Alakóldiń Shyǵys Qazaqstan aýmaǵyndaǵy bóligine tynyǵýǵa kelýshiler qatary keıingi jyldary kúrt kóbeıdi. Buǵan sońǵy eki jyl muǵdaryndaǵy qomaqty qarjy bólinip, kól jaǵasyna júrgizilgen abattandyrý jumystary, demalys úıleriniń retke keltirilgeni, avtovokzal, saýda oryndary, dámhanalar men oıyn-saýyq nysandarynyń salynýy sebep bolǵany anyq.
Kásipkerler kógaldandyrýǵa qashan kóńil bóledi?
Dál qazir Alakól táýlik boıy toqtaýsyz jumys istep tur deýge bolady. Jan-jaqtan kelgen demalýshylar kól sýyna tún mezgilinde de túsedi. Jaqynda jumys saparymen Alakólde bolǵanymyzda jergilikti jurt ortalyq dep atap júrgen, jaǵalaýy birshama abattandyrylǵan Arbattyń kúndiz-túni adam aıaǵynan bosamaıtynyn ańǵardyq. Ásirese tún balasynda bul jerge týrıster qumyrsqasha qaptaıdy eken. Jastar kól jaǵasynda sýretke túsip, bı alańyna baryp, seıil-serýen qursa, úlkender tolqyn terbetken Alakólge kóz salyp, sándi kirpish tóselgen jaǵalaýdy jaıaý aralap, shatyr astyndaǵy oryndyqtarda otyryp tynyqqandy jón kóredi. Kishkentaı balalarǵa da qyzyq jeterlik. Oıyn alańy deısiz be, altybaqan, átkenshek deısiz be, jalǵa beriletin túrli mashınalar deısiz be, bári bar. Tek qaltańyz kóterse bolǵany.
«Arbatta týrıster qumyrsqasha qaptaıdy» dep bekerge aıtyp otyrǵanymyz joq. О́ıtkeni Alakólge kelgen eldiń eń áýeli baratyn, jaqsylap serýendeýge, tamaqtanýǵa, kóńil kóterýge bolatyn jalǵyz orny ázirge osy Arbat bolyp tur. Joly asfalttalmaǵan, aýlasy tolyq abattandyrylmaǵan kóshelerde ornalasqan demalys úılerinde tynyǵyp jatqan jurttyń bári kesh bata Arbatqa barady. Oblys basshysy Danıal Ahmetov Alakólge ár kelgen saıyn mundaǵy kásipkerlerge «qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartyńdar» dep aıtýdaıyn aıtqanymen, Arbattan sál shalǵaı ornalasqan demalys úıleri ázirge tek kelýshiniń úsh mezgil tamaǵy men jatar ornyn usynýshy qyzmetin atqarýdan asa almaı turǵany jasyryn emes. Arbattan alystaý oryn tepken demalys úıleriniń kóbiniń aýlasy tastaq, shańdaýyt ekenin de baıqadyq. Demalýshylarǵa qapyryqta saıa bolar, kóleńkesin túsirer birde-bir aǵashty tappaısyń. Keıbir demalys úıleriniń ıeleri yrymyn jasap, ǵımarattyń irgesine gúl otyrǵyzyp qoıypty. Oǵan da shúkir dedik. Alaıda kólde tynyǵýshylardy sý ústinde serýendetýge arnalǵan qaıyq, taǵy basqa da zattary saqadaı saı demalys úıleri ıeleriniń ózderi nápaqasyn taýyp otyrǵan nysandaryn abattandyrýǵa, kógaldandyrýǵa, ınfraqurylymyn jasaqtaýǵa kelgende kejegesi nege keıin tartatynyn túsinbedik. Álde jaǵdaılary bolmaı jatyr ma?
Búginde kól jaǵasyn abattandyrýǵa belsene kirisken oblys, aýdan basshylyǵy aldaǵy ýaqytta Arbattan sál alystaý jatqan demalys úılerine de mán berip, sol mańdaǵy joldardy asfalttap, demalys úıleriniń ıelerine talapty kúsheıtý kerek sekildi. Bir sózben aıtqanda, jergilikti ákimdik pen kásipkerler «aqqý, shortan hám shaıannyń» kebin kımeı, birin-biri tolyqtyryp, birlese jumys atqarýy qajet sııaqty.
Balshyq satqan balalar
Alakólge barǵan jurt kól jaǵasynan mindetti túrde «grıaz berıom» dep árli-berli júrgen irgedegi aýyldardyń qara sıraq balalaryn kóredi. Olardyń grıaz degenderi – balshyqtyń eki túri. Qara balshyq jáne aq balshyq. «Balshyqty 6 shaqyrym jerden ákelemiz. Aq balshyq betke jaqsy. Qara balshyq aıaq-qolǵa paıdaly», deıdi satýshy balalar. Kól jaǵasyndaǵy demalýshylar negizinen jarty lıtri 200 teńge turatyn qara balshyqty satyp alyp, denelerine bylshyldatyp jaǵyp, shyrtyldatyp sýretke túsip jatady. Baıqaǵanymyz, emdik qasıeti bar delinetin balshyqty árkim bilgeninshe paıdalanyp júr. Biraq ony naqty qalaı paıdalaný kerektigin táptishtep túsindirip beretin, aq balshyqtyń paıdasy qandaı, qara balshyqtyń paıdasy qandaı ekendigin tap basyp aıtatyn adam tappaısyz. Árıne, Qudaı betin aýlaq qylsyn, eger balalar betke paıdaly dep satyp júrgen aq balshyq demalýshylardyń birine jaqpaı, aýyryp qalsa kim jaýap bermek? Bul jaǵyna bas qatyryp jatqan eshkim joq sekildi. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta Alakóldiń emdik qasıeti bar balshyqtary týraly demalýshylardyń barlyǵyna taratýǵa bolatyn arnaıy nusqaýlyq shyǵarý nemese kóldiń balshyǵyn tereńdete zerttep, zańdy túrde dárihanalarǵa satylymǵa shyǵarý máselesin qarastyratyn kez jetken sııaqty. Dárihana demekshi, О́skemendegi dárihanalarda emdik qasıeti bar balshyqtar satylady. Valdaıskaıa, kembrııskaıa, anapskaıa dep atalatyn balshyqtar satylymda bar. Olardyń ózi aq, qara, kók, kógildir, jasyl, qyzyl, sary túske bólinedi. Barlyǵy da Reseıde shyǵarylady. О́kinishtisi, elimizde óndirilgen balshyqtyń birde-bir túri joq. Olqy tusymyz – osy balshyqty kádege jaratý, óńdeý jaǵy qolǵa alynbaı tur. Osy iske yntaly azamattarǵa memleket tarapynan qoldaý joq. Muny Alakóldegi «Arasan Alakól» demalys úıiniń ıesi Dýlat Asylbekovpen pikirlesken kezimizde bildik. «Aınalyp kelgende, máseleniń bári jerge kelip tireledi. Eger bizge Alakóldiń jaǵalaýynan jerdi jalǵa beretin bolsa, qara balshyqty óndirýge daıynbyz. О́ndirý degende, eń áýeli balshyqty saraptamadan ótkizý qajet. Odan keıin óńdeý jumystary júrgiziledi. Eger memleket tarapynan, jergilikti ákimdik tarapynan qoldaý bolsa, qara balshyqty sapaly túrde óńdep, medısınalyq jáne ózge de talaptarǵa saı arnaıy oryn ashýǵa daıynbyz. Alaıda bizdiń bul usynysymyz eskerilmeı otyr. Jergilikti ákimshilikke birneshe ret usynys bildirgenbiz», deıdi kásipker.
Sońǵy jyldary Reseı ǵalymdary biz áli qadirin bilmeı júrgen Alakól balshyǵynyń quramyn zerttep jatqan kórinedi. Tasbaqa tabandap júrgende balshyǵymyzdy ózgeler patenttep alyp, ókinip júrmesek bolǵany.
Demalýshylar dalada otyr
Qazaq – táýbeshil, talap etýge tıis dúnıeni talap etpeıtin shekten shyqqan tózimdi halyq. Muny aıtyp otyrǵanymyz, Alakólge kelip jatqan, kelgisi keletin demalýshylar «kóldiń jaǵalaýy burynǵydan áldeqaıda jaqsardy ǵoı. Ushaq ushyp, poıyz júrip jatyr. Budan artyq ne kerek?» dep tek osyny kóńilderine medeý etip júrgendeı. Árıne ushaqtyń ushqany, poıyzdyń júrgeni jaqsy ǵoı. Al sol poıyzben keletin demalýshylarǵa tıisti jaǵdaı jasalyp jatyr ma? Bul týraly sál keıin.
Jyldan-jylǵa qyzmet kórsetý sapasy jaqsaryp kele jatqan Alakólge kelýshiler úshin bıyl 21 maýsymnan bastap «О́skemen – Jalańashkól», «Semeı – Jalańashkól» baǵyttary ashylǵany belgili. Iаǵnı О́skemen men Semeı turǵyndary Alakóldiń irgesine deıin («Jalańashkól» stansasynan Alakólge deıin 60 shaqyrym shamasynda) sharshamaı-shaldyqpaı poıyzben jetýge múmkindik alǵan edi. Oblystyq jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasynyń jolaýshy kóligi bóliminiń basshysy Aıjan Rahymbaevanyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta týrıster úshin arnaıy shyǵarylǵan poıyzdyń 1 quramy, ıaǵnı 5 vagonymen 260 adam qatynaıdy. Alakólge ájeptáýir jaqyndatatyn poıyzdyń jolǵa shyqqanyna oblys turǵyndarynyń qýanyp jatqany ras. Alaıda bir túıtkil, Alakólde armansyz tynyǵyp qaıtqan demalýshylardyń kóńiline kirbiń túsirip turǵanyn aıtpasqa bolmas. Bul – «Jalańashkól» stansasynda jolaýshylar otyratyn vokzaldyń joqtyǵy. Vokzal bolǵanda bul jerge úlken vokzaldyń qajeti shamaly. Alakólden kelgen turǵyndar poıyz kelgenshe kútip otyratyn shaǵyn vokzal qajet-aq. Bul – demalýshylardyń tilegi. Qazir О́skemen men Semeıge qaıtatyn týrıster poıyz kelgenshe dalada kútýge májbúr. Jańbyr jaýsa tyǵylatyn jer de joq. Stansada jumys isteıtin Qýandyq esimdi jigit stansa janynda esigi qulyptaýly turǵan bos ǵımarat bar ekenin, sony vokzal retinde ashsa da bolatynyn aıtty. Taǵy bir baıqaǵanymyz, Jalańashkólde demalýshylarǵa arnalǵan jóni durys dámhana da joq. Demalýshylar tamaqtaný úshin eki ústeli bar shaǵyn ashanada kezekke turýǵa májbúr.
Kól basynan stansaǵa deıin taksıler ár adamǵa 2500, kólik salonyna 10 000 myń teńge alady eken. «Taksısteri qymbat eken. 200 shaqyrym Semeıge О́skemen taksıleri 3000 teńge alady. Bular aınaldyrǵan 60 shaqyrymǵa 2 myń teńgeden kóp suraıdy», dep narazylyqtaryn bildirgen demalýshylar da boldy.
«Jalańashkól» stansasy men Alakóldiń arasyn jalǵaıtyn 60 shaqyrymǵa jýyq jol byltyrdan beri jóndelip jatqany belgili. Alaıda joldyń jartysy áli jóndelip bitken joq. Oblystyq jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Áset Beısenulymen habarlasqanymyzda Qabanbaı aýyly men «Jalańashkól» stansasy arasyndaǵy joldyń 28 shaqyrymy jóndelgenin, qalǵan 22 shaqyrymynyń jóndeý jumystary qyrkúıektiń aıaǵyna deıin aıaqtalatynyn jetkizdi. Atalǵan basqarmanyń jol bóliminiń basshysy Nurbek Turarov 2017 jyly «Maqanshy – Jalańashkól» baǵytyndaǵy oblystyq mańyzy bar avtojoldyń 82-133 ýchaskesine (51 shaqyrym) ortasha jóndeý jumystary bastalǵanyn, byltyr sonyń 26 shaqyrymy jóndelgenin, al bıyl oǵan qosymsha osy joldyń 66-82 shaqyrymyna ortasha jóndeý bastalyp, eki ýchaskedegi jóndeý jumystary jaqynda bitetinin aıtty.
Joldyń jaıy málim boldy. Al «Jalańashkól» stansasyna vokzal salý máselesi qashan sheshiledi? Áset Beısenulynan bul týraly suraǵanymyzda: «Stansa Almaty oblysynyń aýmaǵynda ornalasqan. «Qazaqstan temir joly» mekemesine qaraıdy. Eger jolaýshylar kóp bolatyn bolsa, bul máseleni qarastyrýǵa, usynys aıtýǵa daıynbyz», dep jaýap berdi.
Túıin
Aıta berse, Alakólde atqarylyp jatqan jumystarmen qatar sheshimin kútken máseleler de az emes. Sonyń eń mańyzdysy – kól tazalyǵy, kóldiń bolashaǵy. Bul týraly jurtshylyq áleýmettik jelilerde de kóp aıtyp, jazyp jatyr. Endeshe, aldaǵy ýaqytta kól jaǵalaýyndaǵy ınfraqurylymdy jaqsartýǵa, týrıster sanyn kóbeıtýge ǵana emes, shıpaly kóldiń keleshek urpaqqa qajettigin de nazarda ustap, tıisti sharalardy der kezinde qolǵa alǵanymyz jón sekildi.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy