Kishi Aral – úmitti erteńge jalǵaǵan teńiz

Jazǵa salym Syrdarııadan keletin sýdyń kólemi kúrt­ túsip ketkende dıqan­dar kádimgideı abyrjyp qalǵan. Etken eńbek rásýa bolyp, sý­­dan qańsyǵan shabyndyq, egin ataýly qurǵap qala­tyn­daı jaǵdaı bolǵan. Alaı­da, oblys ákimdigi joǵa­ryǵa dabyl uryp júrip, jaǵ­daı­dy tez arada rettep aldy.

О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary aqshýlan tolqyndary jaǵany uryp, mańaıdy ókirgen ógizdeı azan-qazan qylyp jatatyn Aral teńizin keńes ókimetiniń solaqaı saıasatynyń arqasyn­da joǵaltyp aldyq. О́zimizden de bolmaı qalǵan joq. Shardara sý qoımasynyń syıymdylyǵy 5 mlrd tekshe metrden sál asady. Qoǵam qaıratkeri Qýa­nysh Aıtahanov Shar­dara sý qoımasy sa­lyn­ǵannan beri bir Araldyń sýyn kórshilerge shú­len taratqandaı ber­geni­miz jaıynda áldeneshe ret aıtqan.

Qyrǵyz Alataýynyń saı-salasyn­daǵy taý ózenderin Toqtaǵul GES-ine jı­nap alǵan qyrǵyz aǵaıyn qys­ta energııa alý júıesine ótedi. «Oıbaı, ólip baramyńa» qaramaıdy. Shardara sý qoımasyndaǵy sý qazan­dyqtan assa, joldaǵy bes aýdan men Qyzylorda oblysyn qar­ǵyn sý basady. Sondyqtan, Arnasaı arqy­ly О́zbekstanǵa suraǵanyn be­rip, ótkizip keldik. Osy qıyn jaǵdaıdan Memleket basshy­synyń tapsyrmasymen Kóksaraı sý rettegishin salý arqyly qutylǵandaı boldyq. Alaıda, keıingi jyldary sý tapshylyǵy báribir sezile bastady.

Sol­tústik Araldy saqtap qa­lý­da da shyǵynǵa tap bol­­­dyq. Bul jaıynda oblys ákimi Qyrym­bek Kósherbaev oblys­tyq máslı­hattyń HHI sessııa­synda sóıle­gen sózinde aıtty.

– О́kinishke qaraı, «Syr­darııa ózeni arnasyn retteý jáne Soltústik Aral­dy saq­taý» jobasy boıyn­sha Dúnıejúzilik bankpen júrgizgen jumys­tar­ biz kútken nátıjeni ber­medi. Dúnıejúzilik bank­pen kelis­sóz júrgizip jat­qany­myz­da jyl saıyn Úlken Aral teńizine qaıtarymsyz 2,5-3 mlrd tekshe metr sý ketip jat­­ty. Osylaısha, 12 jylda 30 mlrd tek­she metr sýdy joǵalttyq. Salys­tyr­maly túrde aıtatyn bolsaq, Kishi Aral teńiziniń kólemi 27 mlrd tekshe metr sý. Demek, osy jyldary biz Kishi Aralǵa qaraǵanda kóbirek sý joǵalt­qanbyz. Odan bólek, jyl ót­­ken saıyn jaǵdaı údeı túsip, tur­­ǵyndar úshin qaýip-qater artyp keledi. Sondyqtan da, turǵyndardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin SARATS-2 jobasynyń 4 kom­po­nentin respýblıkalyq bıýdjet esebinen jú­zege asy­­ra bastaý týraly sheshim qa­byl­dandy, – dedi ol.

Jaǵdaı osyndaı eken dep qol qý­syryp, «taǵdyr saldy, men kóndim» dep otyratyn zaman emes. Basshy tyǵy­ryqtan shyǵýdyń barlyq joldaryn izdep, negizgisin iske asyrady. Oblys ákimi sýdy retteýdiń negizgi tetigin memleket deńgeıine kóterip, usynysy qoldaý tapty. Memleket basshysynyń tike­leı qoldaýymen SARATS-2 jobasynyń jańa dáýiri bas­taldy. Bul týraly oblys basshysy júlgelep bergen.

– Bizdiń aımaq Syrdarııa ózeniniń tó­mengi aǵysynda ornalasqandyǵyn jáne joǵa­ryda ornalasqan kórshi mem­leketterdiń sheshimderine to­lyq táýeldiligimizdi eskeretin bolsaq, ır­rı­gasııalyq jáne drenajdyq júıe­lerdi jańǵyrtý strategııalyq sı­pat­qa ıe bolady jáne ózde­rińiz biletindeı, bıyl biz úshin sý tapshy bolyp otyr, – deıdi ol.

