Benzın qymbattap, janar-jaǵarmaı tapshylyǵy baıqalsa, áleýmettiń ájeptáýir eleńdep qalatyny belgili. Jyl saıynǵy janar-jaǵarmaı jyry bıyl da azdap sezilgen-di. Energetıka mınıstrliginiń habarlaýynsha, onyń sebebi ishki naryqtaǵy tapshylyqqa baılanysty emes.
Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaev Úkimet basshysyna bergen esebinde elimizdiń otyn-energetıka salasy turaqty damyp kele jatqanyn, al negizgi kórsetkishterge qol jetkizý mınıstrliktiń turaqty baqylaýynda jáne monıtorıngke alynǵanyn aıtty. «Jalpy, munaı ónimderi naryǵyndaǵy jaǵdaı turaqty, janar-jaǵarmaı tapshylyǵy joq», dedi Q.Bozymbaev.
Elimizdiń otyn-energetıka máselelerine, sonyń ishinde ishki naryqty janar-jaǵarmaımen qamtamasyz etýge jaýapty mınıstrliktiń basshysy bıylǵy 7 aıdyń qorytyndysyn jarııalaı otyryp, naryqtyń suranysy qanaǵattandyrylǵanyn jetkizdi. Málimetke súıensek, 7 aıdyń ishinde munaı men kondensant alý kólemi 53 mln tonnany quraǵan, bul 2017 jyldyń osyndaı kezeńimen salystyrǵanda 6 prosentke artyq kórsetkish. Úsh iri joba boıynsha munaı óndirý kólemi 32 mln tonnaǵa jýyqtaǵan, onyń ishinde Qashaǵan ken ornynan – 7,4 mln, Teńizden – 17,2 mln, Qarashyǵanaqtan – 7,3 mln tonna shıkizat óndirilipti. Jeti aı ishinde munaı eksporty 42,8 mln tonnany qurap, 2017 jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 6 prosentke artqan. Al munaı óńdeý kólemi 9,2 mln tonna boldy. Bul da 2017 jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 4,5 prosentke artyq kórsetkish. Úsh munaı óndeý zaýytynda munaı ónimderin óńdeý kólemi 6,4 mln tonnany quraǵan, bul 2017 jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 1,3 prosentke artyq.
Mınıstr atap ótkendeı, qazirgi tańda janar-jaǵarmaı qory ishki naryqtyń suranysyn óteýge jetkilikti. Aıtalyq AI-92 janarmaıy – 336 myń tonna, dızel otyny – 246 myń tonna. Aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshiler úshin kúzgi oraq naýqanyna 394,4 myń tonna janar-jaǵarmaı bólingen.
Elimizde qazirgi tańda úsh munaı óńdeý zaýyty jumys isteıtini belgili. Olar Pavlodar, Shymkent jáne Atyraý qalalarynda ornalasqan. Sońǵy kezderi osy zaýyttar jóndeýden kóz ashpaı qoıdy. О́ıtkeni MО́Z-der álemdik standarttarǵa saı jańǵyrtylyp jatyr. Bul zaman talaby. Elimiz eýro-4 jáne eýro-5 talaptaryna kóshýi tıis. Oǵan qosa, búgingi jaǵdaıda 5-6 mln tonnadan az munaı óńdeý ekonomıkalyq jaǵynan tıimsiz, ıaǵnı óndiris qýatyn arttyrý qajet. Al jańǵyrtý jumystarynan keıin zaýyttardyń qýaty eselene túspek.
Aıtqandaı, búginde elimizde tórtinshi munaı óńdeý zaýytyn salý týraly kelissózder júrgizilýde. Zaýyttyń qurylysyna saraptama jasaýshylar toby eldegi avtobenzın, dızeldik otyn jáne avıakerosındi tutyný deńgeıine saraptama jasaǵan. Olar elde qazir jumys istep turǵan úsh munaı óńdeý zaýytyn qaıta jóndeý jumystaryn eskeripti. Zertteý barysynda anyqtalǵandaı, otandyq MО́Z-der janar-jaǵarmaıǵa suranysty japqan kúnniń ózinde bul tek ortamerzimdi kezeńdi ǵana qamtıtyny belgili boldy. Iаǵnı boljam boıynsha, avtobenzın tapshylyǵy 2021 jyldan keıin baıqalmaq. Al dızeldik otyn tapshylyǵy 2023 jylǵa qaraı, avıakerosın jetispeýshiligi 2026 jyldan bastap sezile bastaıdy. Osylaısha, ishki naryqta tapshylyqtyń joqtyǵyn tıisti saraptama da aıǵaqtaı túsken. Alaıda saraptama tobynyń qorytyndysynda aıtylǵandaı, eldegi munaı óńdeý zaýyttarynyń biri aıaqasty jumysyn toqtatsa janar-jaǵarmaı tapshylyǵy bolatynyn da atap ótken jón.
Tórtinshi munaı óńdeý zaýyty qaı jerde salynatyny ázirge naqtylana qoıǵan joq. MО́Z salý týraly sheshim shyǵarý úshin jumys toby aldyn ala tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme jasap, zaýyt salynatyn oryn men parametrleri sonyń negizinde anyqtalmaq. Aıta keteıik, buǵan deıin Energetıka mınıstri Q.Bozymbaev Qazaqstanda 4-shi MО́Z 2022 jylǵa qaraı salynýy kerek dep málimdegen bolatyn. Árıne munaı óńdeý zaýyty óte iri nysan, ári kúrdeli tehnologııalardan turady. Ony iske qosýǵa keminde tórt-bes jyl qajet.
Sonymen, tıisti mınıstrlik habarlaǵandaı, qazir ishki naryqta janar-jaǵarmaıǵa resmı túrde tapshylyq joq kórinedi. Olaı bolsa, baǵanyń bulǵaqtaýyna ne sebep? Tapshylyqty qoldan týyndatyp júrgender kim? Suraq kóp, jaýaptar da ár qıly. Máselen, Energetıka vıse-mınıstri Bolat Aqsholaqov sońǵy ýaqytta dızel otynyn tutyný kólemi artyp, onyń basym bóligi aýyl sharýashylyǵy jáne temir jol salalaryn qamtamasyz etýge jumsalyp otyrǵanyn alǵa tartady. Sondaı-aq Qazaqstan arqyly ótetin tranzıttik júk tasymalynyń artýyna, ishki naryq pen kórshi elderdiń shekaralas aımaqtardaǵy baǵanyń sáıkessizdigine baılanysty otynnyń shekara asyp ketýi de negizgi sebepterdiń biri deıdi. Sonymen qatar úshinshi munaı óńdeý zaýytynyń modernızasııalaýdan ótkizilýi de keri áserin tıgizgen. Al Shymkenttegi MО́Z modernızasııalaýdyń ekinshi kezeńinde tur. Olar endi qyrkúıekten bastap tolyq óz kúshinde jumys istemek.
Alaıda tórtinshi zaýyttyń salynýy da baǵaǵa buǵaý bolmaýy ábden múmkin. Bul rette Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda 2025 jyly biryńǵaı janar-jaǵarmaı naryǵyn qurý týraly ortaq kelisim jasalatynyn eskermeı kete almaımyz. Iá, mınıstrliktegiler atalǵan uıymǵa múshe elderdegi kógildir otynnyń baǵasy qandaı bolsa, Qazaqstan da soǵan saı baǵany ózgertýge múddeli ekenin aıtyp qalǵan edi. Al qazir kórshi Reseıdegi janar-jaǵarmaı quny bizdegiden eki ese joǵary ekenin eskersek, aldaǵy ýaqytta baǵanyń qalaı qubylatynyn boljaý qıyndaý bolmaq.
Dınara BITIK,
«Egemen Qazaqstan»