Semeı qalasynyń ákimi Ermak Sálimov shahardy jylýmen qamtý maýsymy aldynda «Qarajyra» JShS-inde boldy. «Qarajyra» JShS-niń bas dırektory Marǵulan Maqyshevtyń aıtýynsha, kenishte kómir qory jetkilikti bolǵanymen sońǵy eki aıda qatty otyndy tasıtyn vagondar jetpeı jatyr. Al qyr astynda qylyshyn súıretip qys keledi.
– Maýsym aıyna deıin biz kómir jetkizýde toqtaýsyz jumys istegen edik, – dedi bas dırektor Marǵulan Maqyshev. Tek sońǵy eki aıda jyldyq jospardan edáýir keshige bastadyq. Eger ótken jyly 7 mln tonna kómir shyǵarýymyz kerek bolsa, bıyl bul kórsetkish 8 mln tonna shamasynda dep belgilengen. Sońǵy eki aıda vagon jetispeýshiligi saldarynan kómirdi jetkize almaı jatyrmyz. Jyldyq kórsetkishti de oryndaı almaı qalamyz ba degen qaýpimiz bar. Sol úshin oblystyq ákimdikke de shyqtyq. «Qazaqstan temir joly» basshylyǵyna da máseleni jetkizdik. Olar О́skemende ótken jınalysta vagondardy jaqyn arada jetkilikti beremiz dep ýáde etti. Sondyqtan eki ese jumys istep, tez arada oryn alyp otyrǵan olqylyqtardyń ornyn toltyramyz dep oılaımyz.
Dırektordyń marketıng jónindegi orynbasary Áset Sydyqovtyń aıtýynsha, qazir qoımada 100 myń tonna kómir daıyn tur. Kómir qazýda tehnıkalar jetkilikti, sebebi ınvestısııalyq baǵdarlama arqyly 9 mıllıard teńgege 6 BelAZ jáne Hitachi ekskavatorlary satyp alynǵan. Bıyl jyl basynan beri qaraı 7 aı ishinde vagon jetispeýshiligine qaramastan 3 mıllıon 843 myń tonna kómir tıelgen, bul ótken jylmen salystyrǵanda 860 myń tonnaǵa artyq.
– Iá, 2017 jyldyń qys maýsymynda Semeı qalasy ǵana emes, Qazaqstan boıynsha kómir jetpeı qalǵany este. Maıquba, Saryadyr tustarynda kómir shyǵarý jumystary biraz kesheýildedi. Banktegi máselelerge oraı kóptegen kedergiler de shyqty. Sóıtip Soltústik Qazaqstan jáne ortalyq óńirlerde kómir tapshylyǵy týyndady. Biz sol kezderi 200 myń tonna dep josparlaǵan kommýnaldy sharýashylyqqa arnalǵan kómirdi 800 tonnaǵa artyq tıeýge májbúr boldyq. Soltústik Qazaqstan, Aqmola, Astana, Taldyqorǵan, Almaty óńirleri kómirge zárý boldy. Sondyqtan kómir tapshylyǵy el boıynsha baıqaldy. О́tken jyldyń oqıǵalarynan sabaq ala otyryp, oblys boıynsha jumys shtaby quryldy. Qazir biz shtabtaǵy josparlar boıynsha jumys istep jatyrmyz, – dedi Á.Sydyqov.
Aldaǵy ýaqytta aýdan, qalalarǵa kómir jetkizetin kásipkerler baǵany ósirse aıyppul tóleıtin bolmaq. Bul máselemen jergilikti monopolııaǵa qarsy departament aınalyspaqshy. Oblystyq Energetıka basqarmasynyń málimeti boıynsha, Qarajyradan shyǵarylǵan kómirdiń tonnasy 6200 teńge bolyp belgilengen. О́skemende kómir baǵasy tonnasyna – 8800 teńge, áleýmettik baǵa – 8300 teńge, al Semeıdegi beketterde 7400 teńge bolýǵa tıis.
Tamyz aıynan bastap «Qarajyra» kómir qoınaýynan Shyǵys Qazaqstan oblysynyń qysqy turmystyq qajettiligi úshin qara altyndy tıeýdi 68 myń tonnaǵa jetkizý kózdelgen. Bul – táýligine 40 vagon kómir. Onyń teń jartysy О́skemen qalasynyń qajettiligine jumsalady. Sondyqtan oblysty túgel qamtý úshin «Qarajyra» AQ kómir óndirisin 68 myń tonnaǵa arttyrýdy josparlap otyr. Al qys maýsymyn durys jaǵdaıda ótkizý úshin jalpy ónim kólemi 7,6 mln tonnaǵa jetkizilmek.
Bıyl jyl basynda oblys ákimdigi, temirjolshylar jáne «Qarajyradaǵy» iri júk tasymaldaýshylary byltyrǵydaı kómir jetispeýshiligi oryn almas úshin aldyn ala jaz maýsymynda shanalaryn saılap, qamdanyp otyrýǵa kelisken edi. Sondyqtan 2018-2019 jylǵa arnalǵan qys maýsymynyń otyn-sýy daıyn bolýy úshin tutynýshylar arasynda aqparat jumystaryn júrgizý óte ózekti.
Mamandardyń aıtýynsha, Semeı qalasy boıynsha bıyl qysta kómir jetispeýshiligi oryn almaıdy. Desek te, jyl saıyn kómir baǵasynyń qymbattaýy kórinis berýde.
– Turǵyndar qysta úılerin jylytý úshin kómirdi kimnen satyp alatyndyqtaryna ózderi tańdaý jasaıdy, – dedi qala ákimi Ermak Sálimov, – kómir baǵasy naryq jaǵdaıynda biraz kóteriletini ras. Biraq biz turǵyndarǵa jaǵdaı jasaýymyz kerek. Halyqqa kómirdi tıimdi baǵada jetkizip beretin kásipkerler atsalyssa deımiz. Taǵy bir másele, osy ýaqytqa deıin kómir tasyp, jetkizip júrgen deldaldardy anyqtaý kerek. Alypsatarlardyń kómirdi qymbatqa satýyna tosqaýyl qoıý qajet. Qala ákiminiń esebi kezinde 14 aýyldyq okrýgti aralap shyqtym. Birde-bir adam kómirdi osyndaı baǵaǵa alamyz dep shaǵymdanbady.
Sońǵy kezde kómirdi Qaraǵandy, Pavlodar oblystarynan da birli-jarym tasymaldaýshylar bar.
– О́tken jyly kómir jetpeı qalǵan kezde kómir tıeýge kelgen ár besinshi kóliktiń Pavlodar oblysynan kelgenin baıqadyq. Desek te, Pavlodarda kómir óndiretin 8 óndiris orny bar, – deıdi «Qarajyra» AQ bas dırektory Marǵulan Maqyshev, – olardyń kómirdi bizden tıeýinde bir sebep bar sııaqty. Sonymen qatar Taldyqorǵan, Almaty, Qaraǵandy júk kólikteri de jıi kelip jatty.
Aıta ketý kerek, búginde Qazaqstannyń qara altynyna qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan alys-jaqyn shetelder de bar eken. Mamandardyń aıtýynsha, Fınlıandııa, Japonııa elderi de, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi de kómir satyp alýǵa nıetti. Bul tusta eksport jandanaıyn dep-aq tur. Eýropa elderin kómirdiń arzandyǵy men sapasy qyzyqtyryp otyrǵan syńaıly. 2016 jyly «Qarajyra» AQ-y 5,9 mln tonna kómir óndirse, 2017 jyly 6,8 mln tonna kómir óndirgen. Jyl saıyn kórsetkish artyp otyr. Suranys ta joǵary. Joba boıynsha táýligine 17 myń tonna kómir tıeý kerek bolsa, qystyń sýyq kezderi bul kórsetkish 23 myń tonnaǵa jetedi. Jer qoınaýyndaǵy kómir qory shamamen 1 mıllıard tonna kóleminde. «Qarajyra» seriktestigi Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Almaty oblystarynyń iri energetıkalyq kásiporyndaryn kómirmen qamtıdy. Sondaı-aq Qostanaı, Petropavl, Aqtóbe oblystarynyń kásiporyndaryna da jetkizedi. Kómirdiń kóbi oblys turǵyndarynyń kommýnaldyq qajetine jumsalady, onyń kólemi jylyna 1 mln tonnany quraıdy. Aıta ketý kerek, oblystyń Tarbaǵataı, Úrjar sııaqty keıbir aýdandaryna jetkiziletin kómir baǵasynyń quny edáýir qymbat. Aldaǵy ýaqytta bul másele de nazarǵa alynatyn bolady.
Raýshan NUǴMANBEK,
jýrnalıst
SEMEI