Ataqty adamnyń urpaǵy bolyp ómir súrý ońaıǵa soqpaıdy. Bul oraıda jaýaptylyǵy bes batpan eki birdeı mindetti qatar alyp júrýge tıistisiń. Birinshisi, ata-anańnyń dúıim-jurt aldyndaǵy abyroı-bedeline ıneniń jasýyndaı daq túsirmeý, ekinshisi, syrtyńnan baqylap júretin suǵanaq kózder men sypsyń sózderdiń kez kelgen tustan jylt ete qalatyndyǵyn ishteı uǵynyp, ózińniń shamań keletin sharýany ǵana mise tutpaı, asqaraly bıikterdi baǵyndyrý, qolǵa alǵan isińdi aıaǵyna deıin jetkizý, jetkizip qana qoımaı sodan tolyqqandy nátıje shyǵarý... Já, munyń bári aıtýǵa ǵana ońaı ǵoı, al jeme-jemge kelgende ishpeı-jemeı qara terge malshynatyn osy tus.
Kózi tirisinde kúlli qazaq jýrnalıstıkasynyń kóshbasshylarynyń biri atanǵan Sapar Baıjanovtyń uly – Ulan Baıjanov ákesiniń júrekjardy myna bir ónegeli ósıetin áli kúnge deıin esinen bir sát te shyǵarǵan emes: «Jalyn men ottan jaralǵan Sózdi uǵatyn qaısyń bar?!» Muny uly Abaı erikkennen aıtqan joq. Sen qazaqtyń qasıetti Ana tilin qasterlegen jáne Sóz arqyly murat-maqsatyna jetýge tyrysqan otbasynda ómirge kelip, tárbıe alǵansyń. Kóp ejikteıtin nesi bar, qazaqtyń tilin qasterleý arqyly-aq kóp nársege qol jetkizesiń. Sózdi aıaǵyna deıin tyńdap úıren, óz oıyńdy búkpesiz ashyq ári anyq aıtýǵa tyrys. Shamań kelmese, qurǵaq ýáde berýden boıyńdy aýlaq usta. Úıdiń úlkenisiń, keıingiler saǵan qarap boı túzeıdi. Aldymen solarǵa úlgi bol».
Sóz uǵatyn ulaǵatty otbasy degennen shyǵady-aý, Sapar aǵamyzdyń anaý partııanyń túkirigi jerge túspeı turǵan shaǵynda, bir árip qısyq túsip, bir sóz ornymen qoldanylmasa, Ortalyq Komıtettiń «shuǵyl qońyraýy» jer-kókten izdep taptyrtyp alatyn alasapyran ýaqytynda on jyldan astam «SQ»-nyń bas redaktory bolǵandyǵyn taǵy da el esine salyp jatqanymyz artyq bolar. Qalamger «qyzyl ottyń» ortasynda júrgendigine qaramaı, jalqy sát qaǵaz-qalamnan boı sýytqan emes. El tushynyp oqıtyndaı talaı prozalyq kitaptardy dúnıege ákeldi. «Suńqar kóńil samǵaıdy», «Bes qııan – bes dápter», «Ulyma hat», «Er eńseli el», «Arhıv –aıǵaq», «Abaı jáne arhıv», «Qushtarlyq qýaty», «Ala kóbede oıat meni» jáne úsh tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. Keıin qurmetti demalysqa shyqqan soń da, «osy tyndyrǵandaryma da shúkirshilik» dep jumsaq tósekke jantaıa ketken joq. Q.Isabaev ekeýi birigip jazǵan «Qajyǵa barǵan qazaqtar» deregi men tanymdylyǵy jaǵynan qolǵa túspeıtin jınaqqa aınaldy.
«Lenınshil jastyń» jumysshy-jastar bóliminiń meńgerýshisi bola júrip, Sapar aǵamen talaı márte issaparda birge bolyp, týmysynan sabyrly, birqalypty, aspaıtyn da saspaıtyn, aýzynan shyqqan árbir sózge sonshalyq mán-maǵyna syıǵyza biletin qadirli kisiniń keńsedegi emes, syrttaǵy ómirlik tájirıbeden týyndaǵan zerdeli «leksııalaryn» kóbirek tyńdadym.
Aıtsa da áńgime Ulan jaıynda bolýy tıis qoı... Ulan dúnıe esigin ashqanda azan shaqyryp atyn qoıaǵan Kákimjan Qazybaev aǵamyz eken. Taǵy da kishkene «tuzdyq». Sapar aǵamen stýdent kezinde shańyraq quryp, sháı despeı qyryq úsh jyl birge ómir súrgen, talaı qıyndyq pen qyzyqty da bastan birge ótkizgen, «Qazaq zııalylaryna tán tirshilik» – «Tastaqtaǵy» orystyń úıinde páter jaldap turǵan «Qazaqstan áıelderi», «Parasat», «Otbasy jáne balabaqsha» jýrnaldarynda uzaq jyl jemisti qyzmet istegen, «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» Kúlásh apany tyńdasańyz, ótken dáýirge súńgısiz de ketesiz. Abaı Beısembaev, Kákimjan Qazybaev, Uzaq Baǵaev, Ábsáttar Bóldekbaev, Baıanjan Mádıev, Kamal Smaıylov, Sherıazdan Eleýkenov, Ábilfaıyz Ydyrysov, Muqan Mamajanov, Haıdolla Tilemisov, Sherhan Murtaza, Seıdahmet Berdiqulov, Telman Januzaqov, Búrkit Ysqaqov... Ulannyń «ókil ákeleri». Sapar aǵa men Kúlásh apanyń úılený toıynda Baýkeńniń (Momyshuly) báıbishesi Jamal apaı: «О́mir boıy mahabbattaryń sýymasyn, bir-birińdi qadir tutyp syılańdar. Baqytty ǵumyr keship, úbirli-shúbirli bolyńdar» dep bata beripti.
– Ulan áke ósıetine barynsha adal boldy. Keıingi ini-qaryndastaryn ózi tárbıeledi dese de artyq bolmas. Adaldyq, úlken-kishisi dep qaramaı, qolǵa alǵan istiń qandaıyn bolmasyn jaýapkershilikpen atqarý jáne Baıjanovtar áýletiniń abyroı-bedeline nuqsan keltirmeý... Osy qaǵıdanyń áli kúnge de- ıin buzylmaı kele jatqanyna kýáger bolýdyń ózi men úshin úlken baqyt,– deıdi búginde seksenniń seńgirine shyqsa da, sharshadym, qartaıdym demesten Sapar aǵamyzdyń máýeli shańyraǵynyń tútinin tútetip, nemere-shóbereleriniń qýanyshtaryna ortaq bolyp júrgen qadirli qalamger apamyz Kúlásh Beısenbiqyzy.
Osyndaı ortada ómirge kelgen ári ákesiniń sertten taımas serikterine aınalǵan jazýshy-jýrnalısterdiń tálim-tárbıesin kórgen Ulannyń búgin qabyrǵaly azamat bolyp qalyptaspaýyna qaqysy bar ma?! Mynaý kishkene ǵana shtrıh, eleýsizdeý oqıǵa... biraq jas óskinge taptyrmas ómirlik sabaq. Sapekeń «SQ»-nyń bas redaktory, astynda arqyraǵan aq «Volga», Kúlásh apamyz «Mádenıet jáne turmys» (qazirgi «Parasat») jýrnalynyń qyzmetkeri. Ekeýi kúnde erteńgilik bir úıden shyǵady, baratyn jerleri de bir núkte. Kók bazardyń janyndaǵy «Dáýir» baspa-úıi. Oý, bir baǵytqa baratyn bolǵan soń Kúlásh apany da ilestirip, máshınemen birge áketýge bolady ǵoı. Joq. Muny qalaı túsinesiz, tazalyq, qańqý sózden aýlaq júrý, qalyptasqan tártipke syzat túsirmeý deısiz be, ózińiz bilińiz. «Áıelin qyzmettik kólikpen tasyp júr degen ósekke qalmaıyn». Qoǵamdyq múddeni jeke bastyń múddesinen joǵary qoıý, taza júrý, jaýdaı qaptaǵan jamandyqty izine ilestirmeý – aıqaılamaı, daýryqpaı, ishteı, júrekpen uǵysatyn ulaǵatty tárbıeniń áke boıynan urpaǵyna juǵysty bolǵandyǵy qandaı ǵajap!
Sapekeń men Kúlásh apa túbi bir balasynyń óz joldaryn qýatyndyǵyna shúbásiz sengen. Biraq tuńǵysh ul Ulanǵa «bostandyq» berdi, qalaǵan mamandyqty tańdasyn dep uıǵarysty. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetine bilim-biliginiń arqasynda qınalyssyz tústi. Nege qınalmasyn, qınalǵan sátterin syrtqa shyǵarmady. Ol kezde KazGÝ-ge, onyń ishinde zań fakýltetine túsý – aıǵa qol jetkizgenmen birdeı-tin. Jas maman toqsanynshy jyldardyń basynda Almaty qalalyq atqarý komıtetine nusqaýshy bolyp ornalasty. Táýelsizdiktiń balań kezeńi, birine tartsa birine jetpeıtin azyn-aýlaq qarajat, keńes ýaǵyndaǵy irgeli kásiporyndar yrǵaqty jumystaryn toqtatqan, dúken sóreleri jylan jalaǵandaı, járdemaqy men jalaqyny túsińde kóresiń, tiri teńge aınalysqa endi-endi ene bastaǵan... Kópke belgili keshegi dáýirdiń dramasy. Ishim-jemnen tarshylyq kórmese de, kúndelikti turmys taýqymetin tartpasa da, ómirmen qoıan-qoltyq jańa aralasa bastaǵan jas jigittiń tóńiregine basqasha, múldem basqasha kózqaraspen qaraýyna týra keldi. Áke-sheshesi Ulannyń jumysyna aralasqan emes, «ómir kórgendigin» araǵa tyqpalap, shekten tys «aqylman bolýdy» da artyq qylyqqa jatqyzdy. Jas jigit qyzmetine erte ketip, túnniń bir ýaǵynda oralatyn. Talaı synnan súrinbeı ótkendigi bylaı tursyn, sol kezdegi qıyn jaǵdaıdyń bel ortasynda júrgen Sapekeńniń ýaqytyn alyp, bir nárse suraýdyń ózi qıyn edi. Baıjanovtar elmen birge jáne aldyńǵy qatardan tabylyp, táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynda keleshektiń kemel bolmaǵy úshin, halyqtyń ýaqytsha qıyndyqty umytyp, boı tiktep qatarǵa qosylyp ketýi úshin «erte turyp, kesh jatyp» janqııarlyqpen jumys istedi. Ulan erte qataıdy, «bas redaktordyń uly» ekendigin de esten shyǵarýǵa tyrysty. Ujymda ózin kórsetý, iskerligin dáleldeý – kezek kúttirmeıtin mindet retinde birinshi planǵa shyqty. Qalalyq komıtet atqarýǵa tıisti shashetek sharýadan es jııa almaı qaldy dese de bolǵandaı edi. «Temir qaqpanyń» qulpy táýelsizdik kiltimen aıqara ashylyp, siresken seń men toń jibigen soń sheteldik qarjygerlerdiń, ınvestorlardyń nıeti biz jaqqa qaraı aýa bastaǵan-dy. Al olardyń qarjysy men qabilet-qarymy biz úshin aýadaı qajet. Biraq zańsyz, zań bolǵanda da súzgiden, talqylaýdan ótip ysylǵan, tájirıbe jınaqtaǵan zańnyń kómeginsiz ol bar bolǵyrlar bir adym ilgeri attamaıtyn. Kelisim, túsinistik, suhbattar, kún saıynǵy kelisimsharttar keńirdekten alǵanymen, deni bizdiń paıdamyzǵa sheshildi. Jáne kúnde bir ózgeris, kúnde bir jańalyq.
Jasy otyzǵa da jetpegen jas jigit sanaýly jyldar ishinde Almaty qalalyq ádilet basqarmasynyń bastyǵyna, izinshe «Almaty–Zań» quqyqtyq ortalyǵynyń dırektorlyǵyna joǵarylady. «Qazaqtelekom» ashyq aksıonerlik qoǵamynyń vıse-prezıdenti – atqaýshy dırektory bolyp ta birer jyl abyroıly qyzmet istedi. Abyroıly qyzmet ońaılyqpen kelmeıdi, talmaı izdenis, oqý-toqý, arpalysqan álemdik qubylystardyń qaı jaqqa bet túzegendigin tap basý, solardyń ishinen ózińe qajettini ǵana júzege asyrý, uly dúrmektiń arasyna synalap kirip, óz ornyńdy enshileý – ekiniń biriniń qolynan kele bermeıtin sharýa. Ulannyń boıynan alǵyrlyq, adaldyq, tabandylyq, uıymdastyrýshylyq qabiletter molynan ushyrasatyn jáne ony qyzmettesteri de moıyndaıtyn. Eń bastysy – aınalańnyń, adamdardyń kóńilin tabý degenińiz – sheti, shekarasy joq túgesilmeıtin muhıt eken. Jasyratyny joq, sol kezdegi eńseni ezgen turmys aýyrtpalyǵynyń túıtkilderi-aq júıkeni júndeı tútkeni ras qoı. Kóńildi kóleńkeli tustar tumshalap alǵan, qasańdyqqa, qytymyrlyqqa úırenispegen názik júrekter qashanǵy shydaıdy, birde bolmasa birde synyp ketýi de múmkin-aý. Adamdarmen túsinisýdi, qoldan kelgenshe adamdardyń jyrtyq kóńilderine jamaý bolǵansha jandary qalmaı, ylǵı eptilik, ylǵı ıkemdilik tanytýǵa beıim turatyn Sapekeń men Kúlásh apa ul-qyzdaryna aıqaı-uıqaısyz, ıek qaǵýmen-aq kóp nárseni uǵyndyra, kóp nárseniń tigisin jatqyzyp túsindire biletin. Ulannyń da adamdarmen aralas-quralastyǵy ózgeshe-tin. Kólgirsip, bireýdi kózinshe óp-ótirik maqtamaıtyn. Jek kórsin meıli, kórmeı ketsin meıli, adam boıynan, ásirese áriptesteriniń boıynan kórgen kishkene kemshilikti de jalpaqshesheılikpen keshire salýǵa ymyrasyz-dy. Al bireýdi jyly sózimen, adal qyzmetimen qýanta bildi eken, sol kúni Ulannan myqty adam bolmaıtyn. Úıge de keń peıilmen oralatyn. Qysqasy, qoldan kelse adamdardy renjitip emes, qýanta bilgenge ne jetsin!
Ulan Baıjanovtyń odan keıingi qyzmettik baspaldaqtaryn sanamalaı bastasaq, bylaısha jalǵasar edi. Eki myńynshy jyldardyń basynda QR Memlekettik kiris vıse-mınıstri, «QazMunaıGaz» Ulttyq kompanııasy» jabyq aksıonerlik qoǵamynyń quqyqtyq qamtamasyz etý jónindegi atqarýshy dırektory, «QazMunaıTeńiz» kompanııasy» jabyq aksıonerlik qoǵamy bas dırektorynyń orynbasary, «Munaıkonsaltıng» AQ-nyń prezıdenti, «QazMunaıGaz» Ulttyq kompanııasy» AQ prezıdentiniń apparat basshysy, «Samuryq-Qazyna» UÁQ AQ basqarýshy dırektory, «Taý-Ken Samuryq» AQ dırektorlar keńesiniń tóraǵasy. 2011 jyldyń qańtarynan QR Bas prokýratýrasy apparatynyń jetekshisi, 2015 jyldyń tamyzynan Bas prokýratýra janyndaǵy Quqyq qorǵaý organdary akademııasynyń rektory, «Kazkommersbank» basqarma tóraǵasynyń orynbasary... «Dańq» ordenimen marapattalǵan, «QR Prokýratýrasynyń qurmetti qyzmetkeri» ataǵynyń ıegeri.
Bir adamnyń mańdaıyna tar keletin qyzmet túrleri me? Joǵa, qýana maquldaıtyn jáne osyǵan qalaı qol jetkizdi eken dep tańdanys týdyratyn da aıtýly jetistik. Alpys – ekiniń biri keletin jas, oǵan bas aýyrtýdyń qajeti shamaly. Al osy sanaýly ǵumyrda kim halyqtyń ál-aýqatynyń jaqsarýyna, eldiń órkendeýine qandaı qyzmetimen úles qosty deıtin suraqqa aýyz toltyra jaýap berý – mine, bizdi oılandyratyn da, tolǵandyratyn da basty másele osy!
Baıjanovtar áýletinen taraǵan urpaq esimderi jurt jadynda. Ulannyń inisi Erlan Baıjanov Máskeý ýnıversıtetin támamdaǵan belgili jýrnalıst, bilikti maman. «Nur Otannyń» «Nur-Medıa» holdıngin basqardy, bul kúnderi Reseıdegi Qazaqstan elshiliginde jaýapty qyzmette. Nazymnyń da mamandyǵy jýrnalıst. Men biletinde Sapekeńnen bastap, Baıjanovtar talaı sharýa tyndyryp júrgenderine qaramaı, jalqy sát keýde kerip, maqtanysh sezimine berilgen emes. Qashanda kópshilikpen birge, bir qalypty, kózge túsip, kópirtip sóıleýdi de murat tutpaıdy. Arnaly ózen asyǵyp-aptyǵyp aqpaıdy, bappen tunyp aǵady, aǵysy da bilinbeıdi. Al móldirligi árkez jurtty janyna tartyp turady.
Qýanysh JIENBAI