Biz qashanda qoǵamdy aıtqanda el azamattaryn, belgili qoǵam qaıratkerlerin, ujym basshylaryn, mádenıet, óner, ǵylym ókilderin, óndiris ozattaryn, erlik kórsetken batyrlardy eske alamyz, ónege etemiz. Bul durys, oryndy is. Biraq solardyń arjaǵynda kórinbeı turǵan, olardyń baptaýshylary, ustazdary bar. Árkimniń ata-anasy, shyqqan otbasynan keıingi, jasóspirimdi qoǵamdyq ómirge, bilimge baǵdarlaıtyn, tárbıeleıtin, olarǵa jaqyn, solar úshin búkil ómirin, jan-jylýyn arnaıtyn jetekshi tulǵa – ustaz.
Olardyń qolyna kishkentaı kezinde kelgen bala ómirge jan-jaqty túsinikpen qaraıtyn, aldynda maqsaty bar jetkinshek bolyp ósedi. Qaı zamanda da ustaz – ónege. Muǵalimniń júris-turysyna, kıgen kıimine, aıtqan sózine mán berip, jasóspirim jaqsylyqqa umtylady. Soǵan qarap ózin túzep, jónge salady. Qandaı da bir adam ómirden óz ornyn tapsa, ol mekteptegi ustazyn esinde saqtaıdy, basqalarǵa aıtyp otyrady. Sondaı ónegeli ustazdyń biri Tutqabaı Moldraımov. Ol bar ómirin oqytýshylyq qyzmetke arnady. Minezi sabyrly, oıy tereń, ornyqty, atqarǵan isi tııanaqty edi. Tutqabaı Moldraımov Shıeli aýdanyndaǵy túrli mektepterde basshylyq qyzmet atqardy. О́mir joly elimizdiń eń aýyr, qıyn kezderine týra keldi. Men Shıeli kentiniń týmasymyn. Bul jerde Reseıden kelgen burynǵy orys sharýalary ornalasyp, kósheler turǵyzyldy, mektep, aýrýhana salyndy. Shıeli balalary sol orys mektebine túsip, oqydy. О́ıtkeni qazaq mektebi bolmady. Shıelide jeti jyldyq qazaq mektebi 1934 jyly ashyldy. Soǵan baılanysty oryssha oqyp júrgen qazaq balalary jańa mektepke aýystyryldy. Maqsat – qazaq balalary ana tilin bilsin degeni. Shıelidegi jeti jyldyq mekteptiń ashylýyna sebep bolǵan solaqaı saıasat saldarynan ejelden mal baǵyp, kóshpeli ómir súrgen eldiń endi malsyz qalyp, surapyl ashtyqtan jappaı qyrylǵany. Bul 1932-1933 jyldar edi. Adam kórmegen ashtyqqa ushyraǵan Qarsaqpaı, Jezqazǵan, jalpy Ortalyq Qazaqstan bolatyn. Ashtyqtan aman qalǵandary úı-jaıyn, dúnıesin tastap Syr boıyn betke alyp, jaıaý shubyrdy. Kóbi jolda ólip, balalary ańyrap, aıdalada qaldy. Bir shamasy Syr boıyna jetip qulady, qalǵandary odan asyp qyrǵyz, ózbek eline bardy. Osy tragedııadaǵy bir ǵajap qubylys – ashtan ólip bara jatqandar balalaryn saqtap qalǵan. О́lip jatqan adamdar arasynan tiri qalǵan, aıdalada qańǵyryp júrgen balalardy arnaıy komıssııa shyǵyp, olardy jınap, balalar úıine ornalastyrdy. Jetimderge arnalǵan úıdiń biri Shıeli kentinde ashyldy. Jetim balalardy jataqhanaǵa alyp, úsh mezgil tamaqtandyryp, aýrýyn emdep, kıindirip, saýattylyǵyn, bilimin baıqap, synyptarǵa bólip oqyta bastady.
Sol ashtyq jyldary Qanysh Sátbaev júk mashınasyn alyp, Pavlodar jaqqa jolǵa shyǵady. Barsa Qarsaqpaıda ózi kórgen jaǵdaı – qańyraǵan úıler, ólgen adamdar, jym-jyrt. Tirisi qaryndasy men kúıeý balasy, qalǵandary ólgen. Al anasynyń qasynda jatqan bala – jıeni tiri. Basqa tiri jan joq. Qanekeń tek jıenin alyp qaıtady. Ol bala keıin erjetip, úlken ǵalym bolǵan, arheolog Kemel Aqyshev edi.
Bizdiń turǵan jerdegi jeti jyldyq mektep dırektory Saǵynbaı Dáýletov, oqý jónindegi orynbasary Tutqabaı Moldraımov boldy. Muǵalimder: Nurdildá Espenbetov (tarıhshy), Álten Áıtpembetov (matematık). Ol 1939 jyly «Qurmet Belgisi» ordenimen nagradtaldy. Ibragım Shohaev (orys tili), Ahat Áıtpembetov (ádebıet), t.b. muǵalimder sabaq júrgizdi. Biraq, jetimderge qansha jaqsy jaǵdaı jasalsa da elinen, ata-anasynan, jaqyndarynan aıyrylǵan balalardyń rýhy tómendep, kóńil kúıleri óte aýyr, psıhologııasy ózgeriske shaldyqqan bolatyn. Olardy saǵynysh, qaıǵy basty. Osy aýyr jaǵdaıda balalardy aıaqqa turǵyzyp, ómirge ıkemdeýde Tutqabaı Moldraımovtyń ulaǵatty bastamasy erekshe kómek boldy. Ol sabaq berýmen qatar kórkemóner, oıyn-saýyq uıymdastyrýdy qolǵa aldy. Máselen, Balalar úıiniń aspazy bolǵan ózbek jigiti Atahan men tárbıeshi, tatar qyzy Maınur ekeýi mandolına, balalaıkanyń súıemeldeýimen lezgınka bıin bıleıtin.
Atahan muryndy, kózi úlken qaratory, keskindi bolatyn. Ol basyna oramal baılap, aýzyna pyshaq tistep bılese, Maınur názik, mýzykaǵa mánerli ıilse, sondaı-aq Nına Stahanova men Úrlihan Dáýletova birigip orys bıin bıleıtin. Olar «Svetıt mesıas», «Iаblochkany» oryndaǵanda, álgi «Lezgınka» bıi taǵy saltanat quratyn. Balalar esi ketip, qaıta-qaıta qol soǵyp oryndatatyn. Buǵan qosa muǵalimdermen oqýshylar birigip «Boran» degen azamat soǵysyna arnalyp jazylǵan pesa qoıatyn. Qazaq: «Jetim balanyń mańdaıyn sıpasań, jeti jumaqtyń esigi ashylady» deıdi.
Jetim balalardyń bir kúlkisi nege turady? Muǵalim Ahattyń balalardy bylaı kúldiretini esimde. Aqyn Taıyrdy bilesizder. Onyń ákesi eki aǵaıyndy bolǵan. Biriniń aty Jarok, ekinshisiniń aty Sapok. Sońǵy árip «g» emes, qazaqshaǵa jaqyn «k». Bul orystarǵa elikteý edi, ondaı uqsaqtyq ol kezde bolǵan. Máselen, orys jazýshysy, belgili ǵalym V.I.Dal bir jazbasynda Orynbor qazaqtary arasynda balasyna «Kapıtan», «Maıor», taǵy basqa at qoıatynyn keltiredi. Aıtylǵandardyń bári Tutqabaı oılap tapqan, jetim balalar kóńilin aýlaý áreketi edi. Olardyń jaqsy kóretini jetim balalar úıi – «ShKID» ómirinen alynǵan «Pýtevka v jızn» fılmi. Onda basty keıipker Mustafa esimdi jetim bala ekenin bilesizder. Sóıtip Tutqabaı Moldraımov balalar júreginiń kiltin tapty. «Boran» pesasy tipti jaqyn kolhozdarǵa da kórsetildi.
Qazaq ádebıeti pániniń muǵalimi Ahat Áıtpembetov, Tutqabaı Moldraımov bastaýymen balalar qazaq jazýshylary shyǵarmalarynan úzindiler jattap, olardy mánerlep oqıtyn. Máselen Asqar Toqmaǵambetovtiń «Pátımanyń aǵasyna haty», Beıimbet Maılınniń «Shuǵanyń belgisi», Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń «Qamar sulý» shyǵarmasy. Nurymnyń sulý Qamardyń muǵalim Ahmetke ǵashyqtyǵyna qaramastan, ózine toqaldyqqa alǵanyn ashy synap, onyń nadan obrazyn jattatatyn. «Bul kóńili pás balalardy ómirge qushtar etip, kúshti áser beretin. Mine, osyndaı ádis, áreketter arqyly Tutqabaı jetimderdiń kóńilin aýlap, sýynǵan júregin jylytty. Osyndaı jastardan patrıottar ósip shyqty. 1935 jyldary 5-6 klasta oqyǵan balalar Uly Otan soǵysyna qatysyp, erlik kórsetti. Qalǵandary erjetti. Máselen Keńes Odaǵynyń halyq ártisi Hadısha Bókeeva da kezinde balalar úıinde tárbıelengen.
