Elbasy Nursultan Nazarbaev Qyrǵyzstannyń Sholpan-Ata kýrorttyq aımaǵynda ótken Túrki tildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń VI sammıtine qatysty. Is-sharanyń basty taqyryby ulttyq sport túrleri men jastar saıasatyn damytýǵa arnaldy.
Túgel túrki tórge ozǵan kún
Túbi bir túrki halyqtarynyń basyn qosqan sammıtke Keńeske múshe memleketterdiń basshylary – Túrkııa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan, Əzerbaıjan Prezıdenti Ilham Əlıev, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sooronbaı Jeenbekov jáne baqylaýshy mərtebesine ıe О́zbekstan Prezıdenti Shafkat Mırzııoev pen arnaıy meıman Vengrııa Premer-mınıstri Vıktor Orban keldi.
«Rýh Orda» mádenı ortalyǵynda qurmetti meımandardy qarsy alý rásimi aıaqtalǵannan keıin memleketter basshylary ortaq sýretke túsip, jıyn bolatyn zalǵa ótti. Túrkilerdiń basyn qosqan alqaly jıyndy ashqan Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev uıymnyń aıasy keńeıip, mańyzy artqanyn málimdedi.
«Túrki tildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń kópten kútken sammıtinde sizdermen kezdesip otyrǵanyma óte qýanyshtymyn. Eń aldymen qyrǵyz eliniń jaýhary – Ystyqkóldiń jaǵasynda qonaqjaı kóńilmen qarsy alǵan qyrǵyz eli men onyń Prezıdenti Sooronbaı Jeenbekovke aıryqsha alǵysymyzdy bildiremiz», dedi Qazaqstan basshysy.
Sonymen qatar N.Nazarbaev jıynǵa qatysyp otyrǵan О́zbekstan Prezıdenti Shafkat Mırzııoev pen arǵy babalary túrki tektes Majarstannyń Premer-mınıstri Vıktor Orbannyń qatysýyn erekshe atap ótti.
«Qadirli qonaqtardyń búgingi basqosýǵa kelýi Túrki keńesiniń aıasy keńeıip, mańyzy artqanyn kórsetedi. Sammıtte qol jetkizilgen ýaǵdalastyq pen saıası sheshimderdiń arqasynda ózara yntymaqtastyǵymyz ben baýyrlastyq baılanystarymyz odan ári arta túsetinine senimdimin», dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Odan ári Nursultan Nazarbaev Túrki tildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń tóraǵalyǵyn Qyrǵyzstanǵa tapsyrdy.
«Túrki tildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń tóraǵasy mártebesin shańyraq ıesi Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti Sooronbaı Jeenbekovke tabystaı otyryp, oǵan uıym jumysy barysynda mol tabys tileımin», dedi N.Nazarbaev.
О́z kezeginde S.Jeenbekov Qazaqstan tarapyna alǵysyn bildirip, atqarylǵan jumystardy joǵary baǵalady.
«Eń áýeli, Qazaqstanǵa jáne qurmetti Nursultan Ábishulyna Túrki tildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesinde sátti tóraǵalyq etkeni úshin erekshe alǵysymdy aıtqym keledi. Osy ýaqyt aralyǵynda Qazaqstan Túrki keńesiniń abyroıyn asqaqtatyp, múshe-memleketter arasyndaǵy mańyzdy kelisimderdi júzege asyrý boıynsha aýqymdy jumys atqardy. Qazaqstan tarapynyń atqarǵan jumysyna alǵysymyz zor», dedi Qyrǵyzstan basshysy.
S.Jeenbekov bıylǵy sammıttiń erekshe formatta ótip otyrǵanyna toqtaldy. О́zbekstan Prezıdenti Shafkat Mırzııoev pen Majarstan Premer-mınıstri Vıktor Orbannyń is-sharaǵa kelýi Keńestiń aýqymy keńeıe túskenin kórsetetinin aıtty.
«О́zbekstan Respýblıkasynyń Túrki keńesine múshe retinde kirýge talpynysyn joǵary baǵalaımyn ári qoldaımyn. Bul qadam Túrki keńesiniń aýqymy keńeıip, halyqaralyq arenada abyroıy artýyna qolaıly jaǵdaı jasaıdy. Aldaǵy ýaqytta О́zbekstannyń qosylýy uıymǵa jańa serpin berip, kóptegen jańartýǵa sep bolady dep senemin. Eýropanyń ortasynda ornalasqan Vengrııanyń shyqqan tegin umytpaı, tamyrlas eldermen dostyq qarym-qatynasty saqtap, mádenıeti men ádet-ǵurpyna qurmet bildirýi bizdi qýantady. Búgin Vengrııa tarapy Túrki keńesine baqylaýshy memleket mártebesine ıe bolady», dedi S.Jeenbekov.
Qyrǵyzstan Prezıdenti uıym aıasynyń geografııalyq turǵyda keńeıýi, yntymaqtastyqtyń nyǵaıa túsýine sep bolatynyn atap ótti. Baýyrlas Túrikmenstanǵa Túrki keńesiniń esigi árdaıym ashyq ekenin málimdedi. Sondaı-aq Túrki keńesine múshe memleketterdiń jastary arasyndaǵy baılanystardy nyǵaıtýǵa shaqyryp, ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq baǵyttaǵy arnaıy jobalardy birlese atqarýdyń qajettigin aıtty.
Tabysty tóraǵalyq
Sammıtte sóz alǵan Elbasy N.Nazarbaev Qazaqstan tóraǵalyǵy kezinde atqarylǵan sharalarǵa toqtalyp, Túrki keńesiniń tıimdi jumys istep otyrǵanyn atap kórsetti.
«Qazaqstannyń tóraǵalyǵy kezinde Túrki memleketteriniń ıntegrasııasy óz jalǵasyn tapty. Atap aıtqanda, Astanada ótken sammıtte túrkitildes memleketter ıntegrasııasynyń tujyrymdamasyn ázirleý jumystary tapsyrylǵan bolatyn. Búgin sol qujat qabyldaýǵa daıyn. Munda ıntegrasııanyń maqsattary men qaǵıdattary, damý kezeńderi men iske asyrý joldary aıqyndaldy. Sondaı-aq básekege qabiletti ulttyq ekonomıka qurýǵa, mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardy tereńdetýge yqylas tanyttyq. Búgin aqparattyq tehnologııalar, energetıka, kólik-tranzıt, qarjy salalaryndaǵy yntymaqtastyqty keńeıtýge erekshe nazar aýdaryldy», dedi N.Nazarbaev.
Sonymen qatar Qazaqstan Prezıdenti ǵylymı-aǵartýshylyq jumystarǵa da aıryqsha kóńil bólingenin jetkizdi. Máselen, ortaq túrki tarıhy oqýlyǵy ázirlenip, mektep baǵdarlamasyna engizile bastady. Halyqaralyq Túrki akademııasy tarıhymyzdy tanytyp, sanany jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan 90-nan astam kitap shyǵardy. Tórt myń jyldyq mádenı muramyzdy jınaqtap, ony jarııalaýǵa arnalǵan «Atalar mırasy» portaly iske qosyldy.
«Týysqan elderdiń tirshilik damýyn basyp otyratyn «Túrk barometr» áleýmettik zertteý jobasy júzege asyryla bastady. Týrızm salasyndaǵy áriptestigimizdi jandandyrý maqsatynda «Zamanaýı Uly Jibek joly» jobasy iske qosyldy. Bul Uly Jibek jolynda ornalasqan elderimizdiń kóne tarıhynan syr shertetin kıeli oryndaryn 14 kúnde aralap shyǵýǵa múmkindik beredi. Munyń bárin túrki ıntegrasııasynyń tabystary retinde baǵalaımyz», dep atap ótti N.Nazarbaev.
Qazaqstan Prezıdenti 2015 jyly Astanada ótken V sammıtten beri túrki tildes halyqtardyń saıası baılanystary nyǵaıa túskenin aıtty. Máselen, osy merzim ishinde Túrki keńesine múshe memleketter basshylary ekijaqty kezdesýler ótkizip, ózara sapar almasty. Atalǵan yntymaqtastyq saýda-ekonomıkalyq, áleýmettik qatynastardyń keńeıýine múmkindik berdi. Mysaly, 2015 jylmen salystyrǵanda Túrki keńesi memleketteri arasyndaǵy saýda aınalymy 2017 jyly 22 paıyzǵa artqan.
«Kúlli Túrki ıntegrasııasy úshin mańyzy zor Ortalyq Azııa memleketteri yntymaqtastyǵy jańa beleske kóterilgenin atap ótkim keledi. Buǵan dálel retinde bıylǵy naýryzda Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń Astanada basqosýyn aıtýǵa bolady. Mundaı basqosýdy odan ári júrgize berýge kelistik. Endigi kezdesýi keler jyly naýryzda Tashkentte ótedi. On kún buryn Túrikmenstanda ótken Aral sammıti túrki tildes elderdiń ortaq máselesin birlese sheshýge árdaıym ázir ekenin taǵy da dáleldedi», dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Elbasy qazirgi tańda álemdegi saıası ahýal ózgerip, ekonomıka turaqsyzdanyp, halyqaralyq qatynastar shıelenise túskenin aıtty. Oǵan sebep bolǵan saıası jáne saýda básekelestigi, taýarlar bırjasy, qarjy naryǵy, quıylǵan ınvestısııanyń azaıýy sekildi máseleler men terrorızm, dinı ekstremızm, uıymdasqan qylmys, zańsyz mıgrasııa jáne esirtki tasymaly sekildi syn-qaterler Túrki dúnıesine áser etpeı qoımaıtynyna toqtaldy. Osyǵan baılanysty Elbasy jıynǵa qatysýshylar nazaryn birqatar bastamalarǵa aýdardy.
«Túrki keńesine múshe memleketter arasyndaǵy ekonomıkalyq qatynastardy naqty ister arqyly keńeıtý qajet. Eń aldymen, elderimizdiń tranzıttik áleýetin tolyqqandy paıdalanýymyz kerek. Bizdiń elderimiz qurlyqtyń ortasynda Batys pen Shyǵystyń, Soltústik pen Ońtústiktiń arasyn jalǵastyryp jatyr. Jaqynda Aqtaý qalasynda qabyldanǵan Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııa elimizdiń tranzıttik áleýetin odan ári arttyrýǵa serpin beredi. Osy saladaǵy isterdiń bárin úılestirý, tolyq tranzıttik jobalarymyzdyń tıimdiligin eseleýge múmkindik beredi», dedi Prezıdent.
Elbasynyń sózine qaraǵanda, Qazaqstan jaǵynda Quryq teńiz porty, Aqtaý teńiz porty 26 mıllıon tonna júkti ótkizetin áleýetke jetti. Onyń ústine Iran men Túrikmenstan arqyly Parsy shyǵanaǵyna shyǵatyn, Kaspıı arqyly júk tasymaly joly ashylǵan. N.Nazarbaev osy múmkindikti tıimdi paıdalanýǵa úndedi.
Sonymen qatar Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵyn birlesip paıdalaný qajettigin atap kórsetti. «Ortalyqtyń óńirlik hab bolýy úshin jańa tehnologııany qoldanyp, qarjy qorlaryn damytýǵa, kapıtaldy shoǵyrlandyrýǵa jáne tanymal ınvestorlar men qarjy sarapshylaryn tartýǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. Osy oraıda, sizderdi ortalyqtyń qyzmetin keńinen qoldanýǵa shaqyramyz», dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Túrki yntymaǵyn uıystyratyn jobalar usynyldy
Budan keıin Memleket basshysy elimizde «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy tabysty júzege asyrylyp kele jatqandyǵyn, latyn grafıkasyna negizdelgen jańa álipbı ázirlengenin málimdedi.
«Qazaqstannyń latyn grafıkasyna kóshýi – túrki tildes elderdiń jazý mádenıetin jaqyndastyra túsetin aıtýly jańalyq. Sonymen qatar «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasy júzege asyryldy. Taǵylymy mol tarıhymyzda ál-Farabı, Iаsaýı, Abaı, Iýnýs Emre, Nızamı, Fızýlı, Ulyqbek, Aıtmatov sekildi iri tulǵalar bar. Osyǵan baılanysty Túrki keńesi aıasynda «Túrki álemindegi 100 jańa esim jobasyn ázirleýdi usynamyn», dedi Prezıdent.
N.Nazarbaev Túrkistan qalasynyń túrki áleminiń rýhanı ári mádenı ortalyǵy ekenin eske sala otyryp, taıaýda Túrkistan oblysy qurylyp, ortalyǵy Túrkistan shaharyna aýysqanyn jetkizdi.
«Ejelgi dáýirden tamyr tartatyn Túrkistan qalasy oblys mártebesin aldy. Osylaısha túbi bir túrki halyqtary úshin qasterli ataý óziniń tuǵyryna qaıta qondy. Bul – bizdiń tutastyǵymyzdy nyǵaıtyp, eldigimizdi bekemdeı túsetin tarıhı oqıǵa. Altaıdan Anadolyǵa, Baıkaldan Balqanǵa deıingi atyrapta, Saharada baıyrǵy bahadúr babalarymyzdyń izderi saırap jatyr. Túrki halyqtary úshin qasıetti uǵymdardy kózimizdiń qarashyǵyndaı saqtap, keıingi urpaqqa laıyq etip qaldyrý úshin «Túrki áleminiń kıeli jerleri» jobasyn qolǵa alýdy usynamyn. Joba túrki áleminiń mádenıeti men tarıhyn nasıhattaýǵa zor úles qosatynyna senimdimin. Jastar saıasatyna qatysty jumystardy jandandyrǵan jón. Osy rette, Túrki keńesi jastarynyń quryltaıyn júıeli túrde uıymdastyrýdy usynamyn. Joba aıasynda ǵylymı konferensııalar, semınarlar jáne basqa da is-sharalar ótkizýdi qarastyrýǵa bolady. Budan bólek, jastardyń túrki álemin biregeı tarıhı jerlerge ólketaný ekspedısııasyn uıymdastyrýdy oılastyrý qajet. Atalǵan sharalar jastarymyzdy jaqyndastyryp, elderimizdiń mádenı erekshelikteri týraly bilimderin tereńdetýge óz septigin tıgizedi», dedi Qazaqstan basshysy.
N.Nazarbaev Túrki keńesiniń jumysyn júıelendirý qajettigin de málimdedi. О́ıtkeni qazirgi Hatshylyqtyń mandaty tehnıkalyq jáne hattamalyq máselelermen shektelgen. Oǵan qosa, túrki yntymaqtastyq ınstıtýttarynyń qyzmetinde qosarlanýshylyq jıi kezdesedi.
«Uıymnyń tıimdiligin, fýnksıonaldyq ıkemdiligin jáne ınstıtýttardyń áleýetin kúsheıtý maqsatynda Túrki akademııasyn, Túrki mádenı «Mıras» qoryn, jáne Aqsaqaldar keńesin TÚRKSOI-men biriktirý kerek. Barlyǵy TÚRKSOI-dyń aıasynda jumys istesin. TúrkPA Túrki memleketteri parlamentteri arasyndaǵy yntymaqtastyqty ornatý boıynsha óziniń maqsatyn oryndady. Búginde onyń qyzmetinde júıelilik baıqalmaıdy. Sondyqtan uıymnyń jumysyn saraptaý qajet. Tıimdi bolsa, onda onyń fýnksııalaryn Hatshylyqqa bergen jón. Eger tıimsiz bolsa, onda ony tolyǵymen qysqartýdy usynamyn. Bul sharalar uıym jumysyn tıimdi ońtaılandyrýǵa, mádenı-gýmanıtarlyq qyzmetterin bir jerde retteýge, qyzmetkerler sanyn qysqartýǵa, sondaı-aq qarajatty únemdeýge múmkindik beredi. О́z kezeginde Hatshylyq túrkitildes elderdiń ákimshilik ortalyǵy bolyp qana qoımaı, uıymnyń ıntellektýaldyq ózegine aınalýy tıis. Osylaısha, bizdiń uıym birin-biri tolyqtyratyn eki deńgeıden turady. Olar – Hatshylyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq salamen aınalysatyn ınstıtýt. Osy oraıda uıym Hatshylyǵy barlyq tarappen birlese, búkil bastamalar men usynystardy muqııat pysyqtap, Túrki keńesin zaman talabyna saı jańǵyrtý baǵdarlamasyn usynýy qajet. Árıne, bul máseleni talqylaý kerek. Áriptester kelisetin bolsa, qysqasha sheshim qabyldaýǵa bolar edi. Al Hatshylyq kelesi keńeske deıin bárin talqylap, bizge usynys engizýine múmkindik bar», dedi Prezıdent.
Sońynda Elbasy Qyrǵyzstan tarapyn Túrki keńesine tóraǵalyq etýimen taǵy bir márte quttyqtap, aldaǵy jumysyna sáttilik tiledi.
Uıym geografııasy keńeıdi
Sondaı-aq jıyn barysynda sóz sóılegen Ázerbaıjan Prezıdenti I.Álıev birqatar mańyzdy máselelerge toqtaldy.
«Búgin Qyrǵyzstan tarapyna osyndaı irgeli jıyn uıymdastyrǵany úshin alǵys aıtamyn. Sondaı-aq Túrki keńesine sátti tóraǵalyq etken Qazaqstanǵa da razylyǵymdy bildiremin. Ázerbaıjan túrkitildes memlekettermen yntymaqtastyǵyn arttyryp keledi. Energetıka, kólik-tranzıttik jáne basqa da salalarda áriptestigimizdiń tamyry tereńdeı tústi. Búginde Túrki tildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi oǵan múshe elder úshin ortaq qundylyqtyń sımvoly ispetti. Keńes aıasynda óńirlik máselelerdi talqylaý qajet», dedi I.Álıev.
Budan keıin sóz alǵan Túrkııa Prezıdenti R.Erdoǵan Túrki keńesiniń aýqymdy jumys atqaryp otyrǵanyn atap ótip, osyndaı jıynǵa qatysýdy mártebe sanaıtynyn jetkizdi. Sondaı-aq Qyrǵyzstandy sharany ótkizýimen, 31 tamyzdaǵy táýelsizdik kúnimen quttyqtady.
«2009 jyly Nahchyvan kelisimine saı qurylǵan Túrki keńesiniń búginde irgeli uıymǵa aınalǵanyna kýá bolyp otyrmyz. Osy ıgi áreketti júzege asyrýda Túrki áleminiń aqsaqaly Nursultan Nazarbaev pen Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıevtiń eńbegi orasan ekeni sózsiz.
Búgin jıynǵa qatysyp otyrǵan Majarstannyń Premer-mınıstri Vıktor Orbanǵa erekshe sálemimdi beremin. Majarstannyń Túrki keńesine, Túrki akademııasyna baqylaýshy bolýyn jáne Túrki álemine qyzyǵýshylyǵyn joǵary baǵalaımyn. Ortaq maqsatymyzdyń, armanymyzdyń, áreketimizdiń jemisine aınalǵan Túrki keńesi asa qundy sımvolǵa aınaldy», dedi R.Erdoǵan.
Sammıtte О́zbekstan Prezıdenti Shafkat Mırzııoev te sóz alyp, túrki halyqtaryn rýhanı qundylyq, áriptestik, til uqsastyǵy biriktiretinin, elder arasynda saıası túsinispeýshilikter joq ekenin aıtty. Sondaı-aq ol Túrki keńesine múshelikke ótýge qyzyǵýshylyq bildirip, aldaǵy ýaqytta bul máseleni keńinen talqylaıtynyn jetkizdi.
Jıynǵa arnaıy shaqyrylǵan Vengrııa Premer-mınıstri Vıktor Orban da óz eli túrki halyqtaryn etene jaqyn sanaıtynyn aıtty. «Sizdermen áriptestik ornatý múmkindigi týǵany biz úshin úlken abyroı», dedi V.Orban.
Sammıt qorytyndysy boıynsha memleketter basshylary Túrki tildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi VI sammıtiniń deklarasııasyna, Túrki tildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń Bas hatshysy men onyń orynbasaryn taǵaıyndaý týraly sheshimge, Vengrııaǵa Túrki tildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesindegi baqylaýshy mártebesin berý týraly sheshimge qol qoıdy.
Sondaı-aq Túrki tildes memleketter ıntegrasııasynyń tujyrymdamasy, Túrki tildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi memleketteri basshylarynyń ulttyq sport túrleri salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý jáne jastar saıasaty týraly birlesken málimdemesi, Túrki tildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi memleketteri basshylarynyń Shyńǵys Aıtmatovtyń 90 jyldyǵyna baılanysty birlesken málimdemesi qabyldandy.
Budan bólek, jıyn sońynda S.Jeenbekov Túrki tildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń jańadan taǵaıyndalǵan Bas hatshysyn tanystyrdy. Atalǵan mindet Qazaqstan ókili Baǵdat Ámireevke júkteldi. Ol buǵan deıin Qazaqstannyń Irandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi qyzmetin atqarǵan-dy. Kóptegen arab memleketterinde jáne Túrkııada elshilik qyzmette bolǵan B.Ámireev elimizdegi tájirıbeli dıplomattardyń qatarynda.
Sonymen qatar Halyqaralyq Túrki akademııasynyń tóraǵasy Darhan Qydyráliniń ókilettilik merzimi uzartyldy. Ol osy qyzmetke 2014 jyly taǵaıyndalǵan bolatyn.
Aspanmen talasqan Alataýdyń eteginde jatqan Ystyqkóldiń jaǵasynda ótken jıynnyń mańyzy zor. Máselen, Túrki tildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi sammıti úsh jylǵy úzilisten keıin qaıta uıymdastyryldy.
Sammıt jumysyna arnaıy meıman retinde Vengrııa Premer-mınıstri Vıktor Orban qatysty. Qart qurlyqtaǵy majar ulysynyń Túrki keńesine qyzyǵýshylyq tanytýy shartarapqa shashylǵan tamyrlas halyqtardyń yntymaqtastyǵy nyǵaıa túsip, jańa satyǵa kóterilgenin kórsetedi. Oǵan qosa, Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesinde Halyqaralyq Túrki akademııasynyń (TWESCO) birqatar quryltaıshy qujattaryna qol qoıyldy. Soǵan sáıkes, Vengrııanyń Túrki akademııasyndaǵy baqylaýshy mártebesi aıqyndaldy. Osylaısha TWESCO eýropalyq memleketpen tolyǵyp, qanatyn keńge jaıdy.
Qoryta aıtqanda, tamyry bir túrki halyqtary ózara yntymaqtastyǵyn nyǵaıta tússe, damýdyń jańa satysyna shyǵýlaryna múmkindikteri mol. Buǵan Túrki keńesiniń sammıtteri zor úles qospaq. Endeshe tarıhy ortaq, tili jaqyn, tamyry bir, rýhanı jáne mədenı qundylyqtar baılanystyrǵan túrki memleketteriniń tórt qubylasy túgendelý ústinde dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan» –
Sholpan-Atadan (Qyrǵyzstan)