«Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynyń aıasynda Almaty qalasy ákimdiginiń qoldaýymen 6-10 synyp oqýshylary arasynda batyrlar jyryn jatqa aıtýdan «Tulpar minip, tý alǵan» ádebı jáne tarıhı tanymdyq baıqaýy máresine jetip, Oqýshylar saraıynda aqtyq syn ótkizildi. Buǵan deıin Almatynyń 8 aýdanynda irikteý saıystary ótti.
«Alpamys batyr» jyryn jatqa aıtyp, jeńimpaz atanýǵa 1300-den asa úmitker tilek bildirdi. Ár aýdannan úsh jeńimpazdan iriktelip, oza shaýyp kelgen 24 júldeger oqýshy qalalyq synnyń qataldaý bolatynyn qazylar alqasynyń quramyna qarap-aq baıqady. Ulttyq jobany qoldap, erte kóktemnen bastap jyr jattap júzden júırik atanyp kelgen talapty oqýshylardyń ónerine akademık О́mirzaq Aıtbaev, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Ýálıhan Qalıjan, professor, ádebıetshi-ǵalymdar Tynysbek Qońyratbaev, Temirhan Tebegenov, Serik Qorabaıuly, «Almaty aqshamy» gazetiniń bas redaktory Qalı Sársenbaı tórelik jasady.
«Tulpar minip, tý alǵan» ulttyq jobasy nesimen qundy? Epostyq jyr-dastandar – qaǵazben qattalmaǵan, jylnamasy joq tarıhymyzdyń aýyzsha jetken sıpattamasy, ulttyq qundylyǵymyzdyń aýqymdy bir bóligi. Búgingideı bala sanasynyń ár talshyǵyn búkilǵalamdyq tor sheńgeldep turyp shyrmap alǵan kezeńde onyń tarıhı, kórkem, pálsapalyq mańyzyn umyttyrmaı, babalar amanattap ketken jádigerdiń ár jolyn kózdiń qarashyǵynaı saqtap, boıǵa sińirýge ár qazaq qumbyl bolýy tıis. Erlikke, otansúıgishtikke baýlıtyn batyrlar jyrynyń mazmunyn ǵana emes, mańyzyn da bilip ósý ár jetkinshekke mindet deımiz. Alaıda aǵyl-tegil aqparat zamany batyrlar jyryn jattap óspek túgili, onyń bar ekenin de umyttyryp bara jatqandaı. Mektep baǵdarlamasy aıasynda ǵana amalsyz oqyp, basqa ýaqytta onyń rýhanı baılyqtyń bastaýynda turǵan qýatyn sezinbeıtinder kóp. Tegeýrindi tehnologııanyń tasasynda qalyp bara jatqan aýyz ádebıetiniń injý-marjany endigi jerde eshkimge de qajet emes dep qaraıtyndar bar. Endeshe epostyq jyrǵa, batyrlar jyryna qurmetti arttyrý úshin yntalandyryp jattatýdyń, qyzyqtyryp oqytýdyń ádis-amaldary qarastyrylsa, quba-qup. «Tulpar minip, tý alǵan» ulttyq jobasynyń osyndaı paıym turǵysynan qolǵa alynǵany anyq. Joba jetekshisi, aqyn Serik Seıtmannyń aıtýynsha, «Tulpar minip, tý alǵan» baıqaýy oqýshylar arasynda kitap oqýdy, onyń ishinde qazaq halqynyń batyrlyq epostaryn nasıhattaý, óskeleń urpaqtyń shyǵarmashylyq jáne zııatkerlik qabiletin damytýǵa jaǵdaı jasaý, oqýshylardy halyq poezııasyna, asyl muraǵa degen súıispenshilikke jáne patrıotızmge tárbıeleý, namysshyldyq, qaısarlyq qasıetterge baýlý, qazaq tili men ádebıeti páni muǵalimderiniń bedelin kóterýdi maqsat tutady.
Alǵash ret uıymdastyrylyp otyrǵan ulttyq joba 1-oryn alǵan jeńimpaz balaǵa birden 1 500 000 teńge júlde taǵaıyndady. Munshama qomaqty júlde qory buryn-sońdy bilimge qatysty baıqaýlarda bolǵan emes. О́zge synyptastary ala jazdaı dop teýip, dýmandy jazdyń qyzyǵyna toımaı, seıil-serýennen qoldary tımeı júrgende bul balalar 110 betten turatyn «Alpamys batyrdy» jattady. Ras, aýdandyq deńgeıdegi jarystarda anyq baıqalǵan, jyr jattaǵan oqýshylardyń qarym-qabileti, bilim deńgeıi, múmkindigi birdeı emes, ártúrli. Keı mekteptiń oqýshysy jattap alǵan on betti de maldanyp turdy, onymen salystyrǵanda, elý bet jattaǵandarǵa eljireı qaradyq, bala jetistigi jelpintpeı qoısyn ba, keıbireýi «70 bet jattadym» degende, delebesi qyzǵan jurt naǵyz darabozdy kórgendeı dabyrlasyp qaldy. Mysaly, irikteý synynda Áýezov aýdanynan qatysyp, jeńimpaz bolǵan Nurtulǵa Ádiluly baıqaý týraly estı sala, qolyna túsken «Alpamys batyr» jyrynyń 30 betin jattap alǵan soń ǵana talap boıynsha Sultanbek Aqqojaevtyń nusqasymen jattaý keregin bilgennen keıin jańa nusqamen jalǵastyryp áketken. Burynyraqta ádebı baıqaýlarǵa qatysyp júrgen balalardyń mánerlep oqýdyń sheberi ekeni baıqalǵanymen, «Alpamys batyrdy» aıtýǵa kelgende ol maqamnyń jaramaıtyny bilinip turdy. «Burynǵy ótken zamanda, Jıdelibaısyn jerinde, Qońyrat degen elinde, Baıbóri degen baı shyqty ...» degen alǵashqy shýmaq bastalǵanda-aq biriniń tańdaıy taqyldap taqpaqtatyp shyqsa, biri baıaǵynyń bıiniń obrazyna kirip, baısaldy áýezben ándete jóneledi. Bir mektepten onnan asa bala kelse, endi bir mektepten bar-joǵy eki-úsh bala ǵana qatysty. Qolyna qamshy ustap, qalqan asynyp, ultyq kıim kıip «túpnusqaǵa» jaqyndap kelgenderge mektep formasymen turǵandardyń jeńisti qoldan álden berip qoıǵandaı jasqana qaraıtyn qalyptary kúlki shaqyrmaı qoımady. Úsh-tórt shýmaǵyn aıtqan soń tóreshilerdiń biri úzip jiberip, orta tusynan jańa shýmaqty oqyp «jalǵastyr» dese, «keshirińiz, aǵaı, men ol betin jattaǵam joq» deıdi. «Qansha bet jattadyń?» «On bet». Jyr qudireti degen sol, baýyry jazylyp shapqan júırikterdiń jarysyn tamashalaǵandaı arqalanyp otyrǵan tyńdaýshy jankúıer on bettiń ózine de máz bolyp qalady. Baıaǵyda jyr-dastandardy tańdy tańǵa uryp jatqa soqqandar men qulaq quıqasy shymyrlap, kirpik ilmeı tyńdaǵandardyń kúıin shamalap túsingendeı kúı keshesiń. Halyq ádebıetiniń bastaýynan qanyp ishken myqty jazýshymyz Muhtar Maǵaýın «Beket batyr» jyryn mektepke barmaı turǵanda-aq jatqa aıtqanyn maqtanyshpen jetkizip edi. Al mynaý baıqaý óshken ónerdiń zamanaýı sıpatpen kóringen jańa jarqyly ǵana.
«Alpamysty» aıtyp, júldege talasqandardyń arasynda orys ta, káris te, uıǵyr da boldy. Alpys bet jyrdy jatqa aıtqan Naýryzbaı aýdanynyń oqýshysy Nıkolaı Shýt áleýmettik jeliniń kúshimen áp-sátte tutas qazaq ultyna unap qaldy. Mine, osyndaı qyzyǵy men shyjyǵy qatar júrgen jarys alpys túgili «seksen, toqsan betterdi» shań qaptyryp, shashasyna shań juqtyrmaı júz bet jyrdy tolyq jattaǵandardy ǵana márege toptastyrdy. Taıjarysqa taısalmaı kelgenderdiń bar yqylas-yntasy kúndiz-túni qolynan kitaby túspeı jattaǵan uzyn-sonar joldardy umytyp qalmaýǵa baǵyttalǵandaı. Bala bolsa da ustazynyń úmitin, mektebiniń aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinedi. Ustaz demekshi, «Tulpar minip, tý alǵan» baıqaýynyń basty ereksheligi – mıllıondy qanjyǵasyna baılaǵan jeńimpaz oqýshyny baptaǵan tálimgeri Anglııanyń Oksford qalasynda úsh aı til bilimin jetildirý ortalyǵynan aǵylshyn tilin tereń meńgerip qaıtarýǵa jiberiledi. Ekinshi oryn alǵan oqýshynyń muǵalimi – eki aı, úshinshi oryn – bir aı til úırenýge múmkindik alady. Jalpy bilim beretin mektepterde aǵylshyn tilin meńgerý mindettelip jatqan kezeńde bul muǵalim úshin de taptyrmas múmkindik ekeni sózsiz.
Sonymen, baıqaýdyń úsh jeńimpazy da Almaty qalasynyń bir ǵana aýdanynan – qazaǵy qalyń qonystanǵan Alataý aýdanynan shyqty. Endi bir aýdannan úsh birdeı ustaz Oksfordtqa attanady. Jeńimpaz oqýshylar men ustazdar: 1-oryn Arýjan Ábsattar (tálimgeri Maıra Aıyphanqyzy), 2-oryn Abylaı Berdashev (Aıjan Ospanbekova), 3-oryn Bekzat Shardarbek (Farıda Súleımenova) bıylǵy baıqaýdyń myqtylary boldy. Al yntalandyrý syılyǵynyń ıegerleri bolyp Shyńǵyshan Armııa, Mánshúk Arystanbek, Sanat Ǵızatuly tanyldy.
Endigi jerde jyrdy júlde úshin emes, ózi úshin jattaıtyndardyń qatary kóbeıip, aýqymy keńeıse, kómeski tartqan ónerdiń shoǵyn mazdatýdy kózdegen baıqaý maqsatynyń oryndalǵany.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY