Búgingi qoǵamda eń kerek qasıettiń biri – únemshildik. Qarajatqa uqypty bolý arqyly kishigirim qor jınaýǵa, ústeme paıda tabýǵa, ebin eptestire bilseńiz qaltańyzdy qampaıtýǵa bolady. Qoldaǵy qarajatty tıimdi jumsaý josparyn qurýǵa daǵdylana bilý qajet. Bul rette sońǵy tehnologııalarmen ilese kelgen «elektrondy saýda», «online bıznes», «elektrondy dúkender», «elektrondy tólemder» syndy múmkindikter artyq shyǵyndardan arylýǵa, jyldamdyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýge jol ashady.
Qazir qalalardaǵy saýda ortalyqtary men sýpermarketterde kartochka arqyly tólem jasaıtyndardy jıi kezdestiremiz. Tutynýshylardyń kópshiligi esep aıyrysýdyń bul túrin yńǵaıly ári tıimdi sanaıdy. О́ıtkeni kartochkadaǵy qarajatty jumsaǵan saıyn onyń elektrondy esebin alyp otyrýǵa deıingi túrli operasııalar júrgiziledi. Bul qarapaıym qoldanýshyǵa arnalǵan múmkindikter. Al memleket elektrondy tólem júıesin barlyq salaǵa engizetin bolsa, qarjylyq aýdarymdardyń qashan júrgizilgendigi, qaıda baǵyttalǵany, qanshasy iske asyp, qanshasy qaz qalpynda qalǵany taıǵa tańba basqandaı ashyq ári anyq kórinetin bolady. Qolma qol aqshany, ıaǵnı banknottardy shyǵarýǵa el qazynasynan bóliner qarajattyń da salmaǵy jeńil emes. Buǵan qosa ony úılestirý, qupııa aqparattardy saqtaý, shyǵarylǵan banknottardyń qaýipsizdigi syndy san-salaly jumystarǵa ketetin qarajat taǵy bar. Osynyń barlyǵyn elektrondy júıege aýystyrý arqyly kóptegen elder talaı túıindi tarqatyp, tıimdiligin kórip otyr.
Elektrondy kommersııa naryǵyndaǵy artyqshylyqtar men kemshin tustar týraly ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Ajar Beısenbaevamen áńgimelestik. Onyń aıtýynsha, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna múshe elderde jalpy taýar aınalymynyń shamamen 18 prosentin atalǵan sala qurap otyr. Ásirese, belgili bir uıymdar arasyndaǵy elektrondy operasııalar sany artqan, ıaǵnı 90 prosentti quraıdy. Bul saladaǵy jetekshi oryn Qytaıdyń enshisinde. EYDU sarapshylarynyń boljamy boıynsha, 2013-2018 jyldar aralyǵynda uıym men jeke tulǵa arasynda elektrondy satyp alýlar boıynsha Azııa elderiniń úlesi 28-den 37 prosentke deıin artpaq.
«Vırtýaldy aqsha» qaýipsiz be?Qoldaǵy qarajattyń qoldy bolýy sııaqty elektrondy aqshany da jymqyrýdyń san túrli aıla-tásilderi oılastyrylǵan qoǵamda kartochkaǵa salynǵan qarajattyń qaýipsiz bolaryna eshkim kepildik bermeıdi. Kópshiligi jıǵan-tergenin jastyqtyń astynda saqtaýdy jón sanaıdy. Biraq qaýipsizdik máselesin retke keltirgen eýropalyqtarǵa esep-qısap jasaýdyń eń utymdy túri elektrondy tólem júıesi bolyp qala bermek. Kartochkadaǵy qarajattyń qaýipsizdigin saqtaýdy Eýroodaq zań sheńberinde naqtylap qoıǵan.
Elektrondy saýda naryǵynyń júıelenýi, jan-jaqty qamtylýy jónindegi erejeler men talaptar 2004 jyly elektrondyq kommersııa dırektıvasynda bekitilse, araǵa eki jyl salyp atalǵan qujat qaıta óńdeýden ótken. Dırektıvada transshekaralyq tranzaksııalardy úılestirý, tutynýshy quqyǵyn qorǵaý, memleketter arasyndaǵy tártipti anyqtaý qamtyldy. Bul dırektıvany qurýǵa barmaq basty kóz qysty áreketter, astyrtyn alaıaqtyq syndy qoǵamnyń qurtyna aınalǵan máseleler túrtki bolǵan. Al AQSh-ta Federaldy saýda komıssııasy quryldy. Onda elektrondy saýda-sattyq jasaý barysynda ádiletsizdik, alaıaqtyq jasalsa tutynýshylar quqyqtaryn qorǵaý bıýrosy máseleni sheshýge bilek sybana kiresedi. Atalǵan bıýro zańdy belden basqan uıymdar men jeke tulǵalarǵa tekserý, tergeý júrgizip, nátıjelerin quqyq qorǵaý organdaryna tapsyrady. Bıýronyń qyzmeti qaýipsizdikti qamtamasyz etý bolǵandyqtan barlyq qupııa aqparat qoljetimdi bolmaq. Bul halyqqa elektrondy tólem júıesiniń qaýipsiz ekenin sezinýge múmkindik berip, qoldanýshylar sanyn arttyrary anyq. Mundaı júıeniń qurylýy aldymen qarapaıym qoldanýshylardyń múddesine jumys isteýge, quqyǵyn qyzǵyshtaı qorǵaýǵa baǵyttylǵandyǵyn eskergen jón. Salystyrmaly túrde aıtar bolsaq, elimizde elektrondy saýda salasynda qandaı da bir másele týyndaıtyn bolsa, onymen quqyq qorǵaý organdary men sot tergeýshileri ǵana aınalysady. Al tutynýshylar quqyǵyn qorǵaıtyn uıymdardyń jeke tergeý júrgizý quqyǵy qarastyrylmaǵan.
Qolǵa ustalmaıtyn vırtýaldy aqshany turmys saltyna sińirip, ozyq tustaryn dáleldegen Eýropada elektrondy saýdanyń bul túrin lısenzııalap, ortaq baqylaýda ustaıtyn Kassalyq qyzmet kórsetý kompanııasy qurylǵan. Onda Eýroodaqtyń bir elinde elektrondy aqsha shyǵarylsa, ony odaqqa múshe ózge elderdiń barlyǵy birdeı esh kedergisiz qoldana alady. Bul ortaq elektrondy bazada árbir kórsetilgen qyzmet, qajetti aqparat tirkelip otyrady degen sóz. Sol arqyly Belgııanyń azamaty Fransııada júrse de kartochkasymen esh komıssııasyz esep aıyrysa alady. Tipti kofe alsa da, qonaqúı jaldasa da, avtokólikke otyrsa da bir ǵana kartochkanyń qyzmetimen eseptesedi. Eýropa elderindegi ózara qarym-qatynastyń nyǵaıa túsýi úshin bul júıeniń bereri mol. Eýropanyń qaı qalasynda da tutynýshy úshin aıyrmashylyq sezile qoımaıdy. Sondyqtan bolar, jasy men jasamysyna deıin saýdanyń barlyq túrin elektrondy tólem júıesi arqyly júrgizýge daǵdylanyp alǵan.