Biz keıin Shıeli aýdany ortalyǵyndaǵy «Oktıabrdiń on tórt jyldyǵy» qazaq orta mektebinde oqýymyzdy jalǵastyrdyq. Bul mektepte de Tutqabaı Moldraımov oqý bólimin basqardy. 1937 jyly jeltoqsan aıynda muǵalimdik úzdik eńbegi úshin Máskeýdegi aýyl sharýashylyq kórmesine qatysyp kelgen soń metro jóninde óte qyzyqty áńgime aıtty. Sol jyly Almatyda eń birinshi tramvaı júrgizilgen-tuǵyn. Bul da qyzyq, al metro jer astymen kúndizgideı júretin poıyz ǵajap, ertegi edi.
Aýdan ortalyǵyndaǵy mektepte ol bıologııadan sabaq beretin. Ol kezde I.Mıchýrınniń seleksııa tájirıbesi elge taralǵan. T.Moldraımov bizge qazaq halqynyń tuqymǵa mán beretinin aıtatyn. Árıne ol kezde Veısman, Mendel, Morgan ilimin bireý bilse, bireý bilmeıtin jáne ol I.Mıchýrın tájirıbesinen basqa edi. Bul jóninde keıin bildik.
1939 jyly Shıeli kanaly qazylyp jatty. Soǵan sáıkes bizdiń «Oktıabrdiń on tórt jyldyǵy» mektebine jazýshy Sábıt Muqanov keldi. Mektep dırektory Ámına Magdeeva bolatyn.
Kezdesýdi ashqan Tutqabaı Moldraımov: «Búgin bizge kelgen «Jumbaq jalaý», «Temirtas», «Adasqandar» romandarynyń, «Sulýshash» poemasynyń avtory keńes eliniń úlken jazýshysy Sábıt Muqanov. Bul qýanysh, qonaǵymyzǵa tabys tileımiz» degende Sábıt Muqanovtyń Keńes eliniń úlken jazýshysy Maksım Gorkıı, al men Qazaqstan jazýshysymyn degeni este qalypty.
Sábıt Muqanov óz sózinde: «Mende jazýshy bolamyn degen oı bolǵan joq edi, biraq ómir talaby osyǵan alyp keldi». О́mir – mektep. О́mirdi túsinip, ony baǵalaı bilińder. Aldaryńa maqsat qoıa bilińder. Maqsatsyz ómir – bos ómir. Sosyn eńbek etý kerek. Mamandyqtyń jaqsy-jamany joq. Mamandyqty, adamdy qadirli etetin – eńbek. Biraq sol mamandyqty qabiletke qaraı tańdaı bilseń, kez kelgen eńbek nátıjeli bolady» dedi. Sóz sońynda elge qyzmet etetin azamat bolýymyzdy tiledi. Keıin Sábıt Muqanov «Syrdarııa» romanyn jazdy. Men sol kezdesýde boldym. Aıtqandary ózime ómirlik baǵdar boldy. О́ıtkeni bizdeı oqýshylarǵa jaqsy áser qaldyrǵan jazýshy Sábıt Muqanov pen Tutqabaı sııaqty ulaǵatty ustazdar bolatyn.
1941 jyly Uly Otan soǵysy bastalǵanda Tutqabaı ózi suranyp, ásker qataryna alyndy. Bul – patrıottyq ónege. Soǵysqa eki jyl qatysyp, densaýlyǵynyń jaramsyzdyǵyna baılanysty elge oralyp, burynǵy muǵalimdik jumysyn jalǵastyryp, aýdandaǵy jeti jyldyq mektepte dırektorlyq qyzmet atqardy. Uly Otan soǵysynan keıingi beıbit jyldary Qyzylorda memlekettik pedagogıka ınstıtýtynda bıologııa mamandyǵy boıynsha syrttan oqyp, úzdik bitirdi. Qyryq jyldan astam muǵalimdik qyzmeti úshin qurmetke bólendi. Túrli marapattarǵa ıe boldy. El aldynda bedeldi bolyp ómirden ótti. Ol kisiden bilim alǵan jastar túrli mamandyq ıeleri bolyp, qyzmet etýde.
Ustazym – Tutqabaı Moldraımovty eń sońǵy ret 1961 jyly kórip, áńgimelestim. Ol kezde partııa komıtetinde úgit-nasıhat toby degen bolatyn. Qyzylordada leksııa oqyp, qaıtarda ustazymmen bir vagonda boldym. Qyzylorda – Shıeli arasy 120 shaqyrymdaı, poıyz bir saǵattaı júredi. Maǵan biraz atqarǵan isine qanaǵatyn bildirip, áńgimesin aıtty. Qoǵam tiregi – azamattardy oqytyp, ómirge baýlıtyn muǵalimder. Tutqabaı Moldraımov sekildi ustazdar atqarǵan jumysty nemen teńeýge bolady?! Qoldan keleri: aıdalada ańyrap qalǵan balalardy jınap, olardy adam etip tárbıelegen muǵalimderge tarıh atynan rızalyq bildirý.
Dosmuhamed KIShIBEKOV,
Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor