Shıllerdiń shirigen almanyń ısinen shabyt alyp, Agatı Krıstıdiń jańa «qylmysty» jazyp otyrǵanda alma jegenin bilesiz be?
Asyly shyǵarmashylyq adamnyń kópte kezdespeıtin jumbaq qasıetteri bylaıǵy jurtqa kúlkili bop ta, kersinshe tańǵajaıyp bolyp ta kórine beredi. Eger buny siz danyshpandyq túısiktiń bir qyry dep, ıa psıhologııalyq aýytqýdyń sıpaty dep qabyldasańyz da ózińiz bilińiz.
Týraǵuldyń esteliginde Abaı óleń jazǵanda: «О́ńi qashyńqyrap, azyraq entikken kisideı tanaýy kebińkirep, kózi jasaýrańqyraıdy, estir-estimesteı qyp kúńirengenniń ishinde kúbirleńkirep kep, jazyp kep ketkende, kóp toqtalyp, oılana bermeıdi de, qaıta syzyp túzetpeıdi de, óleńniń tyǵyny sýyrylyp ketkenge uqsaıdy» deıdi. Kóp aqynǵa tanys shyǵarmashylyq sát bolǵanymen, odan habary joq qarapaıym adam aqynnyń bul ádetin qalaı túsiner edi. Tipti, bir óleńdi birneshe ret jazyp, odan qalsa, biraz ýaqyt ótkende qaıta qaraıtyn ádet qalamgerlerde jıi kezdesedi. Al Abaı bir jazǵanyna qaıta qaıyrylmaıdy.
Kúı óneri men kúıshiler týraly ǵajaıyp áńgimeler qaldyrǵan Táken Álimqulovtyń qazaqsha-orysshaǵa birdeı júıriktigin ańyz etip aıtatyn úlkender jazýshynyń kúıdi erekshe túısingendigin de jıi sóz etedi. Jazýshy ózi jaqsy kórgen kúılerin aýzymen aınytpaı keltiretindigin de tańǵalyp áńgimeleıdi.Táken Álimqulovtyń báıgeni erekshe jaqsy kórip, tamashalaýdy unatqany da bólekshe bitimge ıe qyzyqty hıkaıalar bolsa kerek. Al Asqar Súleımenovtiń tún ortasynda qalamdastaryna qońyraý shalyp, úndemesten ary jaǵynan mýzyka tyńdatyp qoıatynyn qalaı túsiner edińiz? Birde Kafkaǵa Ernst Lederer degen aqynnyń óleńdi ashyq kók túspen erekshe qaǵazǵa jazatynyn aıtqan kezde, tańǵalmastan: «Árbir táýiptiń óz rásimi bolady. Mysaly, Gaıdn mýzykany dalap jaǵylǵan parık kıip jazatyn. Jazý da – bir sıqyr» depti.
Beıimbet Maılınniń shashyn buıralap otyryp, aınalasynda ne bop jatqanyna múlde nazar aýdarmaıtyn qasıetin jary estiliginde jazatyn. Bala oınap, shý bop jatsa da mán bermeý úshin qanshalyqty shyǵarmashylyq álemge ený kerek? Qalamgerlerdiń bundaı qasıetterin biz túsine bermeımiz. Bálkim, olardyń klassıka jazýlaryna osy qasıetteri de áser etetin shyǵar. Múmkin tek klassıkterde ǵana osyndaı qasıetter bolady. Kim biledi...
Aǵylshyn jazýshysy, modernıst Vırdjınııa Výlf: «Árbir jazýshy áıeldiń óz jazý bólmesi men súıikti zattary bolý kerek» dep jazypty. Výlftiń óziniń súıikti dúnıesi gúl bolǵan. Ol da Ernst Lederer sekildi túrli-tústi boıaýmen jazýdy jaqsy kórgen. Jasyl, kók, qyzyl tústermen qatar, súıikti kúlgin tústi sııasyn jıi qoldanypty. «Mıssıs Delloýeı» romanynyń avtory turyp jazýdy unatqan, sol úshin arnaıy molbert jasatqan. Hemıngýeıdiń dál solaı turyp jazýdy unatqanyn bilesiz.
Aǵylshyn jazýshysy, ertegishi Roald Dal tynyshtyqty súıgen. Esik aldyndaǵy ózi «uıam» degen shaǵyn úıge baryp, jazý barysynda jalǵyz bolýdy qalaǵan. Daldyń «jazý úıinde» eski kreslo bolǵanymen, ústel joq edi. Ol qarandashpen eski bloknotyn tizesine qoıyp jazýdy yńǵaıly dep bilgen. Osy ádetinen bir tanbaǵan jazýshy, tipti, qysty kúni de («uıasynda» pesh bolmapty) qalyń kórpege oranyp, jazýmen shuǵyldanǵan. Eń qyzyǵy, bala kúninde shokolad qaǵazdarynan jasaǵan kishkentaı sharlary únemi janynda turýy tıis eken. Onyń eń ataqty shyǵarmalarynyń biri – «Charlı jáne shokolad fabrıkasy» atalýy tegin bolmasa kerek.
Kózi tirisinde de, osy kúnderi de kitaptary sórede jatyp qalmaıtyn Charlz Dıkkenstiń «qyzyq» ádeti – morgty aralaýy. «Bir belgisiz kúsh meni morgke tartyp turady» deıdi ózi. Qaı qalaǵa barsa da, eń aldymen morgterdi aralap shyǵýdy unatqan jazýshy sol sátti «jıirkenishtiń tartymdylyǵy» dep atapty. Ár elý joldy jazyp bitken saıyn, bir jutym ystyq sý ishetin Dıkkenstiń bul ádeti adam qyzyǵarlyq emes-aý...
Orys jazýshysy, dramatýrgi A. Chehov óte talapshyl adam bolǵan. О́zine bir maqsat qoısa, oǵan jetkenshe tynym tappaıtyn tabandylyǵy kóp aıtylady. Uqypty júrip, taza kıingen jazýshynyń bólmesi de eshqashan shashýly jatpaıtyn. «Adamdy bári ádemi bolý kerek: О́ńi de, kıimi de, jany da, oıy da» degen. О́ziniń syrtqy kelbetine únemi mán beretin jazýshy aýryp júrgen kezinde de qonaqtaryn úı kıimimen qarsy almapty. Jazý kezinde de kostıým kıip otyrǵan. Bul jazýshynyń qalamǵa degen taza kóńiliniń kórinisi bolatyn.
Detektıv janrynda 78 roman jazǵan dańqty Agata Krıstı alma jep, ydys jýyp júrip sıýjet oılastyratyn bolǵan. О́ziniń aıtýynsha: ydys jýý – jańa qylmys «týǵyzyp», alma sıýjetti damytady. Kez kelgen jerde, kúı talǵamaı jaza beretin Agata Krıstıdiń úıinde uzaq ýaqyt jazý ústeli de bolmaǵan. Biraq bul onyń detektıv janrynda jazatyn eń myqty qalamger bolýyna kedergi keltirgen joq. Cherchıll: «Krıstı qylmyspen kez kelgen ákki urydan da kóp aqsha tapty» dep qyljyńdapty birde.
Pýshkın lımonadty óte jaqsy kórgen. Ásirese, jazý kezinde. «Túnde jazǵanda mindetti túrde lımonad qoıatynbyz» dep jazady aqynnyń kamerdıneri Nıkıfor Fedorov. Aqynnyń lıseıdegi dosy, sekýndanty Konstantın Danzas estiliginde: «Dantespen dýelge shyǵarda Pýshkın sýsyn satatyn jerge kirip, bir stakan lımonad ishken» depti.
F. Dostoevskııdiń bir qyzyq qyry – adamdarǵa degen qyzyǵýshylyǵy. Jańa adamdarmen tanysyp, ótip bara jatqan jolaýshylarmen de tildesip qalatyn. Onyń ústine ózi ǵana sóılep, suhbattasynyń ár nárse týraly oıyn bilýge qumartyp turǵan. Bálkim, jańa keıipkerine kerek minez izdeıtin.
Oıy jınaqtalyp, jazar kezde bólmesinde shyǵarmany daýystyp aıtatyn ádeti de bolǵan. Birde «Qylmys pen jazany» jazý kezinde Raskolnıkovtyń qylmys jasar aldyndaǵy oıyn daýystap aıtyp júrgenin istip qalǵan qyzmetshisi jazýshyǵa jumys isteýden bas tartqan. Onysyn «Dostoevskıı bireýdi óltirgeli júr» dep túsindiripti.
***
Jazý barysynda aıaǵyn ystyq sýǵa malyp otyratyn, shabyt alý úshin ózge jazýshynyń shyǵarmasyn qaıtalap oqıtyn, únemi dúkenge bara bermeý úshin unatqan kıiminiń birneshe danasyn alyp, únemi bir kıimmen júretindeı kórinetin danyshpandardyń qyzyq ádeti osymen taýsylmasa kerek. «Dúnıede qansha jazýshy bolsa, sonsha jazý stıli bar» degen sózdi eskersek, qyzyq ádetter de sonsha dep túıindesek bolatyndaı.
Daıyndaǵan Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»»