Kartochkada qansha aqsha saqtaýǵa bolady?Elektrondy tólem júıesiniń talaptary men sharttary bekitilgen. Bul rette álem elderine ortaq talap, kásiporyn ıa bolmasa, jeke tulǵa bolsyn, elektrondy aqshany satyp alýǵa, bireýge satýǵa esh múmkindigi joq. Eskeretini, tólem júıesiniń bul túri taýarlar men qyzmetterdi tóleý úshin ǵana qoldanylady. Bul rette elektrondy júıege qansha aqsha salýǵa bolady degen suraqtyń týyndaýy zańdylyq. Onyń da óz shegi bar. Iаǵnı kartochkada tólem júıesin jasaýǵa maksımaldy lımıt belgilengen. Odan artyq aqsha júıede saqtalǵanymen ony jumsaý múmkindigi shekteýli. Bul shekteýdi alý úshin tıisti memlekettik organdarǵa qarajatty qaıdan alǵanyńyzdy túsindirýge mindettisiz. Eń kóp mólsherdegi kartochkada saqtalýy tıis elektrondy aqsha 500 aılyq eseptik kórsetkishti quraıdy. Bul shamamen 12 mln teńge.
Álemdik tájirıbede elektrondy aqshany retteýdiń negizgi eki baǵyty qalyptasqan. Birinshisi, eýropalyq úlgi. Onyń artyqshylyǵy jyldamdyǵy men jan-jaqtylyǵynda. Ekinshisi, amerıkalyq júıe. Onda memleket elektrondy aqsha naryǵyn retteýge lıberaldy saıasat júrgizedi. Búginde jahandyq deńgeıde mańyzdylyǵy joǵary elektrondy saýda júıesinde ózgelerden oq boıy ozyq turǵan alpaýyt elder eýropalyq júıe boıynsha jumys istep otyrǵandyǵy belgili.
Statıstıkalyq málimetke súıensek, ótken jyly Eýropa turǵyndarynyń 80,5 prosenti ınternet qoldanatyny anyqtaldy. Onyń ishinde brıtanııalyqtardyń ǵalamtordy qoldanýy asa belsendi bolyp shyqty. Iаǵnı 97,52 prosent. Atalǵan elde 2017 jyly elektrondy saýda naryǵy boıynsha kásiporyn men jeke tulǵa arasynda quny 1,56 trln eýrony quraıtyn saýda-sattyq júrgizilgen. Álem boıynsha eń joǵarǵy kórsetkish – Eýropada. IJО́-niń 4,91 parosentin elektrondy saýda qurasa, bul kórsetkish Ulybrıtanııada 7,9 prosentti quraıdy.
Túıtkil kóp. Sheshim qandaı?Sońǵy jyldary Qazaqstanda da elektrondy saýda naryǵy keńeıe bastady. Ulttyq bank keltirgen málimetke súıensek, 2018 jyldyń birinshi toqsanynda elimizde tólem kartochkalary boıynsha ınternet jelisindegi tranzaksııalar sany ótken jylmen salystyrǵanda 2,8 esege artqan. Sonymen qosa byltyr saýdanyń elektrondy túri boıynsha aınalym 1 mlrd AQSh dollaryn quraǵan. Bul kórsetkish qanshalyqty mejeden asyp otyrǵany, keler jyldardaǵy atalǵan salanyń áleýeti qalaı óris alatyny jaıynda Qazaqstan ınternet-bıznes jáne mobıldi kommersııa qaýymdastyǵynyń PR-menedjeri Vıktorııa Torgýnakovadan surap bildik. Onyń aıtýynsha, atalǵan saladaǵy ortasha ósim byltyr 30-33 prosentti quraǵan. Elektrondy kommersııadaǵy búgingi oń ózgeristi onda jumys isteıtin kompanııalar ósiminiń 2-2,5 prosentke artyp otyrǵanynan ańǵarýǵa bolady. Dese de, bul salanyń tamyryna qan júgirýi úshin birqatar máseleniń oń sheshim tabýy asa mańyzdy. Qaýymdastyq ókiliniń aıtýynsha, 2018 jyldyń 1 qańtarynda qabyldanǵan Salyq kodeksi boıynsha ınternet dúkender tabys salyǵynan bosatylǵan, biraq bul jeńildik ınternet arqyly qyzmet kórsetetin uıymdarǵa arnalmaǵan. Joǵaryda atap ótken 1 mlrd AQSh dollarynyń basym kópshiligi onlaın-servıs arqyly júzege asyrylǵan qyzmetter esebinen jınalǵan qarajat. Iаǵnı búginde eldegi elektrondy saýdanyń negizin ustap turǵan sala onlaın-servıs bolyp otyr.
Ekinshi másele, jańa zań boıynsha jeńildik alý úshin ınternet dúkenderde satylǵan taýardyń 90 prosenti onlaın-tólem arqyly júzege asýy kerek. Búgingi jaǵdaıda elimizdegi ınternet dúkender jalpy taýardyń 10 prosentin ǵana elektrondy túrde satyp otyr. Oǵan sebep, ekinshi deńgeıli bankterdegi tólem júıesiniń júıelenbeýi. Qazirgi tańda atalǵan zań aıasynda jeńildikter alýǵa elektrondy saýdamen aınalysatyn 191 uıym ótinish bergen. Olardyń qanshasy bekitilgen sharttarǵa saı keletini áli belgisiz.
– Kóptegen bank onlaın tranzaksııa jasaýǵa ashyq emes. Elektrondy tólem kartochkasy arqyly esepteskisi kelgen klıent avtomatty túrde operasııa jasaı almaǵandyqtan bankke habarlasady. Kópshilikke málim, bank operatorymen baılanysý úshin birshama ýaqyt joǵaltamyz. Onyń ózinde másele tez sheshim taba qoımaıdy da, tutynýshy bankke baryp qaǵaz júzinde ótinish toltyrýǵa májbúr bolady. Odan keıin elektrondy tólem júrgizgennen góri, qolma-qol aqshamen tólem jasaý artyq dep sanaıdy. Ekinshiden, logıstıka máselesi. Jerdiń shalǵaılyǵy, qatynas quraldarynyń turaqty bolmaýy da bul salanyń damýyn kenjeletip otyr. Úshinshiden, ınternet naryqty jiti meńgergen, aqsha tabýdyń qyr-syryn biletin bilikti mamandar tapshy, − dedi V.Torgýnakova.
Aqsha – aıyrbas quraly desek, elektrondy tólem júıesi turmysymyzdy jeńildetýge arnalǵan jańa qurylǵy, tutas júıe. Onyń qalyptasýy da bir kúnniń sharýasy emes. Bul salanyń tam-tumdap turǵan kem-ketik máseleleri bar. Aıtalyq aımaqtarda elektrondy saýda ınfraqurylymyn damytý júıelenbeı tur. Sebebi ınternet jelisi joq, ıa bolmasa sapasy nashar. Buǵan baılanys jáne poshta qyzmeti deńgeıiniń tómendigi de yqpal etip otyr. Sonymen qatar aqparat qaýipsizdigin qorǵaıtyn júıeniń qalyptaspaǵandyǵy taǵy bar. Salynǵan aqsha ǵaıyptan joǵalyp ketken jaǵdaıda tez arada onyń mán-jaıyn anyqtaıtyn, sonymen tolyqtaı aınalysatyn mekeme joqtyń qasy. Eń ózektisi, elektrondy saýdanyń quqyqtyq retteý máseleleri, onyń ishinde ınternet jelisi arqyly kelisim jasaýdyń normatıvtik aktilermen tolyq qorǵalmaýy salanyń ashyqtyǵy men tártipti qadaǵalaýǵa múmkindik bermeı otyr.
Eldegi elektrondy saýda naryǵyn qalyptastyrý úshin joǵaryda atap ótken eýropalyq úlgi aıasynda tutas júıe qajettigin búgingi tutynýshylardyń suranysynan kórip otyrmyz. Bul rette salanyń búge-shigesine deıingi barlyq máselesin tamyrshydaı dóp basatyn zańnama qajet-aq.
Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan»