Tekti tórimiz Túrkistandy túleteıik!

Uly Dala elinde, qara shańy­raq Qazaqstanda bıylǵy maýsym aıynda tarıhı taǵylymy tereń, tańǵajaıyp jańalyq boldy. 

Álemdegi eń jańashyl, bastamashyl basshylardyń bire­geıi, Qazaqstannyń ǵana emes, tutas túrki dúnıesiniń Kóshbas­shy­­sy atanǵan Nursultan Nazar­baev­­­tyń Jarlyǵymen Túrkistan oblysy quryldy. Shyraıly Shym­kent shaharyna úshinshi iri mega­polıs retinde respýblıkalyq mártebe berilip, túrki áleminiń tekti tóri Túrkistan qalasy óńir ortalyǵyna aınaldy.

Qazaqstan Prezıdenti óziniń Jar­lyǵynda Túrkistan oblysy qandaı maqsatta qurylǵandyǵyn aıqyndap, Túrkistandy túrki ále­miniń mádenı-rýhanı ortalyǵy re­tinde jan-jaqty damytýdyń asa qa­jettiligin anyq atap kórsetken.

Osynaý jasampaz jańa­lyq, mán-mańyzy zor oqı­ǵa qa­ra ­shańyraq ıesi qazaq halqynyń, kúl­li qazaqstandyqtardyń babalar amanatyna adaldyǵynan, El­ba­synyń erendiginen, keleshekti kóre bilgen kemeńgerliginen týyn­dap otyr.

Túrkistan uǵymy – uly uǵym. Túrkistan degende búkil túrki álemi, Túrki qaǵanaty, túrkilik te­gi­­miz, túrkilik túbirimiz, túrki­lik tamyrymyz oıǵa oralady. Ja­dymyzdy jańǵyrtady. Bar­sha­myzdyń boıymyzdy serpi­lis sezimi kernep, rýhymyz as­qaq­taı­dy. Túrkistan degen sóz jań­ǵy­rýǵa, jańarýǵa shaqyrady. Mi­ne, sondyqtan da Túrkistan ob­­ly­­synyń qurylýy, Túrkistan sha­ha­rynyń úlken ýálaıat orta­lyǵyna aınalýy – túgel túrki­niń rýhyn bıiktetetin biregeı qýanysh.

Tarıhtan aıan, túrki halyq­tary júzdegen jyldar boıy otar­shyl­dyqtyń, basqynshylyqtyń taqsiretin tartty. Qasiretterin shekti. Surqııa saıasattardyń sal­darynan túrki tarıhy men máde­nıeti, túrki tili men jazýy or­ny tol­mastaı oısyrady. Otar­shyl­dar túr­ki halyqtarynyń elýge jýy­­­ǵyn jaýlap alyp, aıaýsyz ezip-jan­shydy. Jartysynan asta­­­my jo­ıylyp ketti. Qalǵan­da­ry­­nyń kópshiligi shalajansar kúı­ge tústi. Tańǵajaıyp til­deri­nen, qaı­­­ta­­lanbas salt-dás­túr­leri­nen, ja­dylarynan jańyl­dyryldy.

Barlyq túrki halyqtary sııaqty qazaq ulty da qanqasap qyr­ǵyndardy bastan keshti. qara ­shańyraq ıesi retinde kóbi­rek kúızeliske ushyrap, geno­sıdke dýshar boldy. HH ǵa­syr­dyń basynan orta tusyna deıin birinen keıin biri qaıtalan­ǵan qasiretterden, qoldan uıym­das­tyrylǵan asharshylyqtan bes mıllıon qazaq qyryldy. Alash ardaqtylarynyń Túrkistan memleketi, Túrkistan respýblıkasy haqyndaǵy arman-ańsarlary da, naqty áreketteri de, izgilikti ıdeıalary men maqsat-murattary da saıası qýǵyn-súrginge tústi.

Táýelsizdiktiń, Kóshbasshy kóregendiginiń arqasynda keń peıildi, kórkem minezdi, jany jomart qazaq halqy, barsha qa­zaq­standyqtar – qara shańyraq Qazaq eli dúnıe júzindegi dańqty mem­leketke aınaldy. Sondyqtan da Túrkistannyń tyń tynys ashqany – tek qazaqtardyń ǵana emes, tutas túrkiniń maqtanyshy, mereıi.

Eýrazııa kindigindegi keremet Elorda – Astana qalasy ja­qyn­da ǵana jıyrma jyldyǵyn mere­keledi. Qazaqstan. Táýelsizdik. Nazarbaev. Astana. Túr­kis­tan! Bul aıshyqty da asyl uǵymdar búkil álemge áıgili. Qalamgerler qaýymyna aıryqsha qymbat. Qasıetti. Elorda – Elbasy erligi. Osynaý oı da mánerli maqammen, maqtanyshpen aıtylady. Jıi jazylady. Shynynda da Qazaqstan jer júzine Táýelsizdik pen Nazarbaev jáne Astana arqyly keńinen tanyldy. Astana – Uly Dala eliniń abyroıy. Irgetasy Esildiń sol jaǵalaýynda VIII-IH ǵasyrlarda qalanǵan, tarıh tereńinen taǵylym tartatyn Astana Aqordanyń qutty qo­nysyna, «Qazaqstandyq joldyń» jasampaz bastaýyna aınaldy. 

Astana búkil álemge baıandy beıbitshilik pen kelisim, tatýlyq pen turaqtylyq ortalyǵy retinde aıan. Túrki dúnıesiniń tekti tóri Túr­kistandaǵy Áziret Sultan kese­nesinde qazaqtyń 21 hany,

8 sul­tany, 19 bıi, 52 batyr qol­basshysy jerlengen. Tekti tórdi rýhy terbetken Ahmet Iаsaýı ba­bamyz: «О́z dinińdegini dos tut, ózge dindegilerdi de dushpan tut­pa», degen. Elbasy Nursultan Nazar­bae­v­­tyń bastamashyldyǵy nátı­j­­esinde Álemdik jáne dás­túr­li dinder lıderleriniń sez­­deri buǵan deıin de bes márte ótkizildi. Bıylǵy altyn kúz­de altynshy ret Astana tórinde uıymdastyrylmaq. Qazaq­stan basshysy, Elbasy elorda­nyń jıyrma jyldyq saltanatyn­da maǵlumdaǵandaı-aq, EQYU-nyń tarıhı sammıtinen keıin «Astana rýhy» uǵymy dúnıe­jú­zilik saıasatqa berik endi. О́shpes­teı ornyqty. Biregeı ekono­mıkalyq, yntymaqtastyq forým­dary, byltyr ǵana ótken EKSPO-2017, ta­ǵy basqa iri-iri izgi sharalar jıyrma jylda As­ta­nany adamzat damýyna yqpal etetin jáne tarıhı tekti she­shimder qabyldanatyn jahan­dyq ortalyqqa, álemdik ıntegra­sııanyń, qaýipsizdik pen bitimgershiliktiń epısentrine aınaldyrdy.

Tutas túrki týysqandarymyz, búkil baýyrlarymyz, ásirese, aqyn-jazýshylarymyz ben ǵa­lym­darymyz aıtyp ta, jazyp ta júr­gendeı, Astana – túrki álemi­niń júregi.

Iá, Astana – túrki áleminiń júregi, al Túrkistan – túrki ále­miniń rýhanı tiregi. Sondyqtan da Túrkistandy túrki dúnıesiniń mádenı-rýhanı astanasyna aınaldyrý – barshamyzdyń bas­ty maqsatymyz. Túrkilerdiń túp qazyǵy, Atajurty, Túrki qaǵanattarynyń týy tigilgen Túr­kistan, Qazaq handyǵynyń qanshama jyldar boıy astanasy, Uly Jibek jolynyń bas qalasy bolǵan Túrkistan, danyshpan oıshylymyz, dara da dana shaıyrymyz, dinı-rýhanı uly ustazymyz Ahmet Iаsaýıdiń asyl súıegin aıalaı terbetken Túrkistan 2017 jyly túrki áleminiń mádenı astanasy bolǵany málim. Osy oraıda túgel túrkini tamsandyrǵan 40-tan astam ıgi is-sharalar ótkizildi. Nursultan Nazarbaev TÚRKSOI túrki áleminiń IýNESKO-syna aınalýy tıistigin aıtqan bolatyn. Aqıqatynda osy maqsat oıdaǵydaı júzege asyp keledi.

Qara shańyraq Qazaqstannyń Prezıdenti – Elbasy erekshelep kórsetkendeı, Túrkistan shaha­ry­nyń, Túrkistan ýálaıatynyń keleshegi kemel de kórkem. Taıaý bola­shaqta Túrkistan da ajarly, Astana sııaqty jan-jaqty ór­kendegen, kórkemdengen, kel­beti kelisti, órkeni óristi, ózgeshe ortalyq bolatyny anyq.

Ol úshin, árıne, búkil túrki dú­nıesiniń qoldaýy men qamqor­lyǵy qajet. Byltyr, ıaǵnı 2017 jyly Túrkistan túrki áleminiń mádenı astanasy bolǵan kezde barlyq baýyrlas elderden meımandar biraýyzdan: «Rýhanı jańǵyrý – tutas túrki dúnıesiniń teńdessiz oljasy» dep baǵalaǵany belgili. Shyntýaıtynda, dúnıe júzinde dúrbeleń oqıǵalardyń, kúrdeli de kúrmeýli, qıly da qıyn qubylystardyń beleń alýy adamzattyń rýhanı álsireýinen, qundylyqtardyń quldyraýynan bolyp otyrǵany aıan.

Biz osy maqalany jaza otyryp, eń aldymen sol rýhanı álsi­reýden, qundylyqtardyń qul­dy­raýynan batyl arylýǵa baǵyt alý kerektigine nazar aýdarsaq deımiz. Osy oraıda Túrkistan rýhy, rýhanı jańǵyrý murattary alǵa umtylýǵa asyl arna, altyn arqaý bola alady. Sondyqtan da túrki dúnıesiniń el tizginderin ustaǵan erenderin, keleshekti keńinen oılaı biletin kemelderin, ǵalymdary men mádenıet, áde­bıet jáne óner ókilderin, barsha bıznesmenderi men kúlli kásip ıelerin, memlekettik jáne jeke­menshik mekemeler men qoǵamdyq jáne saıası, sondaı-aq dinı bir­lestikterdi, jastardy tekti tóri­miz Túrkistandy túletýge belsene úles qosýǵa shaqyramyz. Kúni keshe ǵana túrki tildes memle­ketterdiń Qyrǵyzstanda ótken VI sammıtinde Nursultan Nazarbaev túrki rýhyn, Túrkistandy birlese bıiktetý týraly usynystar bil­dirdi.

Túrkistan ıdeıasy, Túrkis­tan­dy rýhy terbetken Ahmet Iаsaýı murattary arqyly, Túr­ki áleminiń Kóshbasshysy Nursul­tan Nazarbaev usynǵan rýhanı jańǵyrý maqsattaryn tereń uǵy­nyp, oıdaǵydaı oryndaý arqyly adamzat damýyna aıshyqty áser etýge, izgilik jolymen ilgeri jyljýda serpilis jasaýǵa ábden bolady degen senimdemiz.

«Qazirgi kezde álem qarsy turý­shylyqtarǵa emes, úılesimdilikke, damý men yntymaqtastyqqa muq­taj. Sondyqtan Astana shash­qan izgilik pen qazaqstandyq qundylyqtardyń nury búkil planetaǵa tarap, rızashylyqty shuǵyla retinde qaıta oralyp jatyr», dedi Qazaqstan Prezıdenti elordanyń jıyrma jyldyǵynda. Astana nuryn Túrkistan mu­rat­tarynyń rýhanı nárimen nyǵaıta túsýdiń nátıjıeleri mol bolatynyn tereń túsingen abzal.

Búgingi urpaqtar bile ber­meı­tin burynǵy kezderdegi surqııalyqtar az emes, aǵaıyndar. Sondaı saıa­sattyń sarqynshaqtary men saldarynan batyl jáne jyl­damyraq arylý asa qajet dep sanaımyz. Máselen, 1944 jyly VKP(b) Ortalyq Komıtetiniń qupııalanǵan qaýlysy boıynsha túrki halyqtarynyń tarıhyn zertteýge, tipti aıtyp-ja­zyp qarastyrýǵa muqym-múlde ty­ıym salyndy. Sonyń saldarynan burynǵy otarshyldar men bas­qynshylar asqyndyra bur­ma­laǵan, ádeıi ózgertken túr­kilerdiń tarıhy odan saıyn burmalandy, bulyńǵyr tartty. 

Endi mine, túrki áleminiń tarıhy men ádebıetin, mádenıeti men ónerin, salt-dástúrlerin, tili men dilin túbegeıli túrde, túr­kis­tandyq tektilikpen, tutasa, tutastyra, túgendeı tanymaq, birlese zerttep-zerdelemek, ur­paqtar ıgiligi, bolashaq qamy úshin aınalymǵa túsirip, ıgerip-meń­germek mindetteri týyndap otyr. Túrki áleminiń mádenı astanasy atanyp, aıtýly sharalar ótkizilgen Astana qalasynda, Túrkııanyń Eskishahar, Tatarstannyń Qa­zan, Túrkimenstannyń Mary, Ázer­baıjannyń Shekı shaharlarynda jáne Túrkistanda, basqa da bas­qosýlarda ortaǵa salynǵan oı-pikirlerdi, parasatty paıymdardy, utymdy usynystardy saralap, suryptap, júıeli túrde júzelemek kerek.

Túrkistan shahary baǵzy za­mandardan-aq túrkilerdiń tekti ortalyǵy bolǵan. Patshalyq Reseı men keńestik kezeńde júdep-jadap ketkeni, tipti Áziret Sultan kesenesiniń kúmbezi astyndaǵy aqshańqan shyraǵdandarǵa oq atylǵany, bertinde asyl muranyń aıaqasty bolyp, qorlanǵany, taıqazanynan, taǵy basqa jaýhar jádigerlerinen aıyrylǵany má­lim.

Al ejelgi zamandarda ne­bir parasaty bıik patshalar, qaı­t­pas-qaısar qaǵandar, halyq qa­myn jegen handar, el qorǵaǵan qol­basshylar, ádil bıler men qazylar, ǵulama ǵalymdar men aqıyq aqyn-jazýshylar tekti tóri­mizdi kórip qýanatyn, úlgi alatyn, pir tutatyn bolǵan. Túr­kis­tan, Ahmet Iаsaýı babamyz bádiz­degendeı, tekti tórge, Ábý­ Nasyr ál-Farabı danamyz dá­­ıek­tegendeı, qaıyrymdy qalaǵa aı­­nalsa dep armandaımyz, aǵaıyn­dar.

Qara shańyraq Qazaqstan táýel­siz el bolǵannan keıin Túrkistan shaharynda Túrkııanyń memleket basshylary Turǵut О́zal, Sú­leımen Demırel, Abdolla Gúl, Re­­jep Taııp Erdoǵan, taǵy bas­qalar boldy. Abdolla Gúl Nursultan Nazarbaevqa túrki áleminiń aqsaqaly retinde arnaıy asataıaq ustatty.

Biz Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen Túrkııa Prezıdenti Súleımen Demırel qazyǵyn qaqqan Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy qazaq-túrik ýnı­versıteti zamanýı zaý-zańǵar, shańqan shańyraqqa aınalady dep oılaımyz. Túrki áleminiń jastaryna shyn mánindegi sapaly da tereń bilim beretin jáne naǵyz ǵylymı, mádenı-rýhanı ortalyq etpektiń erekshe joldary qarastyrylyp, naqtyly jumystar atqarylady dep senemiz. Adamzattyń, onyń ishinde túrkiniń uly ustazdary, dara danalary Ábý Nasyr ál-Farabı men Ahmet Iаsaýıdiń, basqa da iri-iri, izgi tulǵalardyń muralaryn bolashaqpen baılanystyra, jan-jaqty zertteýdiń de úılesimdi, úlgili úıi osy ýnıversıtet bolsa deımiz. Jalpy HQTÝ men jańadan salynatyn Iаsaýı mýzeıi túrkitaný, túrki áleminiń tarıhy, tili men ádebıeti, mádenıeti men óneri, túrki halyqtarynyń salt-dástúrleri jónindegi barlyq ortaq qundylyqtardy jınaqtap, júıeleıtin jáne jan-jaqty damytý baǵdarlaryn aıqyndaıtyn aıryqsha aıdynǵa aınala alady. Saıyp kelgende, tekti tó­ri­miz Túrkistandaǵy Áziret Sultan­daıyn áýlıeler áýlıesiniń esi­min enshilegen ýnıversıtet taza taǵ­lymdy, móldir maqsatty, ózge­lerden ózgeshe ónegeli, túrkiniń tórquty tuǵyryna qonsa, qanekı.

KSRO quramynda kóp qıyn­dyqtar kórgen túrki elderi ege­mendikke qol jetkizgeli ózara qarym-qatynastar shynaıy sıpat ala bastady. Túrkııanyń, Qa­zaqstannyń, Ázerbaıjannyń, О́z­bekstannyń, Qyrǵyzstannyń, Túrkimenstannyń, Tatarstannyń, taǵy basqa týystas elderdiń barys-kelisteri, baýyrlas qala­lar men óńirlerdiń, aýdan-aı­maqtardyń aralasýy jıiledi. Máselen, 2018 jyl О́zbekstannyń Qazaqstandaǵy jyly, 2019 jyl Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy jyly bolyp jarııalandy. Eki memlekette de mereıli sharalar uıymdastyrylyp, tıimdi tirlikter tyndyrylýda. Mundaı úrdister jarasymdy jalǵasyn tapsa, nur ústine nur.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmalaryn oryndaýda tynymsyz tirlikter tyndyryp júrgen Túrkistan oblysynyń tuńǵysh ákimi Janseıit Túı­me­baevtyń basshylyǵymen Túr­kistan qalasynda bastalǵan jasampaz jumystarǵa sáttilik tileımiz. Áziret Sultan kesenesiniń aına­la-tóńiregine jaqyn jańa qury­lystardyń Ahmet baba kúmbe­zinen bıik bolmaıtyny, jańadan salynatyn Iаsaýı mýzeıiniń tarı­hı-tanymdyq jáne zamanaýı talaptarǵa sáıkes josparlanýy, tekti tórimiz Túrkistannyń Bas jospary jasalyp jat­qa­ny, qalany túrki áleminiń máde­nı-rýhanı ortalyǵy retin­de damytýdyń úzdik tujy­rym­damasyna halyqaralyq baı­qaý jarııalanǵany – bári-bári óte-móte quptarlyq. Túr­kistan­nyń týrıstik áleýetin eselep art­tyrýǵa aıryqsha kóńil bólinetini de shattandyrady. Bul úshin Túrkııanyń týrıstik ındýstrııa­sy basty negizge alynbaq. Tekti tórimizdi jyl saıyn bes mıllıonǵa deıin týrıst tamashalaıtyny shabyttandyrady bizdi. Zamanaýı áýejaı, avtovokzal, temir jol qurylystary, basqa da dúnıeler mejelenýde. Sondaı-aq Túrkistanda baǵzyda bolǵan tarıhı tórt qaqpa qurylysy da qolǵa alynady degen senimdemiz.

Ahmet Iаsaýı qara shańyraq Qa­zaq­stan jerindegi Saıramda dúnıege keldi. Túrkistan topy­ra­ǵynda máńgilik mekenin tapty. «Men áýeli túrkimin, son­soń mu­sylmanmyn», dedi. Taǵy da: «Ishterinde qýlyq tolǵan­dar­dyń, kókirekterinde ar-uıat sol­ǵan­dardyń júrekteri dirildemeıdi», degen.

Túrkistan ýálaıatynyń quryl­ǵanyna, Túrkistan shaharynyń óńir kindigi bolǵanyna búkil túrki jurty túgeldeı júrek tebirente qýanyp, tekti tórimizdi túletýge shyn yqylaspen úles qosady degen tilektemiz. 

Nursultan Nazarbaev meń­ze­gendeı, Astana HHI ǵasyrdaǵy dáýirleýimizdiń aq bastaýy bolsa, Túrkistan tyń tynystar ashatyn tektiliktiń qunarly qaınary bola bersin.

Marhabat BAIǴUT,

jazýshy, pýblısıst, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, halyqaralyq «Alash» jáne «Túrki álemine qyzmeti úshin» syılyqtarynyń laýreaty, «Qurmet», «Parasat» ordenderiniń ıegeri (Túrkistan oblysy)

Iаxııa AKENGIN,

Túrki álemi jazýshylary jáne ónerpazdar 

qorynyń prezıdenti (Túrkııa)

ANAR,

jazýshy, rejısser, ssenarıst, pýblısıst, Ázerbaıjannyń halyq jazýshysy, qoǵam qaıratkeri, «Geıdar Álıev» syılyǵynyń laýreaty (Ázerbaıjan, Baký qalasy)

Mehmonqýl ISLOMQÝLOV,

jazýshy, aýdarmashy, halyqaralyq «Alash» jáne «Arǵymaq» syılyqtarynyń laýreaty, О́zbekstan Jazýshylar odaǵy qazaq ádebıeti bóliminiń jaýapty hatshysy 

(О́zbekstan, Tashkent qalasy)

 Sultan RAEV,

jazýshy-dramatýrg, Qyrǵyz Respýblıkasy Premer-mınıstriniń keńesshisi, Qyrǵyz Respýblıkasynyń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri, Halyqaralyq «Atatúrik» qorynyń altyn medali men «Denıel» syılyǵynyń laýreaty (Qyrǵyzstan, Bishkek qalasy)