Nursultan NAZARBAEV: «Qaıtemiz... bári de ózimizdiń balalar ǵoı»

Saıyn NAZARBEKULY, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan Jazýshylar,  Sáýletshiler odaqtarynyń múshesi. Aıdyń-kún­niń amanynda 20 jyl­ǵy eńbeginiń jemisin toı­la­maq bolyp alańǵa jınalǵan jańa­­ózen­dikter basyna kenetten qara bult úıirildi. Baýyrlar, qan­das­tar, otandastar bir-birine tas atty, oq atty, soqqyǵa jyqty. Onnan astam adam opat boldy. Ne deımiz? Endigi qolymyzdan keleri qazaly bolǵan shańyraqtarǵa kóńil aıtý, Alla taǵaladan qaza bolǵandarǵa bu tirlikte bilip, bilmeı istegen kúnálary men kemshilikterine keshirim ótiný ǵana... Bizdiń jas jetpisten asty. Jan bar jerde qaza bar. Osy jyldar ishinde talaı oqıǵaǵa kezdeskenbiz. Almatyda avtobýs poıyzǵa jol bermeı jaırap qalǵan jıyrmadan astam ólikti kózimiz kórip, janymyz aýyrǵan. О́zen men Jetibaı ortasynda eki mashına soǵysyp, on­shaq­ty kisiniń mert bolǵanynyń ústinen shyqqan­byz. Biraq myna qaza bizdiń janymyzdy túr­shiktirdi. Bul oqıǵa tek qana jandy qınap qoımaı, bizdi rýhanı azapqa túsirip ketti... ...Otany bir, maqsaty bir, qany bir baý­yr­lar bir-birine tas atypty, qarý jumsapty. О́z shańyraqtaryna ózderi ot qoıypty. Bárin qa­zaq­tar istepti. Osy beıbastaqtyqty uıym­das­tyr­ǵandar ózderinshe maqsatyna jetkendeı bolyp jatqan bolar. Olar jazasyn Jaratqannan ala­dy áli. Bizder el tirshiligine ora­lalyq... Qazaq halqynda kemeńgerligi eldi el etken el basshylary, ja­ra­tylysynan uly bop jaraty­lyp, ulylyǵy ulyqtalǵan uly tulǵalar, bilimi men biligi moıyndalǵan danyshpandar jeterlik. Uly Jaratýshy mundaı tulǵalardy ár ultqa kezegi kelgende jiberip turatyn sekildi. Qazirgi qazaq halqynyń enshisine tıgen, bizdiń zamanymyzǵa sáıkes kelgen osyndaı bir top tulǵalardyń basynda dara turǵany Nur­sultan Nazarbaev ekeni daýsyz. Nursultan Ábishulynyń bedeldi saıasatkerligi, kórnekti qaıratkerligi arqasynda elimiz qıyn kezeń­derden aman-esen ótip qana qoıǵan joq, údemeli qarqyn alyp órkendeı túsýde. Beıbit ómirge boı úırenip qalǵan. Jaýymyz joq dep oılaıtynbyz. «Jaý joq deme, jar astynda, bóri joq deme, bórik astynda», degendeı, jaý bar bolyp shyqty. Jańaózen oqıǵasy tentektik áserinen bolǵan basbuzarlyq emes. Bul sharýa uzaq daıyndalyp, ábden pisirip baryp qolǵa alǵan elimizdiń jaýlarynyń qastandyq jumysynyń qorytyndysy bolsa kerek. Jańaózen oqıǵasy qalaǵa biraz materıal­dyq shyǵyndar keltirip, barshamyzǵa biraz moraldyq kúızelis týǵyzdy. Biraq dushpandardyń oılaǵany bolmady. Elimdi el etemin degen Qazaqstan azamat­tary baıtaǵymyzdyń túkpir-túkpirinen ha­lyqty birlik-berekege shaqyrýda boldy. Bul úderis halyq basyn biriktire tústi. Soltústik Qazaqstannyń eginshileri, Qaraǵandynyń kómirshileri, sportshylar men ártister, teńizshiler men temirjolshylar, stýdentter men oqýshylar, atalar men analar – bári-bári bir aýyzdan elimizge birlik qajet ekenin, beıbit eńbek qajet ekenin bir kisideı bop, sezimderin jan-júreginen sýyra aıtyp jatty. Bul habar maǵan da erekshe aýyr soqty. О́ıtkeni... Jańaózen qalasy men úshin tym ystyq, tym súıikti meken. 1992-1994 jyldary osy jerde júrgizýshi bolyp qyzmet atqardym. Ol kezde Eskiózen degen ataý da, Jańaózen degen qala da joq bolatyn. Qazalsaı atalatyn jańbyr qarǵyny júrer saıdyń ońtústik betinen tereńdigi bir metr jer qazyp, ony bıiktigi bir metr qotyr taspen bıiktete qalap, alǵash­qy jertóle qorjyn úılerge kirip toılap, qýanyshqa bólenip jatatyn kezimiz edi. 1962 jyly «О́zen munaıgaz barlaý eks­pedısııasy» atty jańa mekeme quryldy da, bastyǵy Úsenov Dúısen aǵa meni GAZ-69 má­shınesiniń júrgizýshisi etip aldy. Halıla Mahambetov ekspedısııanyń bas geology bola­tyn. Ekeýi de naǵyz óz jumystaryna berilgen mamandar edi. Sol jyly Halıla Mahambetov qurylys­shylarǵa bolashaq qala salynatyn jerde birinshi kezekte berilýge tıis alǵashqy alty jataqhananyń ornyn kórsetken kezde (qazirgi Jańaózen) men qolyma balǵa alyp, bolashaq irgetas buryshtaryna qazyq qaqqan adam edim. Kún salqyndaý, jelkem-tin. Qolymdy tońdyra júrip bolashaq irgetastar ornyna qazyq qaqqanda sol jumysymnyń ózimniń bolashaqta maqtanyshyma aınalatynyn kim bilgen. Sodan beri elý jyldaı ýaqyt ótipti. Maǵan degen taǵdyr syılyǵy bolar, Alma­ty­da Shahmardan Esenov aǵanyń kórshisi bol­dym. Ol kisi Jańaózen óndirisi, Mańǵystaý munaıy týraly biraz áńgimeler aıtatyn. Shákeń Túrkimenstandaǵy qazaq munaıshy­lary­men ke­lis­sóz júrgizip, olardy ókimet qarjysymen kóshirip alǵaly jatqanda, Moskva bul iske qarsy bolypty. Shaqyryp alyp oǵan Túrkimenstannan bir qazaq munaıshy alatyn bolsań, partbıletti tapsyrasyń degen qatty sóz aıtypty. Sodan baryp Moskva sheshimimen Mańǵystaýǵa Baký munaıshylaryn, Kavkaz halqyn qaptatypty. Sonyń kesirinen Túrkimenstandaǵy qazaqtar memlekettiń kóme­ginsiz jaıaý-jalpy Mańǵys­taýǵa ózderi qonys aýdarǵan bolatyn. Shaǵa­damǵa, Altynshyǵa, Bekdashyǵa baryp ózimiz de biraz úılerdi kóshi­risip kelgen edik. Men qurylysshy maman retinde 1975-1980 jyldary Jańaózen qalasynyń RSÝ «Man­gysh­lakneft» mekemesinde jumys jasap, irgetasy otyryp ketken 29 úıdiń irgetasyn kótergen ınjener edim. Sondaı-aq Jańaózen qalasynda 2009-1910 jyldary «Dańq» alleıa­syn salyp shyqqan sáýletshimin. Sol alleıada Mańǵystaý munaıshylary men tarıhı tulǵalar attary granıt tasqa qashalyp jazyldy. Biz bulardy ne úshin eske túsirip otyrmyz? Qazirgi Jańaózen qalasynyń, jańaózendik­terdiń taǵdyry men úshin ógeı taqyryp emes. Jańaózen – meniń ómirim. Áke-sheshem uzaq jyl­dar sol jerde turyp, máńgi mekenine sol jerden attandy. О́zim shańyraǵymdy da osy jerde kóterdim. Barlyq baýyrlarym da Jańaózende turdy. Sodan da bolar, Jańaózen týraly qýanyshty habar estigende júregimiz qalaı dúr etse, jaǵymsyz habarǵa solaı dir ete qalady. Bul jolǵy Jańaózen týraly habar bizdi qatty shoshyndyrdy. Tek qana bir jubanysh – beıbastaqtyqqa negizgi munaıshylar jazyqty emes eken. Oǵan sol jerde turatyn aǵaıyn­darmen sóılese kele kózimiz anyq jetti. Biraq bizdiń ártúrli eńbek tártibin