Uzaq jyldar boıy uly aqyn murasyn jan-jaqty nasıhattap otyrǵan Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik qoryq-mýzeıi óziniń qurylǵan ýaqytynan bastap qordy qalyptastyrý jáne tolyqtyrý jumysyn eń basty mindeti dep esepteıdi. Onyń ishinde Abaı taqyrybyndaǵy beıneleý óneri týyndylarymen tolyqtyrý jumysy úzbeı jalǵasýda.
Qylqalam sheberleri uly aqyn beınesine 30-shy jyldardyń ortasynan, ásirese 40-shy jyldardyń basynda nazar aýdara bastady. Bul Qazaq SSR Halyq Komıssarlary Keńesiniń qaýlysymen Semeı qalasynda Abaıdyń ádebı-memorıaldyq mýzeıiniń uıymdastyrylǵan kezi. Mýzeıdiń uıymdastyrylýy jáne Abaıdyń taıap qalǵan 100 jyldyq mereıtoıy sýretshilerge Qazaqstannyń belgili sýretshileriniń uly tulǵa ómirin beıneleıtin shyǵarmalar týdyrýyna muryndyq boldy.
Qazir Abaı qoryq-mýzeıiniń ǵylymı qorynda sýretshilerdiń osy taqyrypqa baılanysty 900-den astam týyndysy jınaqtalǵan. Mýzeı qoryndaǵy beıneleý óneri týyndylarynyń ishindegi óziniń kórkemdiginen góri tarıhı qundylyǵy basym eksponatty da atap ótý qajet. Ol – Abaıdyń kózi tiri kezinde salynǵan portreti. Portrettiń avtory Semeıge saıası qýǵynmen kelgen Pavel Dmıtrıevıch Lobanovskıı. Ol Dondaǵy Rostov qalasynan «saıası senimsiz» retinde Dala ólkesi general-gýbernatorynyń qaramaǵyna aıdaýǵa jiberilgen bolatyn. 1884 jyldyń tamyz aıynan bastap Semeı qalasynda turdy. Abaı aýylyna barǵany týraly qujattar bar.
P.Lobanovskıı kásibı sýretshi bolmasa da, jergilikti turǵyndardyń portretterin salyp júrgen. 1887 jyly Oralda ótken óndiris kórmesine «Semeı oblysy qazaqtarynyń tıpteri» atty portretter serııasyn daıyndaǵany belgili. Lobanovskııdiń qazirgi ýaqytqa deıin 7 sýreti saqtaýly, solardyń biri – uly aqynnyń qaryndashpen salynǵan portreti. Ýaqyttan sarǵaıǵan qalyń qaǵazǵa jaı ǵana qaryndashpen salǵan portrettiń mańyzy zor, sebebi ol Abaıdyń kózi tiri kezinde salynǵan jalǵyz portret.
Mýzeı qorynda Qazaqstan sýretshileriniń aqyndy ár túrli tehnıkada somdaǵan portrettik jumystary bar. Osy oraıda L.Leontevtiń (kenep, maıly boıaý), E.Sıdorkınniń (gravıýra), J.Shardenovtyń (kenep, maıly boıaý), erli-zaıypty Atknınderdiń (jibek mataǵa mýlıne jippen kestelengen), O.Ostrovskııdiń aǵashqa ınkrýstasııalap jasaǵan týyndylaryn atap ótýge bolady.
Kásibı sýretshilerdiń ishinde Abaı portretin alǵash salǵan Nıkolaı Ivanovıch Krýtılnıkov edi. 1926-27 jyldary «Abaı óleń jazý ústinde» atty portretin kenepke maıly boıaýmen salǵan. Ol 1916 jyly Qazandaǵy kórkemsýret ýchılıshesin bitirip, Semeı qalasyna kelip, teatrda sýretshi qyzmetin atqarady.
Mýzeı qorynyń úlken maqtanyshy – qazaqtyń alǵashqy kásibı sýretshisi Ábilhan Qasteevtiń jumystary. Sýretshi 1947 jyly Abaıdyń týǵan jerine, Shyńǵystaýǵa kelgen. Osy saparynyń nátıjesinde «Shyńǵystaýdaǵy jaz», «Qaraýyltóbe», jáne basqa týyndylar legi dúnıege kelgen edi. Sonymen qatar mýzeıde Qasteevtiń «Bala Abaı», «Jas Abaı», «Abaı» portretteri bar. Sýretshi izdenisiniń nátıjesinde týǵan bul sýretterden úlken talant ıesiniń óz shyǵarmashylyǵynyń ár kezeńinde danyshpandy jańasha somdaǵanyn kóre alamyz.
Mýzeı qoryndaǵy portretter legi J.Shardenov, G.Ismaılova, M.Kenbaev, A.Ǵalymbaevanyń jumystarymen jalǵasady. Olardyń týyndylaryndaǵy romantızm men ulttyq reńk jas sýretshilerdiń Abaı shyǵarmashylyǵy arqyly dúnıe tanymyn keńeıtip, olardy úlken izdenisterge talpyndyrady. Sıýjettik týyndylardyń ishindegi mýzeı qoryna alǵashqy qabyldanǵan eksponattar A.Voloshýktiń «Abaı Baıkókshe aqyndy tyndaýda», Kýjelenkonyń «Abaı men jataqtar» týyndylaryn atap ótýge bolady. Belgili qylqalam sheberleri Úki Ájıev jáne Sahı Romanovtyń týyndylary mýzeı ekspozısııasyna ózindik ún qosyp, onyń mán-maǵynasyn asha túskendeı kórinedi.
Beıneleý ónerindegi Abaı taqyrybyn keńeıtýge Qazaq KSR-ine eńbek sińirgen óner qaıratkeri Evgenıı Mıhaılovıch Sıdorkın úlken úles qosty. Ol 1957 jyldan bastap qazaq jerinde jumys istep, «Jazýshy» baspasynan shyqqan kóptegen kitaptarǵa ıllıýstrasııa jasady. Sonyń ishinde «Qazaq eposy» «Ertegiler» serııasy jáne M.Áýezovtiń «Abaı joly» romanyn kórkemdep, ıllıýstrasııalar jasady. Mýzeıdiń tapsyrysy boıynsha sýretshi 1971 jyly «Abaı joly» romanynyń jelisimen gravıýralyq týyndylar jasaǵan edi. Solardyń ishinde asa bir jylylyqpen, súıispenshilikpen jasalǵandary «Abaıdyń sheshesi Uljan» jáne «Abaı ájesi Zeremen» gravıýralary.
Músin – Qazaqstan beıneleý óneriniń eń jas salalarynyń biri. Monýmentti salada Abaı obrazyn somdaý ótken ǵasyrdyń 50-jyldarynda bastaý aldy. Aqyn eskertkishterin jasaý jobasyna arnaıy konkýrs jarııalandy. Almatyda Abaı dańǵylynyń boıyna qoıylǵan aqyn eskertkishi osy konkýrstyń jemisi. Bul qazaq músinshisi, halyq sýretshisi Hakimjan Naýryzbaevtyń qolynan shyqqan Abaı eskertkishteriniń eń tuńǵyshy. Mystan quıylǵan eskertkishte bolashaqqa kóz tikken táýelsiz adamnyń beınesi somdalǵan.
Músinshi Esken Sergebaev óziniń jumystaryn klassıkalyq úlgide jasaıdy, avtordyń Abaı eskertkishiniń gıpstik jobasy mýzeı zalyna qoıylǵan. Odan kolonnaǵa shyntaqtap súıenip, kitap oqyp turǵan Abaıdy kóremiz.
Monýment óneri salasynda jumys istegen sýretshilerdiń ishinde Semeıdiń Abaı alańyndaǵy eskertkishtiń avtory D.Elbakıdzeni erekshe ataǵan jón. 1977 jyly qoıylǵan bul eskertkish granıtten jasalǵan, bıiktigi 850 sm. Sol qolyna kitap ustap, oń qolyn keýde tusyna kótergen aqyn tulǵasy oıly, sabyrly keıip tanytady. Osy eskertkishtiń gıpsten jasalǵan avtorlyq kóshirmesi mýzeıde kelgen kórermendi qarsy alyp tur.
Abaıdyń músindik portretin (basy, keýdesi, denesi) ár jyldary Bakı Ýrmanche, Petr Ýsachev, Iýrıı Doroshev, Bek Tólekov, Zoıa Beregovaıa, Muratbek Janbolatov jasady. Mýzeı ekspozısııasynda Petr Ýsachev, Bek Tólekov, Zoıa Beregovaıanyń týyndylaryn da kórýge bolady.
Uly Abaı tulǵasy, onyń týǵan jeriniń tabıǵaty tek qylqalam ıelerin tolǵandyryp qana qoıǵan joq, sondaı-aq ómirinde ónerden basqa jol taýyp, basqa mamandyq ıesi bolǵan adamdy da qolyna qylqalam alyp, tamasha óner týyndylaryn týdyrýyna sebepker boldy. Solardyń biri – qazirgi ýaqytta akademık, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan sýretshiler odaǵynyń múshesi Maqash Tynyshtyqbaıuly Álıakparov.
M.Álıakparov keskindeme jáne grafıka tehnıkasyn meńgergen sýretshi. Onyń ónerdegi shyǵarmashylyǵy Abaımen tyǵyz baılanysty. «Uly Abaı men Shákárim álemi» meniń basty taqyrybyma aınaldy. Sonaý 1975 jyldan beri osy taqyryppen úzdiksiz aınalysyp kelemin. Abaı men Shákárim atalarymyz, olardyń aınalasy, úlgi tutarlyq ónerleri men rýhanı oı álemderi jaıly birshama shyǵarmalarym ómirge keldi, áli de kele bermek.
Bul taqyryp – meniń ómirlik boıtumarym sekildi», deıdi qylqalam sheberi.
Mýzeıdiń galereıa zalynda sýretshilerdiń kórmeleri, vernısajdary, sımpozıýmdary da ótkizilip otyrady. Ulylar elindegi sımpozıýmǵa arnaıy kelgen Qazaqstan sýretshileri bir apta boıy Abaı, Shákárim, Muhtar syndy halqynyń uly perzentteriniń izderi qalǵan jerlermen júrip, aýasyn jutyp, kórikti de shejireli Shyńǵystaý óńirine: Bórili, Kúshikbaı asýy, Tuma kóli, Jıdebaı, Úıtas, Kishi Orda, «Abaı-Shákárim» kesenesi, Abaı analary – Uljan men Zere zıraty, Keńgirbaı bı mazary, Shyńǵystaý, Arhat taýlarynyń ásem jerlerinde, tabıǵat aıasynda plener ótkizedi. Abaıdyń qara shańyraǵynda jyl saıyn sýretshiler sımpozıýmy ótedi, qatysqan sýretshiler 50-den astam týyndylaryn tartý etedi.
Abaı taqyryby óner qaıratkerleri úshin únemi shyǵarmashylyqtyń qaınar kózi bolyp qala bereri sózsiz. Ýaqyt ótken saıyn aqyn tulǵasy bıikteı túsedi.
Úmitqaısha IBRAEVA,
Abaı qoryq-mýzeıiniń aǵa ǵylymı qyzmetkeri
Shyǵys Qazaqstan oblysy