Maǵjan poezııasyndaǵy Uly Dala rýhy

«Jerdiń ústinde birdeı qylyp ekige bólgen bir syzyq bar. Ol syzyq kúnniń júretin jolyn oryssha «Ekvator» deıdi. Bul bóliktiń bir jaǵyna – sol jaq jarty, ekinshisi – oń jaq jarty. Jerdi kartaǵa túsirgende, sol jaǵy joǵary qaraıdy, oń jaǵy tómen qaraıdy. Kúnniń júretin joly qatty: ystyq bolady» dep jazady Máshhúr Júsip «Qazaq tarıhy jáne geografııa derekteri» deıtin maqalasynda. (Máshhúr Júsip. Shyǵarmalary. t.b. Pavlodar, 2006. 221-bet).

Negizinde, ult júreginiń sımvoly ispetti Maǵjannyń kórkemdik oılaý júıesi assosıasııalyq baılanystyrǵa, fılosofııalyq-psıhologııalyq sıpat­tarǵa kemeldigimen ózgeshelenedi. Son­dyqtan da osy bir aqyndyq le­biziniń ishki mazmunynda bir qupııa syr bardaı. Iаǵnı tutastaı túrki rýhanııaty keńistiginde Maǵjan álemi: magııasy, sheberlik assosıasııasy, sulýlyq garmonııasy, san sıpatty fılosofııasy, ǵajaıyp stılıstıkasy, ár dybysyna deıin uıalaǵan elektromagnıttik tolqyndar energııasy, qazylǵan qara joldaı uly dástúri bar. Memleketshildik, túrikshildik, elshildik qasıetteri telegeı kemel pikirli zama­nalyq tulǵanyń ulttyq-kórkemdik sana­synyń, ındıvıdýaldyq damýynyń bıik dárejesin jigittik shaǵynda-aq áıgileıdi. Naqty aıtqanda, «Qazaq» gaze­tiniń 1913 jylǵy 22 naýryzdaǵy 7-sanynda jarııalanǵan «Oral taýy» deıtin óleńindegi:

1. Bir kúnde seniń ıeń Túrik edi, 

Oryn ǵyp kóship-qonyp júrip edi.

2. Er Túrik en dalańa kórik edi, Otyr­sa, kóshse, qonsa – erik edi – deıtin sóılem­derdegi «Ień Túrik», «Er Túrik» uǵym­darynyń qoldanylýy aıqyn dáleldeıdi.

Maǵjan poezııasynyń stılinde, dúnıeni taný tásilinde, bolmys­ty baǵa­laý, saralaý men uqtyrýda aıryq­sha kóz­qaras, oı, tanym bar. Ol – túrkiniń qaharmandyq dáýiri.

 Bul rette 1915 jyly «Qazaq» gaze­tiniń 25 maýsymdaǵy 134-nómirinde «Esim­­de... tek tań atsyn!» deıtin óle­ńinde:

Ol kúndi umytqam joq, áli esimde,

Taıanyp kelgeninde kún besinge.

Keń dala uqsap turdy qol tımegen,

Kerilgen kerbez sulý aq tósine.

Quıylyp turdy kókten jumaq nury,

Qubylyp hor daýsyndaı qustar jyry.... dep, qııal, sezim, sulýlyq kóri­nisterine áserlenip, meıirlenip keledi de:

Saılanyp sol mezgilde 

shyqtyq jonǵa,

Qyransha kóz júgirtip oń men solǵa.

Aq naıza alty qulash belge baılap,

Aınymas aldaspandy alyp qolǵa – dep, Uly Dalanyń naǵyz qojasyndaı serpilip, silkine dabyldatady. 

Maǵjan poezııasynda Uly Dalanyń geografııasy, baıtaq tarıhy, qazaqtyń saf taza saltanatty tili jarqyn kóri­nis tapqan. Mysaly, 1913 jyly «Qa­zaq­stan» gazeti shyǵarǵan «Yzyń» atty jı­naqta «О́tken kún» óleńi basylǵan. Sonda:

Edil, Jaıyq, Syrdarııa

Belgili jurtqa eski sý.

Tátti, dámdi, tarmaqty

Uzyn Ertis, Jetisý

Osy bes sý arasy

Saryarqa degen jer edi.

....Týyp ósken balasyn

Aıbyndy Er Alash der edi.

Bir sózi myń dildalyq,

Alty Alashqa ataqty

Bári aqyn, seri edi.

