Ábil QOJAPOV: «Ulttyq sport túrlerin qoldaýǵa memleket yqpaly erekshe!»

Búgingi kúni respýblıkamyzda ulttyq sportty damytýǵa erekshe mán berilip otyr. Onyń sebebi, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Dene shy­nyq­tyrý men sportty damytýǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý sheńberinde kóp­tegen is-sharalardyń qamtylýyna bolyp otyr. Táýelsizdik alǵaly beri úshinshi ret qabyldanǵan memlekettik baǵdarlama nátıjesinde bul kúnderi ulttyq sport túrleri boıynsha ótkiziletin ja­rystar tek qana oblys ortalyqtarynda ǵana emes, qazirgi kezde aýdan men aýyldardy da qamtyp keledi. QR Týrızm jáne sport mınıstrligi onyń ishinde Sport komıteti oblystardaǵy dene shynyqtyrý men sport basqar­ma­lary jáne jergilikti ákimdikter járdemimen ulttyq sport túrlerin damytýǵa úlken qoldaý kórsetip otyr. Al, buǵan óz kezeginde res­pýblıkalyq Ulttyq sport túrleriniń qaýymdas­ty­ǵy men sport fede­rasııalary, jáne olardyń jergilikti bólimsheleri óz úlesterin qosýda. Qazaqstan Respýblıkasynyń Ult­tyq sport túrleri qaýymdas­tyǵy mınıstrliktiń Sport komıtetimen tyǵyz baı­lanys ornata oty­­­ryp, óz qaramaǵyna 15 res­pýblıkalyq federasııany, 18 oblystyq jáne 115 aýdandyq, qalalyq bólimshe­­­­­lerdi biriktirgen. Jyl kóleminde respýblıka boıynsha ulttyq sport túr­lerin nasıhattaý úshin 100-den astam halyqaralyq, jáne respýblıkalyq jarystar uıymdastyrylyp júr. Sport komıteti el ishine jete tanymal bolǵan ulttyq at sportynan ózge de «Toǵyzqumalaq», «Saıat», «Qusbegi», «Judyryqtasý» syndy oıyndar túr­lerine de qoldaý kórsetip otyr. Qazaqtyń jekpe-jek óneriniń negizi bolǵan ju­dy­ryqtasý oıyny búginde ulttyq sport túrleri qu­ra­my­na engizilgen. Qazirgi kezde respýblıka boıynsha fe­de­rasııanyń oblystyq, qalalyq bólimsheleri ju­mys­ istep keledi. Jaqynda ǵana Táýelsizdiktiń 20 jyl­dy­ǵy merekesine arnalǵan «Uly dala batyrlary» at­ty halyqaralyq jarys ótkizgen respýblıkalyq Ju­dy­ryqtasý federasııasynyń prezıdenti Ábil QOJA­POV myrzamen suhbattasqan edik. – Ábil Abzaluly, biz judyryqtasý degen sózdi estisek – boksty elestetemiz. Alaıda siz jetekshilik etetin federasııa qazaqtyń ult­tyq sport túri retinde tanyldy. Oqyrman qaýymdy judyryqtasý óneriniń tarıhymen tanystyrsaq. – Eń birinshi aıtarym, judyryqtasý – ult­tyq sporttyń eń jarqyn túri. Ony biz búgin oıdan shyǵarǵan joqpyz. Uly dalany jań­ǵyr­typ, tulpardyń tuıaǵy, jigittiń bilegimen talaı bıikti baǵyndyrǵan dala kóshpendileriniń, ba­tyr da erjúrek babalarymyzdyń asa qadirli sport óneri. Bul – qazaqsha kúrestiń Keńestiń ozbyr saıasaty arqasynda elenbeı, umyt qalǵan túri. Olımpıadalyq sporttaǵy jekpe jek, kú­res­tiń barlyq túriniń qoldanbaly, qorǵanys tásilderi bar. Biraq bul qazaqsha kúreste ǵana joq. Bárińizge belgili karateniń – ýshý-sanda, dzıýdonyń – gosın-dzıýsý syndy erekshe túrle­rin bilemiz. Osydan kelip, «bizdiń qazaqsha kúres shyn máninde dál búgingideı tek oıyn-toıdyń ǵana kórinisi boldy ma?» degen suraq kókeıde turatyny daýsyz. Qazaq dalasynyń túrli mura­ǵattaryn aqtaryp, osy ónerdi tereń zerttegisi kelgen jigitter, dálirek aıtqanda Bekaıdar Toı­lybaev syndy azamatymyz erte kezdegi babal­a­ry­myzdyń qazaq batyrlarynyń búgingi qazaqsha kúreske qaraǵanda áldeqaıda aıbarly jekpe jek túrimen soǵysyp, baq synasqanyn anyq­ta­dy. Muraǵat qaǵazdary 1726 jyly «kúreste mer­tikkender bolmaý úshin, jerge jyǵylǵandar­dy urmaý týraly» patsha jarlyǵy shyqqanyn kór­setti. Keńes Odaǵy kezinde «ózin qorǵaý shegin asy­ra paıdalaný» zańmen qýdalanatyn bol­ǵan­dyqtan jekpe jektiń barlyq izi joıyla bastady. Osyǵan baılanysty soǵys ónerimen tek qana NKVD syndy oryndardyń qyzmetker­lerine shu­ǵyl­danýǵa ruqsat berildi. Kúrestiń bul túri ıaǵ­nı, judyryqtasý saıysy erte kezde elden ketken aǵaıyndardyń arasynda kúni keshege deıin ótkizilip kelgeni jaıly málimetter jeterlik. – Judyryqtasý qazaqsha kúrestiń bir bóligi dep otyrsyz, eger dál osylaı bolsa, onda bizdiń batyr babalarymyzdyń bári osy ónerdi tereń meńgergen bolar? – Árıne, alysqa barmaı, bárimizge belgili Abylaı han – 19 jasar Ábilmansurdyń qalmaq batyryn jeńgen tarıhyn alyńyz. Bul da jekpe jek óneri ǵoı. Mundaı kúreste daıyndyqsyz, tamasha meńgergen tásilsiz alǵa shyǵý múmkin be? Qarasaı, Qabanbaı, Bógenbaı,t.t. qanshama ba­tyr­lar – báriniń de jekpe jekte, kúreste jaýyn jeńgen batyrlyǵy olardyń bilek kúshi men jú­rektiligimen áspetteledi. Endeshe, olardyń bar­lyǵy da jekpe jektiń, judyryqtasý óneriniń has sheberleri boldy. Keshegi Qajymuqan pa­lý­an­dy alyńyz. Kúlli álem ony nar palýan dep qana emes, sol zamanda-aq, 50-ge tarta medal ta­ǵyp, sportta ózine teńdesi tabylmaǵan álem­niń eń ataqty chempıondarynyń qataryna qosty. Eger tarıhqa júginsek, ataqty Sarakıkı atty japondyq sportshy álem chempıonaty aıaqtalǵan soń, arenaǵa shyǵyp, kez kelgen chempıondy judyryqtasýdan jeńetinin málimdegen. Ol esh­qan­daı erejeler saqtalynbaıtyn jýı-jıtsý atalatyn jekpe jek túrinen álem moıyndaǵan chempıon edi. Muny estigen Qajymuqan shapa­nyn sheshe salyp, alańǵa atyp shyǵady. Urys barysynda japondyq onyń qulaǵyn shaınap úlgeredi, biraq kóz ilespes jyldamdyqpen biz­diń batyrymyz ony jerge alyp urady. Osy­laı­sha Qajymuqan jeńiske jetip, japondyqtyń bul jekpe jekte júregi jarylyp qaıtys bolady. Osy arqyly Qajymuqan babamyzdyń da judyryqtasýdan aldyna des bermegen batyr ekenin moıyndaımyz. – Sizdiń áńgimeńizge qaraǵanda judyryq­ta­sý – erejesiz saıys («boı bez pravıl») atalyp júrgen qyzyqty sport oıynynyń qazaqsha túri sııaqty? – Qarapaıym tilmen aıtsaq, bul qazaqsha – tóbeles. Erejesiz saıysta parterde kúresý syn­dy tásilder bar. Edende kúresý degen sııaqty ǵoı, biraq bul qazaqsha kúreste joq. Erterekte qa­zaq jigitteri úshin jerde jyǵylyp jatyp, kú­re­sý namys sanalǵan shyǵar. Biz de osy baba­la­ry­myzdyń dástúrimen judyryqtasýǵa ondaı tásil­der­di qosýdy jón kórmedik. Biraq bizdiń judy­ryqtasýmen aınalysatyn jigitter úshin «erejesiz saıys» úlken maqsattardyń biri bolyp qala­dy. Qazirgi kezde biz tańdaýly jigitterdi iriktep alyp, olardy álemde ótkiziletin «erejesiz saıys» chempıonattaryna daıyndaýǵa múddelimiz. О́ıtkeni sporttyń bul túri dúnıe júzi boıynsha asa bedeldi saıystar qataryna jatqyzylady. Sondyqtan da mundaı kúreske shyqqan jigitter arqyly qazaqty, elimizdi álem tanıtyn bolady. – Atyshýly sport sańlaqtary týraly jasalǵan fılmderde sheteldik jasyryn, jabyq kommersııalyq saıystarǵa qatysyp aqsha taýyp, jaýlaryn tize búktirip jatady. Kommersııalyq turǵyda mundaı jarystar bizde de ótkizile me? – Joq, siz oılaǵandaı saıystar ótkizil­meı­di. Árıne, belgili erejelermen mundaı oıyndar ótkizýge bolar edi. Biraq bizdiń qoǵam áli buǵan daıyn emes. Onyń da óz ýaqyty keler. Ázirge qaltalylar sport úshin mıllıondaǵan qarjy­la­ryn báske qoıyp, jelge shashatyndaı jaǵdaıǵa jetken joq. – Bul sport túrin jańǵyrtý da ońaı bol­­­ma­ǵan shyǵar. Sizdiń kásibı sportshy emes eke­ni­ńizdi bilemiz. Alaıda, osy sport óneriniń negi­zin qalaǵan basty tulǵa bolatyny daýsyz ǵoı. – Árıne. Negizinen, men qazaqsha kúres, sambomen bala kezden aınalysqam. Biraq, bul sport sheberligine kandıdattyqtan ary asqan joq. Qazirgi kúni sport – tirshiligimniń bir bólshe­gindeı. Ekonomıkamyzda qıynshylyq bastalǵa­n jyldary bárin tastap, kúnkóris qamyna kiristik qoı. Sondaı kezderi osy jigittermen aralasyp turatynmyn. Ol kezde sport – kimge, kim – sportqa kerek boldy deısiz? Sonda biraz ji­git­terdiń azyn-aýlaq aılyqtaryn, áıelderine óti­rik aıtyp, bala-shaǵasynan jyryp, osyndaı isterge jumsaǵanyn kózben kóretinmin. «Átteń, qolyma tússe, senderge kómekteser edim» dep, tirshilikterine qarap, bas shaıqaıtynmyn. Ýa­qyt ótip, istegen jumystarymyz berekesin berdi. Isimiz alǵa júrip, tabys molaıdy. Osylaısha men bir kezde ózime bergen ýádemdi oryndap, jigitterdiń barlyq shyǵyndaryn kóterýge kúsh saldym. Sonyń arqasynda qazir federasııa qu­ry­lyp, Ulttyq sport akademııa basshylary ju­dy­ryqtasýdy ulttyq sport túri retinde baǵa­lap, kafedra ashyp, qazir osy mamandyq boı­yn­sha sportshylar daıyndaýǵa kirisip ketti. О́z kezeginde eńbegimiz baǵalanyp, judyryqtasý ult­tyq sport túri retinde Qaırat Satybaldy bas­shy­lyq jasaıtyn Ulttyq sport túrleri qaý­ym­dastyǵynyń quramyna kirip, elimizdegi Sport jáne týrızm mınıstrliginiń sporttyq kúntiz­be­lik josparyna kirgizilip, memlekettik deńgeıde jylyna 7 jarys uıymdastyrylatyn boldy. Aı­ta keter bir jaǵdaı, qazirgi kezde ulttyq sportty qoldaýǵa memleket yqpaly erekshe. Joǵaryda aıtqanymdaı, bizder gazetterden, muraǵat qujattarynan qazaqsha kúrestiń judy­ryqtasý dep atalatyn túri bar ekenin ǵana bildik. Ol jaıynda eshbir málimetter, onyń sport túri retinde qabyldanǵan erejesi, tásili joq ekeni belgili. Sondyqtan zamanǵa saı, onyń ús­tine qazaq jigitiniń bar múmkindigin asha alatyn naǵyz sporttyq jekpe jek ónerin týyndatý kerek boldy. Shyndyǵynda bul jumystardy jasaý úshin, ony qoǵamǵa moıyndatý úshin tup-týra jeti jyl ýaqytymyz ketti. Al endi munyń bastaýynda turǵan adam jóninde suradyńyz. Eń bastysy, bul salanyń basynda USTQ Qostanaı oblystyq fılıalynyń dırektory Shaqan Nur­ǵalıev syndy azamattyń eńbegin erekshe aıtýǵa tıistimiz. Keıde ónerge shyn berilgen adamdar bolady. Bul sportta da, jalpy ónerde de, shy­ǵarmashylyqta da solaı. Shaqan – ma­mandyǵy boıynsha ınjener-geofızık. Al men dárigermin. Bizderdi tabystyrǵan – sport. Onyń sportqa degen súıispenshiligi búkil ómiriniń maǵynasyna aınalǵan. Sondyqtan da bolar, «el aǵasy» at­an­ǵan jasqa jetkende ol jyldar boıy eńbek etken salasyn tastap, ómirine serik bolǵan sport salasyna túbegeıli bet burdy. KSRO zamanynda jekpe jektiń qoldanbaly túrleri boıynsha chempıon atanǵan Shaqan myrza, 2000 jyldary eli­mizdiń áıelder ulttyq quramasynda bas jattyq­tyrýshy qyzmetterin atqardy. Taı boksynan joǵary dárejeli jattyqtyrýshy. Az ǵana ýaqyt ishinde kıkboksıng, taı boksy syndy jekpe jek túrlerinen Azııa, álem chempıondaryn, sport sheberlerin daıyndady. Mine, osy azamattyń eseli eńbegi arqasynda judyryqtasý sporty qaıta jańǵyrdy. – Endigi jerde áńgimeni sizder jańǵyrt­qan judyryqtasý óneriniń erejeleri, ádis-tásili jaıly órbitsek. Oqyrmandar úshin bul da bir qyzyqty dúnıe bolar edi. – Ata-babalarymyz musylman úshin jeti sany qashanda kıeli dep eseptegen ǵoı. Bizge de o bastan barlyǵyn da 7 sanynyń aınalysyna shoǵyrlandyrý týraly oı keldi. Iаǵnı, shabýyl­dyń 7 tásili, qorǵanýdyń 7 tásili, laqtyrýdyń 7 tásili, 7 túrli oqý-jattyǵýlary, 7 sheberlik já­ne 7 aýyspaly ádis-aılalarmen tolyqtyryldy. Judyryqtasý tek qana aıaq-qoldy sermep tóbe­le­sý emes, onyń tereńinde úlken rýhanı aspektisi jatyr. Aǵzanyń durys jumys istep, den­saý­lyqtyń myqty bolýyna jaýap beretin ener­ge­tıkalyq kózderdi tazalap, boıdaǵy energııany baǵyttaı bilý. Qysqasha aıtqanda mundaǵy oıyn da bokstaǵy sekildi, alys dıstansııadaǵy negizgi tirek sol qaptaldan jáne oń qaptaldan (so­la­qaı) turatyn bokstaǵy klassıkalyq boksshynyń turysyndaı bolyp, jaqyn ara qashyqtyqta bul taı boksyndaǵy dástúrli turysqa aınalady. Qolmen oryndalatyn soqqylar bokstaǵyndaı, tek túrli shyntaqpen jáne qulashtap urý sııaqty soqqylar bar. Aıaqpen oryndalatyn soqqylar, tizemen urý jáne odan qorǵaný tásilderi karate men taı boksynyń arsenalynan alynǵan. Laq­tyrý tehnıkasy túgeldeı qazaqsha kúrestiki. Parterdegi kúres dzıýdo men jýı-jýıtsýdikine saı keledi. Judyryqtasýdyń qoldanbaly bólimi (pyshaq, basqa da quraldardan qorǵaný) sambo men qol kúresiniń tásilderin qoldaný arqyly júzege asady. Osyǵan qarap otyryp, bul barlyq jekpe jek túrlerin tereń meńgerý qajet degen sóz dep oılamaý kerek. Bar bolǵany ap­ta­syna 3-4 jattyǵý men 3-4 aı kóleminde meń­ge­rýge bolatyn joǵaryda aıtqan 7 túrli úı­rený tásilderin meńgerýdiń ózi úlken nátıje beredi. Oıyn barysynda qarsy shabýyl men qarsy soqqylarǵa kóbine basa nazar aýdarý kerek. – Myrza, osy ýaqytqa deıin tárbıelegen shákirtter, judyryqtasýdan shyqqan alǵash­qy chempıondar da bar bolar? – Biz jas sportshylar tárbıeleý men olardy yntalandyrý úshin bar kúsh-jigerimizdi jumsap kelemiz. Eń bastysy bizge kelgen jigitter men qyzdardyń barlyǵy jekpe jek óneriniń jaýyngerlik kúres ónerin jete meńgerip shy­ǵady. Árıne, qandaı sportshy úshin de olım­pıadaǵa qatysý eń úlken arman. Sol úshin biz jalpy kópshilikke tanylǵan – taı boksy, kık- bok­sıng, boks syndy negizgi jekpe jek túr­le­ri­men shuǵyldandyrýdy basty baǵyt dep alyp, judyryqtasýdy ázirge qosymsha úıretýge máj­búrmiz. Sondyqtan da olar álemdik saıystarǵa negizgi álem tanyǵan sport túrleri boıynsha qatysady. Al judyryqtasý úshin eń alǵash ret biz jigitterge – «Abylaı han belbeýi» al qyz balalar úshin – «Baıan belbeýi» bas júldeler ta­ǵaı­yndap, ashyq respýblıkalyq týrnır ótkizgen edik. Qazirgi kúni bul dástúrge aınalyp, eli­miz­diń Shymkent, Jambyl, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan oblystary men Astana qalasynan sondaı-aq, О́zbekstan men Qyrǵyzstan syndy elderden de jasóspirimder qatysty. Astana qalasyndaǵy bizdiń judyryqtasý federa­sııa­synyń bólimin Nuraly Áýbákirov basqarady. Olardyń arasynan áli talaı sańlaqtar shy­ǵat­y­nyna kámil senemiz. Bizde 7 jyl boıy jat­ty­ǵyp, qazir kásibı boksqa aýysqan Juldyzaı Iman­baeva, mýaıtaı boksynan álemniń qola chem­pıony, kıkboksıngten birneshe dúrkin Qa­zaqstan chempıony, 2005 jyly qyzdar arasynan bokstan alǵashqy respýblıka chempıony, Azııa oıyndarynyń bokstan kúmis júldegeri ataqta­­ryn qanjyǵaǵa baılasa, Qazaqstan men Reseıdiń kıkboksıngten sport sheberi Qanat Amantaevty, bodjı-sanda boıynsha Azııa chempıony Lázzat Ketebaeva taı boksynan kúmis júldeger Serik Kákimjanovtardy ataýǵa bolady. – Ata-babamyzdyń qundylyǵyn ardaqtap, ultymyz úshin jasap jatqan eńbekterińiz jana bersin!

– Rahmet, sizge de tabys tileımin!

Áńgimelesken Beıbitkúl TOQABAEVA.