Maqsat – sot jumysyn sapaly uıymdastyrý

О́tken jyldyń tamyz aıynda el Prezıdentiniń «Qa­zaqstan Respýb­lı­kasynda quqyq qorǵaý qyzmeti men sot júıesiniń tıimdiligin arttyrý jónindegi sharalar týra­ly» Jarlyǵy shyqqan bolatyn. Osy Jarlyqqa sáıkes Joǵarǵy Sot janyndaǵy Sot ákimshiligi jónin­de­gi komıtet ta­ratylyp, onyń ornyna Sottardyń qyz­metin qam­tamasyz etý departamenti qurylǵan edi. Bu­ryn­ǵy komıtettiń quzyryndaǵy sot aktilerin oryn­daý qujattary, múlikti esepke alý, saqtaý, ba­ǵa­laý jáne odan ári paıdalaný jónindegi fýnksııalar Ádi­let mınıs­tr­liginiń quzyryna berildi. Osy oraıda biz ja­ńadan qu­rylǵan departamenttiń atqaratyn qyzmeti jáne mindetteri týraly osy departamenttiń bas­shy­sy Baýyr­jan JUMA­ǴU­LOVQA jolyǵyp, áńgimelesken edik. – Baýyrjan Tursynuly, ózi­ńiz bas­qaratyn Joǵarǵy Sot janyndaǵy Sot­tardyń qyz­metin qamtamasyz etý de­par­ta­mentiniń (Joǵarǵy Sot ap­para­ty) qurylǵanyna asa kóp ýaqyt bola qoıǵan joq. Degenmen, bul múldem jańa qu­ry­­­lym deýge de bolmas. Suh­­baty­­­myz­­dy osy qurylymnyń ju­my­sy týraly áńgimeden bastasaq. – Elimiz egemendik alǵan kezden bastap júzege asyryla bas­taǵan saıası, áleýmettik jáne eko­nomıkalyq ózgerister ulttyq qu­­qyqtyq júıeniń, sonyń ishinde sot qu­rylymy men sot isin júrgizýdiń jańadan qalyptasýy­na jol ashty. Sol jyldardan bastap sot salasynda memlekettik bıliktiń óz aldyna derbes bir tarmaǵy – sot bı­liginiń qalypta­sýyna baǵyttalǵan túbirli ózge­rister júzege asty. Memleket basshysynyń tap­syrma­sy­men quqyq qorǵaý júıe­sin reformalaý jóninde arnaıy memlekettik komıssııa qurylýy da osyndaı úlken maqsatty, ıaǵ­nı sottardy, ishki ister organdaryn ózderine tán emes qyzmetterden bosatýdy kózdegen edi. Komıssııa quqyq qorǵaý organdarynyń qyz­metine taldaý jasap, olar­dyń jumy­syndaǵy ózekti máse­leler men kemshilikterdi anyq­ta­dy. Jan-jaqty saraptaýdyń ná­tı­jesinde elimizdiń sot-quqyq qorǵaý júıelerin jańartýdyń baǵyttary aıqyn­dal­dy. Osynyń nátıjesinde Prezıdent 2010 jyl­ǵy 17 tamyzda «Qazaqstan Res­pýb­­­­­lıkasynda quqyq qorǵaý qyzmeti men sot júıesiniń tıimdiligin arttyrý jónin­degi sha­ralar týraly» Jarlyqqa qol qoı­dy. Sóıtip, tamyz Jarlyǵynyń negizinde Jo­­­ǵarǵy Sot janyn­daǵy Sot ákimshiligi jó­nin­degi komıtet taratylyp, Sottardyń qyz­­­metin qamtamasyz etý departamenti qu­­­ryl­­­dy. Al sot aktilerin oryndaý qujat­­­ta­­­ry, múlikti esepke alý, saqtaý, baǵalaý já­­ne odan ári paıdalaný jónindegi fýnksııalar Ádilet mınıstrli­gi­niń quzyryna berildi. «Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń sot jú­ıesi men sýdıalary­nyń mártebesi týraly» Konstı­týsııalyq zańnyń 4-bóliminde kóz­delgendeı, respýblıka sotta­rynyń qyz­metin uıymdastyrý, materıaldyq-tehnı­kalyq jaǵy­nan qamtamasyz etý jańadan qu­rylǵan departamentke júkteldi. Taǵy bir aıta ketetin másele, departa­ment­tiń qurylýy Elba­sy­nyń 2010 jylǵy 1 qarasha­da­ǵy memlekettik qyzmetkerlerdi qys­­­qartý jónindegi Jarlyǵyn tıimdi oryn­­­daý­ǵa, kadrlar sanyn yqshamdaýǵa da yqpal etti. Kezinde Joǵarǵy Sot apparaty men Sot ákimshiligi jónindegi komı­tet­tiń qurylymy 237 qyzmet­ker­den tursa, qazir departament­tiń qurylymynda 170 adam qyz­met etedi. Departament jalpy respýblıka sot­ta­rynyń materıaldyq-tehnıkalyq, kadrlyq jáne uı­ymdastyrý máselelerine qatys­ty bar sharýany júzege asyrady. Árbir ob­lystyq jáne oǵan teńestirilgen sotta osy departamentke qarasty «Oblystyq sot keńsesi» atty memlekettik mekeme qyzmet etip, jergilikti jerde árbir aımaq sotta­rynyń qyzme­tin qamtamasyz etý máse­le­simen aınalysady. Qalam men qaǵazdan bastap, túpkirdegi aýdandyq sot ǵımara­ty­nyń jylýmen ýaq­tyly qamtylýy – munyń barly­ǵy bizdiń jumysymyz. – Búgingi sot júıesinde bo­lyp jatqan ózgerister men to­lyqtyrýlar Táýelsizd­igimiz­diń 20 jyldyǵyndaǵy sot sa­las­y damýynyń belgili bir ke­ze­ńi ekeni ras. Sot júıesiniń ju­mysyn odan ári jetildirý isinde departamenttiń atqa­ra­tyn qyzmeti jáne alǵa qoı­ǵan mindetterin qalaı túsi­n­dirip berer edińiz? – Sot-quqyqtyq reforma­sy­nyń jańa mindetterin bas­shy­lyq­qa alyp, sot júıe­siniń ju­mysyn odan ári jetildirý úshin departament atqaratyn sharalar men sheshimin kútken máseleler jeterlik. Atap aıtqanda, sot jumysyn tıimdi uıymdastyrýdyń uıym­dyq, materıaldyq-tehnıkalyq sha­ralaryn keńeıtý, sýdıa­lar­dy zańnamaǵa sáıkes materıaldyq jáne áleýmettik jaǵynan qamta­masyz etý. – Sot júıesin jetildirýdegi negizgi talaptyń biri – sýdıalardy maman­dan­dyrý isi deýge bolady. Bul baǵytta at­qarylǵan sharýa az emes. Degenmen, áli de sheshimin kútken máseleler bar ma? – Elimizdiń sot júıesinde jú­zege asy­rylǵan sottar men sýdıalardy mamandan­­dyrýdyń ta­ǵylymdyq tájirıbesi óziniń oń nátıjesin kórsetip keledi. Má­se­len, ma­mandandyrylǵan ekono­mı­kalyq, ákimshi­lik, qylmystyq ister jónindegi sottarda qyzmet etetin sýdıalar óz salasynyń bilikti, tájirıbeli mamandary deýge bolady. Mamandandyrylǵan ekonomıkalyq sottarda mıllı­on­daǵan teńge kólemindegi qar­jyny qamtıtyn daýlar ýaq­tyly qara­lyp, joǵary kásibı deńgeıde óziniń sheshimin tabýda. Bul saýda-sattyq, kásipkerlik, eko­nomıka salasyndaǵy zańdy tulǵalar arasynda týyndaǵan kúrdeli máselelerdiń ońtaıly sheshilýine yqpal etedi. Qyl­mys­tyq ister jónindegi mamandan­dy­rylǵan sottarǵa áleýmettik jáne materıaldyq turǵydan bar­­lyq jaǵdaılar jasalǵan. Bul sottar halyqtyń tikeleı arala­sýy­men sot tóreligin júzege asy­ratyndyǵyn erekshe atap ótý qajet. Alqa bılerge úmitker­ler­di iriktep, isterge qatysýǵa daı­yndaý munda qyzmet etetin sýdıalar men sot qyzmet­kerleriniń erekshe daıyndyǵy men psıho­lo­gııalyq jaǵynan myqty bolý­yn talap etedi. Keler jyldan bastap elimizdiń barlyq oblys ortalyqtarynda, Qaskeleń men Semeı shaharlarynda kámeletke tol­ma­ǵandardyń isteri boıynsha mamandan­dy­rylǵan sottar ashy­latyn bolady. Mundaı sottar Almaty men Astana qalala­ryn­da qurylyp, búgingi tańda jaqsy nátıje kórsetýde. Máselen, 2008-2010 jyldar ara­­lyǵynda Astana qalasynyń kámeletke tol­maǵandar isteri jónindegi ma­mandan­dyrylǵan soty 338 tul­ǵa­ny jaýapkershilikke tartsa, onyń ishinde 35-in ǵana bas bos­tandyǵynan aıyrý jazasyna kes­ken. 207 jasóspirim shartty túrde jazalansa, 86 tulǵaǵa qa­tysty ister bitimgerlikpen aıaq­tal­ǵan. Bul degenimiz jasós­pi­rimderdiń quqyqtary men zańdy múddeleriniń jo­ǵary deńgeıde qorǵalatyndyǵynyń kepili. Jal­py mundaı sottardyń biri – Astana qalasyndaǵy kámeletke tolmaǵan­dar­dyń isteri boıynsha mamandandyrylǵan so­tyn­­­­­da jýyrda El Úkimetiniń basshysy K.Má­­­­­simov pen Joǵarǵy Sot tóraǵasy B.Beknazarov, birneshe mınıstrlerden, Bas Prokýratýra ókilderinen turatyn delegasııa bol­ǵan-dy. Sol kezde atal­mysh sot tarapynan jasalyp jatqan jumys, jas­tyǵyna, keıbir jáıtterdi bilmeýine baıl­a­nysty qyl­mysqa barǵan jetkinshekterdi jaı ǵana jazalap qoı­maı, sara túzeý jo­lyna qaıta burýǵa qatysty ádistemeler, ar­naıy psıholog mamandar sııaqty oń qadamdar atal­mysh delegasııa quramyn­da­ǵylardyń kóńi­linen shyqty. 2012-jyldan bastap joǵa­ry­da atalǵan 16 sottarda 40 sýdıa men 114 sot qyz­met­keri jumys jasaıtyn bolady. Sonymen qa­tar, ózińiz biletindeı mamandan­dyryl­ǵan salyq daýlary boı­yn­sha sottardy da qurý týraly soń­ǵy kezde túrli talqylaý­lar oryn aldy. – Sot salasyn reforma­laý­daǵy je­tis­tiktiń biri – bir­yńǵaı avtomat­tan­dyrylǵan aqparattyq-taldaý júıesin engizý. Bul júıeniń jetistigi nede dep bilesiz? – Sot bıliginiń halyq úshin ashyq ári qol jetimdi bolýy – Elbasy men memleket tara­pynan qoıylyp otyrǵan basty talap. Bul baǵyttaǵy jumystar bir mezetke de toqtatylǵan emes. Sot úrdisine jańa aq­parattyq tehnologııalardyń engizilýi ádil sot pen el azamattarynyń kons­tı­týsııalyq quqyqtarynyń saq­talýynyń negizgi kepili. Jo­ǵarǵy Sot tarapynan engizilgen sot isteriniń anyqtamalyǵy, an­yqtama dúń­gir­shekteri, oblystyq sottar­dyń resmı saıt­tary, senim telefondary, sot júıe­sin­degi ún-beıne jazba quryl­ǵy­la­ry, sondaı-aq, Joǵarǵy Sot tór­aǵa­synyń el azamattaryn on­laın qabyldaý jobasy qazirgi kúni ha­lyq tarapynan erekshe qoldaýǵa ıe bolyp otyr. О́ıtkeni, tór­aǵanyń jeke qabyl­daýyna kele almaıtyn azamattar óz aıma­ǵyndaǵy oblystyq sotta oty­ryp, ınternet jelisi arqyly Jo­ǵarǵy Sot tór­aǵa­symen on­laın rejımdegi qa­byl­daýǵa qa­ty­sa alady. Bul sottardyń ha­lyq­qa bir qa­dam jaqyn bolýy baǵytynda jasalǵan sharalar­dyń biri. Sonymen qa­tar, Aqtóbe oblysy sottarynda engizilip, óziniń tıimdiligin kórsetken sot zal­daryndaǵy beı­ne­baqylaý jú­ıesin aldaǵy ýaqytta respýb­lı­kanyń barlyq óńirlerin­degi sot­tarǵa ornatsaq degen jospar bar. Avtomattandyrylǵan qujat aınaly­myn júrgizý Joǵarǵy jáne oblystyq sottardyń ın­ter­net-resýrstaryn qalyp­tas­­tyrý, sot prosesterinde beınekonferens baılanysty paıdalaný, sottarda aq­parattyq dúńgir­shekter ornatý tolyq júzege asty. Bul júıe qazirgi kúni Astana men eli­mizdiń túpkir-túpkirin­de­gi aýdandyq jáne oǵan teńesti­ril­gen sottarmen aradaǵy qa­rym-qatynas máselesin óte je­ńil etti desem artyq bolmas. Sottarmen aradaǵy qu­jat aına­ly­my máselesi birte-birte qaǵaz­dan elektrondyq formatqa aý­ys­tyrylyp, sýdıalar men sot qyzmetkerleri jańa zaman talap­taryna saı jumysyn júzege asyrýda. Qazirgi kúni atalmysh júıeni bilmeıtin sýdıa nemese sot qyzmetkeri kemde kem. О́ıt­keni, bizdiń tarapymyzdan memleket qarajatyn, halyqtyń ýaqy­tyn únem­deıtin bul júıe boı­ynsha arnaıy oqý dáristeri tu­raq­ty túrde ótkizilip, tehnologııalar kún saıyn jetildirilip otyrsa, biz de odan qalys qalar emespiz. Qazirgi kúni ózińiz biletindeı «elektrondyq úkimet», «elektrondyq sot óndirisi» degen uǵymdar bizdiń sanamyzǵa to­lyqqandy enip, endi mine Úki­met pen ózge memlekettik organdarmen aradaǵy qujat aınalym tolyqqandy elektrondyq for­matqa kóshirilýde. – Áńgimeńizge rahmet! Áńgimelesken  Sharafaddın ÁMIROV.