nazarbaevtyń basshy qyzmetterde isteımin degen jastar eń birinshi aýylda eńbek etip, úlken ómir mektebinen ótýi kerek degen oıyn tolyǵymen qoldaımyn. Búgingi el basqarýda, túrli ón­diris oryndaryn, alpaýyt kompa­nııalardy basqaryp nemese basqa da salalarda júrgen, zııaly qaýym sanatyndaǵy kóptegen azamattar ómir mektebin aýyldan bastaǵany, ne belgili bir kezeńinde aýylda qyzmetten ótkeni belgili. Bul tipti kezdeısoqtyq emes, tolyqtaı ne­gizdemesi bar ekeni daýsyz. Aýylda, ásirese qazaqy aýyldarda qaımaǵy buzylmaǵan ulttyq bolmys, dástúr men til, mádenıet pen turmys kim­niń bolsyn adamı jetilýine áser eteri anyq. Onyń ústine aýyldaǵy eń tómengi áleýmettik ortany kó­rip, tanyp onyń muń-muqtajyn se­zi­ný adamdy ulttyq múddeniń joq­taýshysy bolýǵa baǵyttaıtyny aqıqat. 30 jyl ishki ister organdarynda qyzmet atqarǵan óz ómirlik tájirı­bemde Toqyraýyn aýdandyq ishki ister bóliminde ótkizgen 13 jyldy asa bir rızashylyqpen eske alamyn. Sol kezdegi aýdannyń 6 sharýashylyǵy taza qazaqy eldi mekenderden turatyn. Olarǵa árbir qyzmet babymen barǵan saıyn ótetin jınalystaryndaǵy taza, mándi, nárli qazaq tiline tańdaı qaǵa rıza bolatyn edim. Shalǵaı jatqan eldi meken turǵyndarynyń qonaq kútisi de olardyń aq kóńildi, keń peıildi ekenine kúmán keltirtpeıtin. Mundaı jaǵdaı sharýashylyqtardyń basshylary, belsendilerine ǵana emes, barlyq derlik qarapaıym aýyl turǵyn­dary­na da qatysty bolatyn. Ol jyldary árbir qazaq ot­ba­synda “Juldyz”, “Jalyn”, “Má­de­nıet jáne turmys”, “Qazaqstan áıelderi” jýrnaldary, “Sosıalıs­tik Qazaqstan”, “Lenınshil jas”, oblystyq, aýdandyq jáne t.b. ga­zetter jazdyrylyp alynatyn. Kez kelgen aýyl adamymen ádebıet, poezııa, mádenıet, tarıh, saıasat máseleleri boıynsha áńgime qurýǵa bolatyn. Qarapaıym aýyl aqsaqal­dary ishinen nebir kósem, sheshen, bilgirleri tabylyp jatatyn, olar “dala akademıkteri” dep baǵala­natyn. Aýyl aqsaqaldarynyń pál­sapasy, máde­nıeti, tili, peıili, búkil bolmysy saǵan da oń áserin bermeı qoımaıtyn. Aýyl degen qaınar bulaqtyń sarqylmaı, laılanbaı saqtalǵan qasıeti qazir de talaıdyń rýhanı sýsynyn qandyrýǵa qabiletti ekenine shúbá keltirmeımin. Qoryta aıtqanda, aýyldan bas­taý alǵan qadam qaı jaǵynan bol­masyn myqty, baıandy bolatynyna men senemin. Qaraǵandy oblysy.