buzýǵa qumar­larǵa, zańǵa qarsy talaptar qoıyp, ereýilshil bolyp alǵan munaıshylarǵa aıtar ókpemiz de bar. Qalaısha sizdiń balalaryńyz, bizdiń mektepterde tárbıe alǵan bilimdi jastarymyz ata-anasynyń, mekeme basshylarynyń sózinen elimizge jaýlyq áreket jasaýǵa baǵyt alǵan jaý kisiniń azǵyrýyn artyq kóredi? Qalaısha óz otanynyń eńbek­qor uldary bir jat pıǵyldy jan­nyń arbaýyna túsip, áli kúnge qate pikirden aryla almaı keledi? Qalaısha óz analarynyń, óz ákeleriniń qolymen, mańdaı terimen turǵyzǵan qalasy men ón­di­risin jat talapaıyna qııa alady? Aǵa da aıtyp kórdi, áke de aıtyp kórdi. Biraq daý sheshimi uzaq ýaqyt tabylmady. Osyndaı ókpeni biz úkimetke de aıtamyz... Bul máselemen el basqaryp otyrǵan joǵary laýazymdy basshylardyń bári de aınalysty. Olardyń qoldarynda zańy men erejesi, qarjysy men bıligi bar adamdar edi. Zor bılik ıeleri bolatyn. Biraq muny sheshilmeıtin máselege aınaldyryp, betin jyly jaý­yp, jurt nazarynan jasyra saldy. Sheshimin durys izdemegendikten jeti aı boıy saǵyz­daı shaınalǵan nárse, aqyry el dushpan­da­ry­nyń óz paıdasyna paıdalanyp ketýine soqtyrdy. Jańaózen oqıǵasyna ereýilshi munaıshy­lardyń qanshalyqty kinási bolsa, biz úkimet pen munaı óndirisin basqaratyndardyń kinási eki ese artyq degimiz keledi. Osy máselede, munaıshylar men munaı óndirisi basshylarynyń arasyndaǵy, basshy men baǵynyshtynyń arasyndaǵy daýdyń sheshimi joq másele sekildi bolyp kórine bastap edi... Degenmen, sheshimi bar bolyp shyqty... Ol sheshimdi Elbasymyz aıtty. Nurekeń babalarymyzdyń «Bireý seni taspen ursa, sen ony aspen ur» qaǵıdasyn paıdalanýdy usyndy. Nurekeń olarǵa ereýilshi dep qarama, olardy ózińdeı adam, eńbekqor jan dep qara dedi. Bul uzaqqa sozylǵan daý – adamǵa adam dep qaramaýdan tutanatyn, túsinbeıtinderge túsi­nik aıtpaýdan, tentekterge keshirim kórsetpeý­den týyndaıtyn túıtkil eken. Qate qadam basqan jastardy aǵalyq qamqorlyq, ákelik meıirimnen qur qaldyrýdan týyndaıtyn ókpe bolyp shyqty. Biz muny Elbasymyz Nursultan Ábishuly­nyń aýzynan shyqqan bir sóılemnen keıin ba­ryp túsindik. Nurekeń qalany órtep, tártip saqshylaryn soqqyǵa jyǵyp, amalsyz ózderine qarsy qarý qoldanýǵa májbúr etken tentekter qylyǵyna renjı otyryp: «Qaıtemiz endi, bolar is boldy. Biraq olar da ózimizdiń balalar ǵoı. Olar da qazaq balasy!» dedi... Qazaq bolmysynan nár alyp, qazaq keń­shiligin boıyna sińirip ósken jannyń, Elbasy atanyp, sol qasıetterimen el bıler jannyń osyndaı kezeńde barshaǵa baǵyttalǵan sózi bolsa osyndaı-aq bolar... Atalarymyz «qarǵaıyn desem jalǵyzym­syń, qarǵamaıyn desem jalmaýyzymsyń» degende osyndaı jaǵdaıǵa dýshar bolyp, bastan keshkesin aıtpady deımisiń... Adamdar qandaı teris qylyq kórsetip basbuzarlyq qylyqtarǵa barsa da «olardyń ózimizdiń adamdar» ekenin umytpaýymyz kerek eken. Biz Nurekeńniń sózinen sony uqtyq. Zań qyzmetkerleri de solaı uqsa deımiz. Moıyndaǵanymyz durys bolar, bizder, aǵa býyn, osy uzaqqa sozylǵan daý kezinde para­sattyq sezimderdi basshylyqqa alý ornyna, eń­bek zańynyń tarmaqtaryn kóbirek qaýzap ketippiz. Aqyry osyndaı oqıǵaǵa uryndyq. Júzdegen adamdardyń sol kúngi is-áreketi tekserilip jatyr. Bári birdeı jazyqty ma?.. «Bireý qyz alyp qashady, bireý qyzyǵyna qashady!» depti danyshpan atalarymyz. Jańaózen jastary «aıran ishken qutylady, shelek jalaǵan tutyladynyń» keıpin kıip qaldy. Jańaózen oqıǵasy naq osy mátelderdegi qazaq danyshpandyǵymen beınelenedi. Uıym­das­tyrýshylar jastardy eliktirip ákelip aran­ǵa jyqty da, ózderi taıyp turdy. Shette jatqan Shetpeden bir-aq shyqty. Biraq kóńilge medeý bir nárse, ol Elbasymyz aıtqan: «Bári de ózimizdiń balalar!» Múmkin osy bir aýyz sóz sol jastardyń endigi taǵdyryna, endigi ómirine yqpalyn tıgizer. Balalar qamqor atanyń sezimin boıyna sińirer. Endigi jerde qate qadam baspas. Múmkin osy bir aýyz sóz tergeý oryn­darynyń qyzmetkerlerine tezirek jumysyn aıaqtap, úıine qaıtýdy maqsat tuttyrmaı, aıran ishkender men shelek jalaǵandar arasyn dál ajyratýǵa kómekteser... Máseleniń kúrdeliligi sonshalyq, Elbasy 22 jeltoqsanda Mańǵystaýǵa ushyp keldi. Maq­saty talaıǵa sozylǵan daýdyń túıilgen tusyn tabý, túıinin sheshý eken. Elbasy túıtkildi de tapty. Túıindi de shesh­ti. Onyń barlyǵy bir aýyz sózge syıǵyzyldy. Oblys adamdarymen kezdesýde, joǵaryda aıtyp ótkendeı, Elbasy: «Qaıtemiz, bolar is boldy. Biraq olar da ózimizdiń balalar ǵoı. Olar da qazaq balasy»,  degen bolatyn. Birshama uzaqqa sozylǵan osy daýdyń sheshim tappaýy bizdiń Jańaózen munaıyndaǵy bılikti azamattarymyzdyń minezinde osy sezim men osy baýyrmaldyqtyń kem soǵyp jatqa­nynan bolǵan sekildi. Bes jyl ınstıtýtta oqyp, otyz jyl munaı óndirisinde ómir tájirıbesin jınaqtaǵan ma­man­nyń ómirge degen, óndiriske degen paıymyn 20 jastaǵy jas bala qaıdan bile qoısyn. Jastar ózderiniń qasynda júrip jyly sóılegen kisiniń, ózin adam sanaǵan kisiniń oıyn boıyna sińiredi. Sol arqyly ómirge óz kózqarasyn qalyp­tas­ty­rady. Mine bizdiń qatemiz, osyny iske asy­ra almaǵanymyzda, jastarǵa qajet kezde (barlyq ýaqytta da) aǵa bola almaǵandy­ǵy­myz­da jatqan sekildi. Qazaǵymyz aıtqan­daı «Bir tentek el ishinde júrmeı me eken?» dep atalarymyz keshirim bergendeı, Nursultan Ábishuly: «Olar da ózimizdiń balalar emes pe!» degendeı sezimmen qaraǵanda ǵana, adam men adam arasyndaǵy túsinispeýshilik, bastyq pen baǵynyshtynyń arasyndaǵy kıkiljiń sheshimi jeńildeı túspek. Sonda ǵana ákeniń bala aldyndaǵy, bas­tyqtyń baǵynyshty aldyndaǵy bedeli óspek. Elbasynyń álgi sózi bizderdi oılanýǵa ıtermeleıdi. Oılanyp qarasaq, memleket tarapynan da, Jańaózendegi bılik tarapynan da, aǵa býyn tarapynan da kemshilikter ketken sekildi. Sonda biz qaı jerde, qandaı túrde kemshilik jiberdik? О́mir – kúres. Biz egemendik alǵan kúnnen bastap, basymyzdy noqtadan bosatqanmen, mıymyzdy kúresten bosatýǵa tıis emes ekenbiz. Joǵarǵy bılikten dámeliler bizderdi aldap-sýlap baıyp aldy da, bılik tizginine jarmasty. Sol armandaryn júzege asyrmaq bolyp áli jantalas ústinde. Olar bizderdiń oıymyz ben aqylymyzdyń osal tusyna, jigerimiz ben otansúıgishtik sezi­mimizdiń jińishkergen jerine myqtap jar­ma­sady. Aıtaqtalýǵa jaraıtyndardy aıtaqtaı­dy. Soıyl soǵýǵa qumarlarǵa soıyl soqty­rady. Egemendik alyp el boldyq. Egemendik alyp kelgen bostandyq, demokratııa degen uǵym­dardy árkim ártúrli paıdalanyp, birazy berekeni ketire bastady. Olar demokratııa uǵymyn elimizge qarsy paıdalanady. Qoldarynda gazet, jýrnal, teleradıo quraldary barlar bardy joqqa aınaldyra, joqty barǵa aınaldyra jelsóz aıqaıǵa kiristi. Kókiregine qyzǵanysh pen jalqaýlyq ornaǵandar, aıtaqshynyń aı­qaıyna erdi. Erkin sezinip eleýregeni sonsha, elge de, el basshylaryna til tıgizip jatty. Biri qazaq halqy jeke el bola almaıdy dese, ekinshisi qazaqtyń tili qoıshynyń tili dep kemitti. О́kinishti bir nárse: alǵashqy kezde olarǵa qoı dep aıtar zań da bolmady, adam da bolmady. Endi zań esin jınap, adam etegin qymtap, tártipsizge qoı deıtindeı jobaǵa jetken kezde olardyń birazy óz elinde tura almaı jat qushaǵynan jyly oryn tapty. Solardyń bir toby ishteı de, syrttaı da Qazaq eline jaýlyq jasaýda. Olar jat jerde júrip te, birge ómir súre júrip te qoldarynan kelgenshe qazaq abyroıyna kir juqtyrýmen keledi. Solardyń biri keshegi Jańaózen oqıǵasyn uıymdastyrsa, endi biri óz elinde júrip, áıel basymen (qazaq áıeli) tyr jalańash sheshinip teledıdarǵa túsip, bar qazaq balasynyń aby­roıyn tókti. «Jel kótermese, qol kótermegen» dep maqtanatyn naǵyz qazaqy tárbıe alǵan analar sezimine, qyzdar maqtanyshyna kúl sepkendeı áser etti. Demokratııa degen erkindikti paıdalanyp biraz qazaqstandyqtar aýzyna ne tússe sony aıtatyn bolyp aldy. «Qoı der qoja, áı der aja» bolmady. Solardy kórgen jaı halyq ishindegi jalǵyz-jarym pendeler buzaqy qylyq pen burý sózdiń dámderine úırene bastady. Jastar, ásirese ótpeli kezeńdegi jastar tentektikke, oǵash qylyqtarǵa qumar keledi. Osyndaı jaǵ­daı­lardy bılik taǵyna otyrýdy arman­daýshylar óz paıdasyna sheshe bastady. Oılana kele, biz jastar tárbıesi degen sharýanyń dárejesi men paıdasy, el ty­nysh­tyǵy men el baılyǵyna qosar úlesi munaı shyǵarý atty sharýadan bir eli de kem emes degen toqtamǵa keldik. Biz osy 20 jylda sheti joq qyrýar sha­rýa­ny tyndyra júrip, elimizdi álemge tanymal dárejege jetkize alǵanda, mańyzy solardyń barlyǵynan da kem emes jastar tárbıesi degen jumysta kemshilik jibergen sekildimiz. Dálirek aıtsaq, biz jastar dep oqýshylar men stýdentterdi kóbirek qamtyp, jumysshy jastar týraly az oılanǵanbyz ba, qalaı?.. Jastarǵa qalaı bolǵanda da ustaz kerek ekeni belgili edi. Qazaqta «oraza, namaz toqtyqta» deıtin maqal bar. Qaryn toıdy. Endi kedeıdiń baıǵa jetemin deıtin shaǵy týǵan bolar. Osyndaı kezde bir jat oıly áıel adam jastar ortasyna alaýyzdyqtyń uryǵyn sebe aldy. Al jastar bolsa jaýynyń sońyna erdi. Otbasynyń yrysyn, el berekesin tárk etýden taıynbady. Sonda olar ne oılaıdy eken? Nege jastarymyz bir jaý áıeldi ustaz tutýda? Keıbireýleri áli kúnge sol qylmysker adam basyna bostandyq suraýda... Biz osy jerden qaıtadan óz oıymyz ne deıdi, soǵan júginip kórelik. Oılap qarasaq, bári ap-anyq kózge elesteıdi. Álemdik úrdiske erip, biz de demokratııa degen uran tastappyz. Biraq sheksiz demokratııa bolmaıtynyn elge túsindirmeppiz. Til bostandyǵy degen uran tastappyz. Biraq «taıaq etten óterin, sóz súıekten óterin» oılamappyz. Atalarymyzdyń «Malym janymnyń sada­ǵa­sy, janym arymnyń sadaǵasy» atty dana­lyǵyn jastarǵa uran ete almappyz. Jastarymyzdyń rýhanı kúshterin óz otanynyń paıdasyna jumsaý jaǵyna qam jemeppiz. Osy kemshilikti jat pıǵyldylar tamasha paıdalanǵan. Gazetter, teledıdar kanaldary, aýyzsha úgit júrgizýshiler bizderdiń nazary­myzdan tys qalǵan jastardyń janyna ja­ǵarlyq oı aıta alǵan. Jalpy adam balasynyń birinshi estigenin aqıqatqa sanaıtyn qasıeti basym bolady. Bireýden eki-úsh ret estigen sózin endi óz oıym dep qabyldaı beredi. Biz osylardy oılaı kele, keıbir jaǵ­daılarda, ásirese jas jumysshy jastardyń sanasy úshin kúreste qarsylastarymyzdan utylyp qalǵanymyzdy baıqaǵandaı bolamyz. О́ıtkeni, biz jumysshy jastar arasyna barǵan joqpyz, aǵalyq aqyl aıtqan joqpyz. Birge júrmedik, ómirdi birge qyzyqtamadyq. Birge bılemedik. О́ıtkeni ondaı jumystarmen aına­lysatyn uıym joq bolatyn. «Jastar» atalatyn mekemelerdiń eki-úsh adamy ondaı sharýany tyndyrýy múmkin de emes edi. Shynyn aıtqanda, olardyń joǵaryǵa ótirik aqparat berýden qoly da bosamaıdy. Al qarsylastarymyz tárbıeden bos qalǵan balalarǵa úgitin júrgize aldy, aıtqanyn tyńdata bildi. О́ıtkeni olar sol jastardyń qasynda boldy, ortalarynda júrip úgit aıtty, óz pikirlerin jastar sanasyna sińdire bildi. Sonyń arqasynda olar dinı túsinikte de, ekstremıstik áreketterde de jastar arasynan jaqtastar tabýda. Biraz kisiler meshitke azar barady. О́ıtkeni olar saqalyn sapsıtyp, butyn taltaıyp turǵan jat beınelerdi kórgisi kelmeıdi. Bizderdiń taǵy bir qate túsinigimiz, jastar degende biz kóbine stýdent jastardy aıtamyz. Al stýdent jastardyń jumysshy nemese jumysta joq jastardyń onnan biri ǵana ekenin esten shyǵaramyz. Olar arasyndaǵy úgit-nasıhat jumystar joqqa jýyq. Jumysshy jastar turmysy týraly da kóp oılana bermeımiz. Jastar otaý tigip jatady. Qatarynan qalǵysy kelmeıdi. Olar da máshıne mingisi keledi. О́z aldyna, túndigin ashyp, oshaǵyna ot tutatyp qyzyqtaǵysy keledi. Sodan baryp qoldaǵysyn bank atty jalmaýyzǵa kepildikke berip, bar eńbegin bank alpaýyt­taryn asyraýǵa sarp etedi. Eki balaly bolǵan jas shańyraqqa memleket tarapynan jeńildikter týǵyzylsa, olardyń turmys jaǵdaıyn jaqsartýǵa da, adam sanyn kóbeıtýge de yqpal eter edi. Memlekettiń bes balaly anaǵa oılanbastan zeınetaqy taǵaıyndaýǵa jaǵdaıy jetedi dep oılaımyz. Jumysshy jastardyń turmysymen qosa rýhanı tirshiligi týraly da oılaný artyq bolmas edi. Kórnekti tulǵalarmen kezdesýge, partııa jıyndaryna, kúndelikti ótip jatatyn saıası sharalarǵa zaldaǵy oryndyqty toltyrý úshin ylǵı keńse qyzmetkerleri men stýdentterdi alyp kelemiz. Elge eńbek etýge tıis altyn ýaqyttar jelge ushyp jatady. Osyndaı kemshilikter qyrsyǵynan jumys­shy nemese jumysta joq jastar túgelimen qarsylastar yqpalynda qalady. Olar álemdik ınvestısııa, álemdik ıntegrasııa zańdylyqta­ry týraly jastar biliminiń azdyǵyn paıda­lanyp, keı-keıde: «Oıbaı, orysqa berip qoıdy, orys ketsin! Oıbaı, Qytaıǵa berip qoıdy, qytaılyqtar ketsin!» sekildi sózderdi jastar aýzymen aıttyrýǵa tyrysady. Álem halyqtarynyń órkendeý qubylys­tary­nan habary azdaý jandar osyndaı arandatýshylyqqa senip te qalýy múmkin. Osy jaǵdaılar týraly taǵy da oılanyp kórelik. Sońǵy 300 jylǵa jýyq táýeldi ómir keshken jyldarymyzda osy baılyqtar ústinde otyryp ıinimiz kóılekke jarymaı, tóseýge tekemet tappaı, minetin kólikke jarymaı ǵumyr keshpep pe edik. Nemese egemendiktiń alǵashqy on shaqty jylyn eske túsirip kórelik. «Ala qap» arqalaǵan zamandy áli eshkim umyta qoıǵan joq. Sol kezde shetjerlik ınvestısııa arqyly biz tabanymyzdyń astynda jatqan baılyqty ıgere bastadyq. Mine, endi solardyń arqasyn­da «ala qap» zamany artta qalyp, «altyn qalta» zamanynan dámeterlik jaǵdaıǵa jettik. Qazir qarqynymyz jaqsy. Áli de bolsa ıgerilip, el muratyna iske qosýǵa tıisti talaı baılyqtarymyz bar. Biraq barlyq sharýany aqsha tyndyrady. Biz sol týraly oılana bermeımiz. Bir mysal keltirelik. Qazaqstannyń egin aımaqtaryn jeke azamattarymyzǵa bólip berip edi. Durys sekildi bop kóringen. Biraq ónim­diligi zor tehnıkalardy alýǵa qarajaty joq adamdar jerden ónim ala almady. Qate túzetilip, endi olardy birikken uıymdarǵa biriktire bastap edi. Nátıje sonshalyq, endi óndirilgen astyqtardy saqtaıtyn qoıma tappaı jatyrmyz. Munaı óndirý máselesi de sondaı. Arandatýshylardyń aıtaqtaǵanyna erip, orys ketsin dep odyrańdasaq, qytaı ketsin dep qıys tartsaq, men munaı óndirýshi edim, maǵan bárinen artyq jaǵdaı jasa degen túsinikke bet alsaq, onda Pýshkın ertegisindegideı baıaǵy tesik astaý qasyna qaıta jaıǵasamyz. Durys saıasat arqasynda qazir Mańǵys­taýdy búkil álem bolyp kórkeıtip jatyr. Aqyly bútin kisi buǵan qalaı qarsy turady... Taǵy bir suraqqa jaýap berýge tyrysalyq. Sanaly zerdemen oılanyp kórgen kisi Uly dalamyzda bolyp jatqan barlyq qubylysqa ózin jaýapty seziner edi. О́ıtkeni Qazaq elinde bolyp jatqan bar jaqsylyqta da, jamandyqta da bar qazaqtyń úlesi bar. Bar qazaqtyń enshisi bar. О́ıtkeni, osy qazaq dalasyn saqtap, bizge jetkizý úshin ata-babasy atsalyspaǵan, ata-babasynyń qany tógilmegen birde-bir sha­ńyraq tappaısyń. Sondyqtan da Qazaq baıtaǵynda ósken ár túıir dánde búgingi qazaq balasynyń úlesi bar. Sondyqtan da bar qazaqtyń búgingi oshaǵyna jylý berip jatqan Qaraǵandy kómi­rinde, kóje bop qaryn toıǵyzyp jatqan Sa­ryarqa astyǵynda, benzın bop quıylyp jat­qan Mańǵystaý munaıynda bar qazaq enshisi bar. «Ázir astyń atasy, bitken istiń qojasy» bola ketýge tyrysý – nadandyq pen ózim­shil­diktiń qorytpasy. Mańǵystaýdy ıgerýge SSSR-dyń 200 ulty túgel atsalysqan bolatyn. Mańǵystaýlyqtardyń qazirgi minip júrgen mashınasynda da, jep júrgen nanynda da olardyń úlesi bar ekenin seziný qajet bolar. Mine, bul kúnderi ótip jatqan keleńsiz jaǵdaılar osyndaı tarıhı jaǵdaılar men adamı qasıetter týraly oı qozǵamaǵannan da týyndap jatýy da múmkin. Elimizdiń táýelsizdigimen meniń tilim de erkindikke jetti. Men qolyma qalam aldym, el táýelsizdigin jyrladym. Jas urpaq tárbıesine qýanyshty sózimmen atsalystym, múmkin­shiligim jetkenshe kómek kórsettim. Sondyqtan da osyndaı oılardy aıtýǵa erkim bar. Sol kezden, 1991 jyldan bastap tilim sekildi qolym da azat boldy. Men qolyma qalaq aldym. Qurylysshy, sheber, sáýletshi retinde qolymnan keletin barlyq isti eldiń rýhanı jańarýyna jumsadym. Qolyma qalam men qalaq ustaǵaly sol asyl quraldardy men áýeli ózim men otbasymnyń qamy úshin dep, sosyn jas urpaq pen qazaq halqy úshin dep paıdalandym. Búgin el aldynda aıryqsha maqtanysh tutatynym – men sol asyl quraldardy aram baılyq tabý jolyna jumsamappyn. Dúnııaǵa qyzyqpappyn. Elimiz egemendik alyp, Qazaqstan baı­lyǵyn bóliske salǵanda meniń enshime bir qalam men bir qalaq tıipti. Elý jasymda óleń jazyp bastap, alǵashqy óleńderimniń bir shýmaǵynda bylaısha syr ashqan ekenmin: Baılyǵyna qyzyqpadym, Qoldy kirge maldyrar dep. Bıligine qyzyqpadym, Ardy ortaǵa saldyrar dep... Jurt jantalasa dúnıe talasyna túsken kezde meniń osy maǵynaly shýmaq jazýǵa parasatym jetipti. Sony jazýǵa jas shaǵymda elimnen alǵan rýhanı tárbıem, azamattyq kredom kómektesipti. Sodan beri 20 jyl ótipti. Jas jetpiste. Elimiz erkin, ultymyz ulyq, azamatymyz ardaqty! Bizge ýaıym-qaıǵy shegýge sebep joq sekildi edi... Degenmen «ýaıym erdiń qorǵany» degen eken atalarymyz. Bir ýaıym bar, ol – bizdiń barlyǵymyz jabyla jamandap jatatyn Keńes ókimetiniń bizge bergen tárbıesin, rýhanı kúshin bu zaman jastaryna, bu zaman qazaqtarynyń bolmysyna qalaı sińirýge bolady? Bir qorqynysh bar, ol – biz «bolashaq el ıesi» dep ataıtyn jastar tárbıesin qansha­lyq­ty qamtamasyz ete aldyq? Biz olardyń ulttyq rýhyna, azamattyq parasatyna senimdi bola alamyz ba? Bir kúmán bar, ol – biz (aǵa urpaq pen bılik basyndaǵylar) jaqynda bolyp ótken jastar beıbastaqtyǵyna olar qanshalyqty kináli bolsa, olardyń aldynda, ata-baba arýaǵynyń aldynda bizderdiń (aǵa urpaq pen bılik basyndaǵylar) sonshalyqty kúnáli ekenimizdi sezinemiz be? О́ıtkeni olardy biz tárbıeledik. Olardy biz ósirdik. Nurekeń aıtqandaı: «Qaıtemiz, bolar is boldy. Biraq olar da ózimizdiń balalar ǵoı. Olar da qazaq balasy»... «О́tken istiń jaqsysy úlgi, jamany sabaq» qaǵıdasy dál osy jerde paıdaǵa asyrar aqyl. Bolǵan isten qorytyndy shyǵarý – bizdiń mindetimiz. Endigi jerde jastar tárbıesi másele­sindegi (memlekettiń de, ata-ananyń da) mo­ı­nyn­daǵy mindetter zańmen qamtamasyz etilse... Olardyń jalpy qoǵam bolyp atqarar qyzmeti jastarymyzdy Otan aldynda kináli sezinbeıtindeı dárejege jetkize alsa... Sonda ǵana súıikti Otanymyz ozyq elder sanatyna tek qana óndi­ris ónimderimen emes, adam boı­yndaǵy rýhanı baılyǵymen de jeter edi. AQTAÝ.