Jalpy, Uly Dalanyń dıdary («Ke­shegi qaıran qazaqtyń, Sáýleti men dáý­leti, kóz aldyma keledi»), uly han­dar, uly bahadúrler, uly bıler, («Qasymnyń qasqa bıligi, Esimniń eski bıligi, Aldyn­da saırap jatqan soń, Kópti kórgen kóne bı, Qara jolmen jeledi. Bir tıyn para alý joq, Qısyqqa qulaq salý joq, Týralyq, shyndyq ekeýin, Qaz-qatar ǵyp je-gedi»), uly jyrshylar, Atymtaı jomarttar («Qaıyry kóp aǵaıyn, Ke-deıde joq ýaıym, Kerek bolsa, bir taıyn, Suraýsyz ustap minedi») erekshe qush­tarlyqpen kestelengen. Munda tarıhılyq pen derektilik, kórkemdik pen syrshyldyq bar. Bir aıryqsha aıtarlyq nárse, «Saryarqa» uǵymyn paıymdaýy. Bul – Táýelsizdik tusynda qoldanysqa enýi qajet. 

Myń syrly, myń áýezdi, myń qupııa­ly Maǵjan galaktıkasynyń bir sıpaty – qazaq dalasynyń, Turan eliniń, Túrkistan áleminiń geografııasyn bil­gir­likpen sóıletkeni, kósemdikpen kórsetkeni.

1. Erkin yrǵyp shyqqam asqar Altaıǵa,

Qyrda turyp sadaq tartqam Qy­taıǵa. («Jer júzine...»)

2. Uzyn Oral – Kún men Tún shekarasy,

Bir jaǵy – Kún, bir jaǵy – Tún balasy.

Arǵy jaǵy – kók kózdi, jyn uıasy,

Bergi jaǵy – Túriktiń sar dalasy. («Oral»)

Úzdik jaratylǵan has daryn ta­bıǵattyń da, adamzattyń da, perish­teniń de ishki názik, sıqyr syrlary men tilin josylta jetkizýmen qatar, tarıh­shyldyǵy da, eski, túrki zamanyn sóı­letýi de tótenshe. Máselen, Qorqyt ata zamanynyń ózinde 366 alyp, 24 bı, 32 bilgir, dana el bıleýshi bolǵan desedi. Bul oraıda: 

Asqan Alyp – Ata zatym surasań,

Asqan Dana – Ana zatym surasań – deıdi «Tez baram» atty jyrynda. Iа bolmasa: 

Qyranymyn sary saıran dalanyń,

Qos qanatym – altyn Altaı, Ora­lym – degeninde abyzsha tolǵanady.

«Túrkistan» atty tarıhı-fıloso­fııalyq óleńi 27 shýmaqtan turady. «Túr­kistan» óleńi túrki jurttarynyń urany jáne onyń qaharmandyq dáýi­riniń rýhanı tólqujaty, altyn qońy­raýy, aqyl-oı shamshyraqtarynyń, bahadúrleriniń, handarynyń, Alash arys­tandarynyń, bıleriniń, bilim­paz­darynyń kórkemdik ensıklopedııa­sy. Maǵjan dúnıetanymynda Álem­niń sanada qubylýynyń ózi, Sana­nyń álemdi qalaısha qabyldaı­tyny kúrdeli fılosofııalyq másele. Bir ǵajaby – ol solardyń naqty ózi-kózi tárizdi. Iá, Maǵjannyń Túrkistany – «eki dúnıe esigi», «Er Túriktiń besigi», «Táńiri bergen nesibi». Aqynnyń oıy da, sózi de, ottaı mazdaǵan, qorǵa­syn­nan quıǵandaı kesek-kesek.

Turannyń tarıhy bar otty jeldeı,

Zaýlaǵan qalyń órtteı aspanǵa órleı.

Eriksiz Er Túrikti eske alarsyń,

Kókke asqan Hantáńirige qaraı-qaraı.

Soqqan jeldeı, aqqan seńdeı Maǵ­jan oıynyń shynaıy qyzmetkeri – árbir dybys, árbir sóz, árbir sóılem joıqyn qımyl-áreketke ıe. Mysaly, keńistikke qatysty «otty jeldeı», «zaýlaǵan», «aspanǵa órleı», «kókke as­qan» jáne t.s.s. sóz, tirkesimder ıaǵ­nı frazeo­logııalyq oralymdar. Zadynda, ejelgi túrikterdiń mıfologııa­synda Rýh – aspannyń úshinshi qabatyndaǵy sút kólinen alynatyn. Adam rýhynyń únemi murattarǵa, bıikterge umtylysy onyń shyǵý teginiń aspanǵa baılanys­ty bolýynan. Árbir ult uıymdasyp jatqanda Kóktáńiri altyn jaryq sekildi Jer betine bir mezet aıaldap, ol ultty óz rýhynyń qudiretimen Qutqa bólep ketedi eken. (Zııa Kókalyp. Túrikshildik negizderi. Almaty, 2000. 116-bet).

Maǵjan neni aıtsa da kórkemdik maqsatqa baǵyndyryp, gúldendirip, tógildirip, nóserletip, túp tamyrynan qozǵap, qyzyqty tolǵaıdy.

Turannan Saryarqany bólek deme,

Túrkistan Alty Alashqa bolǵan Kebe.

«Kebe» degenimiz – Táńiriniń úıi, qaǵba sóziniń jińishkerip ózger­gen túri. Osyndaı sırek qolda­nyla­tyn sóz­der ulyq aqynnyń shyǵar­mashylyq ener­gııasynyń arqasynda shuǵyl tiriledi.

«Ertede Túrkistandy Turan des­ken», «Bul Turan ejelden-aq Alash jeri» deýmen Uly Dalanyń geografııa­syna degen Maǵjannyń kózqarasyn tanýǵa bolady. «Túrkistan» óleńinde túrkiniń qaharmandyq zamanyndaǵy ushy joq uzyn, túbi joq tereń syr darııasy ispetti. Shyńǵyshan jáne uly hannan taraǵan Shaǵataı, Úgedeı, Joshy, Tóle, Jolbarys, Supytaı, Jebe, sondaı-aq Aqsaq Temir, uly qolbasshylar Qasym han, Esim han, Áz Táýke han, Aby­laı han, Han Kene esimderiniń kór­kemdik qyzmeti, tarıhı-tanym­dyq máni aıryqsha. AQSh-taǵy Mıchı­gan ýnıversıtetiniń professory, Maǵ­jan poezııasyn aǵylshyn tilinde sóıletken Tımýr Qojaoǵly «Álem poezııasyndaǵy «ot» uǵymyn Maǵjan sııaqty kúshti ári ádemi beınelegen eshbir aqyn joq!» dep aıtady da, Túrkistan ataýyn «1924-1938 jyldary Maǵjan Jumabaev qoryq­paı «Túr­kistan» ulttyq qorǵanys kúshi retinde óz poezııasyna arqaý etti» dep jazady. («Maǵjan Jumabaev – azattyq pen mahabattyń otty aqyny» maqalasynan).

Týmysy da, tulǵasy da, tuqymy da zatty, otty, qııalyn jetiqat aspanǵa samǵatyp, aspandaǵy juldyzdardan poezııalyq syr uǵatyn sezimpaz, janartaýdaı jigerli, ári sózdiń tamyryn dóp basyp, kórkemdik sulýlyǵyn ǵajaıyp ıntýısııasymen bezbendeıtin, oılaý, jazý mádenıetine jetik, mátinniń júıeliligin, tutastyǵyn, baılanysyn, kompozısııasyn oımaqtaı ǵyp, jınaqy etip áserlendirip bere bilgen, shyrqaý rýhanı kemeldikke kóterilgen, lırıkalyq poezııanyń kórkemdik sharttaryn ǵulamalyq zerdemen qabyldaǵan Maǵjannyń «Ot» deıtin jyry bir mezette, bir demmen jazylǵan. О́ıtkeni, móp-móldir, tap-taza kelisti on túıdek móltildegen merýertteı bop túsken. Ár túıdegi – 8 jol. Yrǵaǵy da, uıqasy da kelisimmen órilgen. Jyrdyń qýaty, maz­muny, rýhanı keńistigi eresen. Oǵan: 

Júregim de, janym da – ot, – 

Imanym da, arym da – ot – degeni aıǵaq.

Ǵun zamanynyń qaharmandary haqynda: 

Zaýlap, órlep aspanǵa,

Álpiden ári asqanda,

Otty Attıla, Balamer

Men edim – deıdi.

Uly Dalanyń tarıhyndaǵy saıyp­qyrandardyń kesek is-áreketteri yntyqtyrady. 

Maǵjannyń kórkemdik-fıloso­fııalyq oılaý álemin zerdelegende Jan men Tánniń – uly Deneniń birtutas ári jasyryn qýat bar eken­digine de mán bergen jón. «Dene – jannyń qaby. Qap berik bolsa, ishindegi zat ta berik bolady», «Dene janǵa, jan denege baılaýly, bireýiniń bireýinsiz kúni joq» dep jazady Maǵjan. Aqynnyń osy oıyn óristetý, órbitý – keleshektiń isi.

Serik NEGIMOV, 

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor