Álısultan Qulanbaı. Máńgilik El ıdeıasynyń mańyzdy quramdasy

Keńes Odaǵy osydan 69 jyldaı buryn Semeı polıgonynda alǵash ret ıadrolyq qarýdy synaqtan ótkizdi. Qazaqstan tarıhynda bul kún qaıǵy-qasiret ákelgenimen, máńgi este qalady. Halqymyz ben jerimizdi ýlaǵan ıadrolyq synaq qyryq jyldaı ýaqytqa sozyldy. Osy polıgonda 450-den astam synaq jasalypty. Olardyń jalpy qýaty Hırosıma qalasyna tastalǵan bombanyń eki jarym myńyna teń eken.

Dúnıe júzinde qýat-kúshi jaǵynan ekinshi orynda turǵan Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jaýyp, tajal otyn óshirý elimiz úshin ońaı bola qoıǵan joq. Ony «tunshyqtyrýǵa» Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń qosqan úlesi ólsheýsiz boldy. Sonyń nátıjesinde keıbir «qysym-qarsylyqtarǵa» qaramastan Prezıdent 1991 jyldyń 29 tamyzynda Semeı ıadrolyq synaq-polıgonyn jabý týraly tarıhı Jarlyqqa qol qoıyp, halqyn ajal aýzynan, jerin ekologııalyq apattan arashalap qaldy. Sodan beri 27 jyl ótti, onda birde-bir synaq jasalǵan joq. Polıgonnyń úni máńgige óshti. Sol kúngi Qazaqstan halqynyń qýanyshy, Elbasyna degen shynaıy alǵysy sheksiz edi.

«1991 jyly 29 tamyzda bizdiń elimiz úshin de, búkil álem úshin de tarıhı mańyzy zor oqıǵa boldy. Bizdiń je­ri­miz ben halqymyzǵa 40 jylǵa jýyq qasiret shektirgen mılı­ta­rızmniń eń ǵulamat synaǵy shırek ǵasyr buryn zańdyq tur­ǵydan toqtatyldy», – dedi Memleket basshysy 2016 jylǵy tamyzda ótken «Iаdro­lyq qarýsyz álem qalyp­tas­tyrý» atty halyqaralyq konferensııada sóılegen sózinde. Prezıdenttiń sol taǵdyrsheshti sheshiminen soń ıadrolyq derjavalar da polıgondarynda synaq ótkizýdi toqtatýǵa máj­búr boldy. Qaýip-qaterdiń qara bultyn seıiltý de dál osyndaı edi. О́ıtkeni – bul elimiz halqynyń ondaǵan jyldar boıy kútken qalaýy bolatyn.

Bizdiń elimiz keıin álem boıynsha tórtinshi oryn alatyn ıadrolyq qarý túrlerinen óz erkimen bas tartyp, ha­lyq­aralyq qoǵamdastyqty taǵy da tań qaldyrdy. Jasy­ratyny joq, sol kezde keı­bir «aıtqyshtardyń» Qazaq­stan óziniń atom arsenalyn ustaýǵa múmkindigi bolma­ǵan­dyqtan bas tartty, degen pikirler aıtqany da esimiz­de. «Qazaqstan ýrannyń qory jóninen álemde ekinshi oryn­da, al óndirý bo­ıynsha birin­shi orynda tur, – degen edi Pre­zı­dent atalǵan oǵash pikirge baılanysty. – Bizdiń elimizdiń ekonomıkalyq áleýeti keıbir «tabaldyryqta» turǵan mem­leketterdiń ishki jalpy óni­minen artyq bolatyn. KSRO taraǵannan keıin bizde áskerı ıadrolyq baǵdarlamalardy júrgizetin mamandar da, qa­jetti ınfraqurylym da bar edi».

Rasynda da, Jer sharynda taǵy bir ıadrolyq derjavanyń paıda bolýy saıa­sı erik-jiger men ýaqyttyń enshisinde edi. Biraq Qazaqstan óziniń erik-jigerin basqa máselede tanytty. Osylaısha, elimiz «Iаdrolyq klýbqa» múshe memleket bolýdan qaǵıdatty túrde bas tartty. AQSh jáne Reseımen birlesken maqsatta oqtumsyqtar men jarylǵysh quraldar zalalsyzdandyryldy. Keıinirek, óńirdegi ózge eldermen birge Ortalyq Azııany ıadrolyq aımaq dep jarııalaǵan Semeı kelisimine qol qoıyldy. Iаdrolyq qarýdy taratpaýdyń jáne ıadrolyq qarýsyzdanýdyń jahandyq úderisiniń jańa kezeńin bastap berdi. Bulaı deıtinimiz, 1991 jyldyń 29 tamyzyna deıin ıadrolyq qaýipsizdik salasynda negizinen ıadrolyq qarý túrlerin shekteý sharalary ǵana qoldanylyp kelgen bolatyn.

Anaý bir jyly Japo­nııa­nyń Fýkýsıma AES-inde oryn alǵan alapat apat búkil qoǵam­dastyqqa beıbit atom keshen­deri men nysandarynda qaýip­sizdikti qamtamasyz etý teh­no­logııasynda problema­lardyń bar ekenin naqty túrde kórsetip berdi. Mine, bul ıadrolyq qaýipsizdik júıe­sin qalyptastyrý kezek kúttir­meıtin ótkir de ózekti másele retinde qarastyrý qajettigin dáleldep otyr. Solaı bola tursa da, jekelegen memleketter ıadrolyq qarýǵa ıe bolý nıet­terinen taımaı keledi. Ras, osy ǵasyrdy ıadrolyq energe­tıkasyz elestetý múmkin emes. Mamandardyń pikirine qara­ǵanda, 2035 jylǵa qaraı álem­dik ekonomıkanyń energııa kóz­derin qajet etýi eki esege artady eken. Sondyqtan da atom energııasyn beıbit maqsatqa paıdalaný úshin oǵan BUU men MAGATE-niń qatań baqylaýy qajet-aq. Al qazaqstandyq tarap jıi kóterip júrgen ıadrosyz álem ol – ıadrolyq energııa­ny áskerı maqsatta qoldanýǵa tolyq tyıym salý degendi bildiredi.

Búginde bizdiń elimiz ja­han­dyq ıadrolyq qarýsyz álem qozǵalysynyń kóshbasshysyna aınaldy. Iаdrolyq qarýǵa tyıym salý, ony synaqtan ót­­ki­zýdi toqtatý, ıadrolyq qa­ýip­sizdikti qamtamasyz etý má­­se­­lelerine baılanys­ty bas­ta­malar da kóterip júr. Olar­­dyń barlyǵy halyq­ara­lyq qoǵamdastyq tarapy­nan qoldaý tabýda, osyn­daı ózek­ti máseleler qarasty­ryl­­ǵan halyqaralyq jıyndar da ótkizilip keledi. Elba­sy­nyń G-GLOBAL ıdeıa­sy, ha­lyqaralyq «ATOM» jo­ba­sy, «Álem. HHI ǵasyr» ma­nı­fesi osylarǵa naqty mysal ári dálel bolyp tabyla­dy. Son­daı-aq Qazaqstan Pre­zıden­tiniń usynysymen BUU 29 ta­myzdy Iаdrolyq sy­naq­­tarǵa qarsy is-qımyl­dyń ha­lyq­aralyq kúni dep belgi­ledi.

Qazaqstan – ıadrolyq qaýip­sizdik salasyndaǵy barlyq halyqaralyq sharttardyń bel­sendi qatysýshysy. Eli­mizdiń ıadrolyq qarýdan azat álemge umytylysy – jal­pyulttyq Máńgilik El ıdeıa­synyń ma­ńyzdy quram­dasy.