Sondyqtan, birneshe jyl boıy sýdyń qajetti kó­le­mi­men qamtamasyz etil­gen 188 myń gektar sýar­maly jer­di qalpyna kel­tirýge baǵyttalǵan úsh jobany júzege asyrý úshin jú­ıe­li jumys júrgizi­lý­de. Aýyl sha­rýa­shylyǵy mı­nıstrliginiń bas­tama­sy­men «Irrıgasııalyq já­ne dre­naj­dyq júıeni jetil­dirý» jo­basy­nyń ekinshi fazasy 2017 jyly Jalaǵash aýdanyndaǵy 15 myń gektar sý sharýashylyǵy nysan­da­ryn tólqujattaýdy aıaq­tap, res­pýb­lı­kanyń men­shigine ótkizdi. Qa­zirgi ýa­qytta ırrıgasııalyq júıeni qa­lypqa keltirý úshin respýb­lıkalyq bıýdjetten 16 mlrd teńge ınvestısııa tartý ju­mys­­taryn júrgizip jatyr.

Sonymen qatar byltyr oblystyń barlyq aýdanynda taǵy da 29 myń gektar sýarmaly jerdiń gıdrotehnıkalyq qurylysyn tólqujattaý aıaqtaldy. Búginde Jalaǵash, Jańaqorǵan jáne Qazaly aýdandarynyń nysandary res­pýblıkalyq menshikke tolyǵymen berildi. Basqa aýdandar boıynsha da ju­mys­tar aıaqtalyp keledi. Bul halyqaralyq qarjy uıym­dary arqy­ly nysandardy qalypqa keltirýge 13 mlrd­ teńge ınvestısııa tartýǵa múmkindik beredi. Jo­banyń úshinshi fazasyn iske asyrý aıasynda aǵym­daǵy jyly taǵy 144 myń ga ır­rıgasııalyq júıeni tól­qu­jattaý bastaldy. Úki­met josparyna sáıkes osy jo­ba sheń­berinde 4 oblysqa tıe­sili 312 myń gektar jer qam­tylady. Oblystyq qu­ry­lymdardyń júrgizgen maq­satty jumystarynyń nátı­jesinde jobaǵa saı qaıta qa­lypqa keltiriletin jer­­diń 50%-ke jýyǵy Qyzylorda oblysy­nyń úlesine tıip otyr. Bul – bolashaq úshin jaqsy negiz.

Birneshe jyldan beri úz­dik­siz ju­mys júrgizip jat­qan eń mańyzdy sý jobasy Soltústik Araldy saq­tap qa­lýǵa baǵyttalǵan joba. Úsh kom­ponenti (Qarmaqshy, Qa­zaly aýdan­da­ryndaǵy qor­ǵanys bógetterin nyǵaı­tý, ózen­niń Jalaǵash aýdanyn­daǵy «Qorǵansha» jáne «Tu­rymbet» ýchaskelerindegi arnasyn túzetý jáne «Qyzyl­orda» sý torabynda keshendi jóndeý júrgizý) «2017-2020 jyldarǵa arnalǵan «Tasqyn sý qateriniń aldyn alý jáne ony joıý jónindegi sharalar kesheni» jol kartasy sheń­berinde, al bir komponenti (Qazaly aýdanyndaǵy Bir­lik eldi mekeni janynda kó­pir qurylysyn júrgizý) Aımaq­tardy damytý baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrý jos­par­lanýda.

«Qyzylorda» sý torabyna keshendi jón­deý boıynsha ınvestısııalyq usy­nys daıyndalyp, Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń ekonomıkalyq qory­tyndysy alyndy. Qazirgi kúni Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligi jobalyq-smeta­lyq qujattardy ázir­leý­ge qarjy bóldirtý úshin Qar­jy mı­nıstrligine bıýdjettik tapsyrys berýge qajetti ekono­mıkalyq sarap­tama­ny «Qazaqstandyq TJO ortalyǵy» aksıonerlik or­ta­lyǵynan alýǵa qarjy-eko­nomıkalyq negizdeme da­ıyn­dap jatyr. Eki komponent boıynsha Qarmaqshy, Qa­zaly aýdan­daryndaǵy qor­ǵanys bógetterin ny­­ǵaıtý jáne Syrdarııa ózeniniń Ja­la­ǵash aýdanyndaǵy «Qor­ǵansha» jáne «Turymbet» ýchaskelerindegi ar­nasyn tú­zetý boıynsha oblystyq bıýd­jet esebinen jobalyq-sme­talyq qujattamalar ázir­lendi. Qazirgi tańda osy kom­ponentterdi iske asyrý úshin res­pýblıkalyq bıýdjetten qarjy tar­tý jumysy júrgizilýde. Ony «2017-2020 jyldarǵa arnalǵan «Tasqyn sý qateriniń aldyn alý jáne ony joıý jónindegi sharalar kesheni» jol kartasy sheńberinde iske asyrýdy josparlaýda. Jo­banyń quny – 2,5 mlrd teńge. Tórtinshi komponent – Qa­zaly aýdanyndaǵy Birlik eldi mekeni janyndaǵy kópir qury­lysyn júr­gizý boıynsha aǵymdaǵy jy­ly jobanyń tehnıkalyq-ekono­mıkalyq ne­­giz­demesi daıyndala­dy.­ Sodan keıin bul komponent­ res­­pýblıkalyq bıýdjetten qarjy­lan­dyrý úshin Investısııalar jáne damý mınıstrligine usynylady. Osylaısha, SARATS-2 jobasyn iske asyrý jumystary bastalyp ketti deý­ge bolady.

Munan bólek, Soltústik Aral jobasynyń qalǵan kom­ponent­terin júzege asyrý jónindegi usynystar daıyndaldy.

Birinshi kezeńde el bıýdjeti ese­binen  «Kókaral» bógetiniń beriktigin qamtamasyz etý já­ne Syrdarııa óze­­­niniń saǵa­syn qalpyna keltirý bo­ıynsha jumystar bastalady.­ Jo­ba sý aǵyzý qurylǵysy bar «Kók­aral» bógetin ny­ǵaıtý jáne Syr­­­darııa ózeni­niń «Qarashalań» jáne «Tushybas» kólderi arqyly ótetin tarmaǵyn qalpyna kel­ti­rý­di qarastyrady. Ekin­shi kezeńde Dúnıe­júzilik bank nesıesi esebinen qu­ra­myna «Sýarmaly jerlerdiń ır­rıgasııalyq-drenajdyq jú­ıesin je­tildirý» jobasy qa­ralǵan «Aral óńirin odan ári damytý jáne ekologııasyn jaqsartý» baǵdarlamasyn kollektorlyq-drenajdyq sýlardy Aral teńizine jetkizý múmkindigimen ázirleý jáne iske asyrý josparlanýda. Bul bir jaǵynan áleýmettik-ekonomıkalyq damýdy jaq­sartyp, turǵyndardyń, ásire­se, sýarma­ly jerdiń jaı-­kúıine táýeldi aýyl tur­ǵyn­darynyń ál-aýqatyn jaq­sar­­týǵa múmkindik beredi. Ekinshi ja­ǵy­nan sýar­maly jerlerdiń nashar jaı-kúıine baılanysty shyǵyndy 40%-ke azaıta otyryp, Aral teńizine túsetin sý kólemin ulǵaıtýǵa septesedi.

Oblys ákiminiń aıtýynsha,­ osy­­­ baǵ­dar­lama aıasynda­ «Kók­aral»­ bógetiniń tómen­gi jaǵyn­da­ gı­dro­logııalyq jáne orman me­lıo­­ratıvti jumys­tardy júrgizýdi qarastyramyz. Bul sýly-batpaqty alqapty qa­lyptastyrý esebinen Aral óńiriniń ekologııasyn jaqsartýǵa múmkindik bere­di. Sondaı-aq Aral teńiziniń qurǵaǵan tabanyna sekseýil otyrǵyzýǵa jáne teńizdiń shy­ǵys jaǵa­laýynda eldi meken­derdi qum­nyń basýynan qorǵaıtyn jasyl beldeý qurýǵa múmkindik bo­la­dy.­ Sonymen qatar Ag­rar­lyq-óner­kásiptik ke­shendi damytýdyń mem­lekettik baǵdarlamasy aıasyn­da oblysta taǵy da eki sý qoı­masy – «Qaraózek» jáne «Kúmis­ketken» sý qoımalary qurylysynyń máseleleri sheshilip jatyr. «Qaraózek» sý qoımasy 1,5 mlrd tekshe metr sýǵa deıin jınaq­taıdy. Iаǵnı jyl saıyn Úlken Aral teńizine qaıtarymsyz jiberilip jat­qan, sý az kezeńde egis alqaptaryn sý­men qamtamasyz etýge bolatyn 3 mlrd tekshe metr sýdyń jartysyn saq­­taýǵa múmkindik beredi. Shıeli aýdanyndaǵy «Kúmis­ketken» sý qoımasy 600 mln tekshe metrge deıin sý jınaqtaıtyn bolady.

Aımaqta sýlandyrýdyń osyndaı jobalary júzege asyrylyp ja­­tyr. Búginde álemde sý máselesi ótkir kúı­­de tur. Qurǵaqshylyq den­dep, adamdar qatal ta­bı­ǵattyń aýyr synymen betpe-bet qalýda. Eger El­basy SARATS-2 jobasyn qoldap, memleketten qar­jy bólmegende qur­ǵaǵan Aral tabanynda otyrǵan elge de ońaı tımeıtin edi. Búgingi qolǵa alynyp jatqan memlekettik sharalar barlyq qıyn túıindi birden she­ship tastamaǵanymen Kishi Araldy saq­taý arqyly óńir­diń tynysyn ashty. Aýyl sharýashylyǵy áleýetin kóte­­­rip, sharýalardyń jumys isteýine múm­kindik berdi. Oblysta ekologııany saýyq­tyrý jáne jumyspen qamtý máselesi osylaısha sheshilip keledi.

Baqtııar TAIJAN,

«Egemen Qazaqstan»

Qyzylorda oblysy