Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan jańa Joldaýynda, elimizdiń qazirgi jahandyq damýda álem elderiniń kóshinen damyǵan 30 eldiń qatarynan kósilip oryn alýyn qamtamasyz etetin eń mańyzdy alty baǵytty naqty belgilep berdi.
Ǵylym men ınnovasııalyq tehnologııanyń damýy – halyqtyń turmys jaǵdaıynyń joǵary deńgeıge kóterilýimen tikeleı baılanysty ári el ekonomıkasynyń damýy jáne qoǵamnyń turmys jaǵdaıynyń artýy turǵysynan da strategııaldyq mańyzy zor. Elimizde júrgizip kele jatqan ǵylym men jańa tehnologııany damytý saıasaty osy baǵytta qolǵa alynyp keledi. Naqty aıtar bolsaq, IJО́-niń ǵylymǵa bólinip otyrǵan 0,13 prosenttik qarjy kólemin, El damýynyń 2030 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan strategııalyq baǵdarlamasy boıynsha, 2020 jyly 2%-ke jetkizý kózdelip otyr. Bul – josparly túrde kezeń-kezeńmen júzege asatyn sharýa. Elbasy Úkimetke aldaǵy 3 jyl ishinde jyl saıyn qosymsha keminde 100 mıllıard teńge qarajat bóle otyryp, 5 jyl ishinde ǵylym, bilim, densaýlyq saqtaý salalaryna barlyq kózderden jumsalatyn qarajatty IJО́-niń 10%-ne deıin jetkizý kerektigin tapsyrdy.
Joldaýda el ekonomıkasyn kóterý maqsatynda jasalǵan osyndaı mańyzdy qadamdardyń biri – ındýstrııalandyrý máselesi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan beri, Elbasy memlekettiń ındýstrııa salasyn damytýdy árdaıym nazarda ustap keledi. Qazirgi ýaqytta qandaı el bolsa da, ǵylym men tehnologııa salasynda qol jetkizgen jetistikterin jańa tehnologııa arqyly (ınnovasııa) kórsete alady. Olardyń jańa tabystaryn bilim men jańa tehnologııa arqyly únemi qýattap, demep otyrsa ǵana álem naryǵynda basymdyqqa ıe bolady. Sóıtip el ekonomıkasyn kúsheıtip-qýattandyrýǵa qol jetkizedi.
Damyǵan Batys elderinde muny «Scientific support» («ǵylymı demeý, qýattaý») dep ataıdy. Iаǵnı, óndiristi ǵylymı turǵydan demeý, ǵylymı turǵydan súıemeldeý degen sóz. Satyp alynǵan (transfert) qandaı da eń jańa tehnologııa ónimi bolsa da, ári ketse 5 jylda ǵylym men tehnologııanyń tez damýyna baılanysty tıimdilik ústemdiginen aıyrylady. Sondyqtan kez kelgen zaýytty nemese fabrıkany ǵylymı turǵydan demep súıemeldeý arqyly ónimdiligin joǵary deńgeıde ustap turýǵa bolady. Mysaly, AQSh, Batys Eýropa, Japonııa, Ońtústik Koreıa sııaqty memleketterde óńdeý, taýar shyǵarý óndirisi osyndaı júıege negizdelgen. Al kerisinshe, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi aýylsharýashylyq daqyldarynan jyl saıyn 4-5 ret ónim alatynyna qaramastan, kedeıshilikte ómir keshýde. Sebebi ol elderde ındýstrııa damymaǵan, al ol jaǵdaı óz kezeginde joǵary tehnıkalyq bilim men ǵylymnyń jetilmegendigine baılanysty oryn alyp otyr.
Indýstrııanyń kenjelep artta qalýy, óz kezeginde, joǵary tehnıkalyq bilim men ǵylymnyń keri ketýine ákelip soǵýy múmkin. Tehnologııa jáne onyń negizin qalaıtyn bilimniń óndirýshi kúsh haline kelýi qazirgi kezeńniń basty aıyrmashylyǵy ári basymdyǵy bolyp otyr. Sondyqtan «Ǵylymsyz damý (progress) bolmaıdy» – degen aksıomany árdaıym esten shyǵarmaǵan jón.
Elimizde ǵylym arqyly eń sońǵy jetildirilgen tehnologııanyń berik tuǵyryn qalyptastyryp, qarqyndap damýǵa jan-jaqty alǵysharttar jetkilikti. Sonyń biri jáne biregeıi retinde Qazaqstannyń Eýropa men Azııa arasyndaǵy «Altyn kópir» bolý múmkindigin atap ótkendi jón kóremiz.
Aldaǵy basym maqsattardan biri – 2050 jylǵa deıin damyǵan 30 eldiń qataryna kirý ekeni belgili. Bul – ońaı alynatyn asý emes. Osy turǵydan jańa Joldaý Qazaqstannyń álemdik ekonomıkalyq jáne áleýmettik, mádenı salalardaǵy túbirli ózgeristerge beıimdelýine jol kórsetedi. Bul qujat «Máńgilik el» ataný jolynda júktelgen mindetterdi oryndaýǵa baǵyttap, bolashaǵymyzdy jarqyn etýge negiz bolmaq. Joldaýda belgilenip berilgen mańyzdy tapsyrmalardy júzege asyrý – Qazaqstannyń álemdik arenadaǵy ornyn bıiktetip, jolyn aıqyndap bereri daýsyz. Tek sonda ǵana órkenıetti elder qatarynda ilgerilep damýǵa múmkindik alamyz.
Alǵa umtylmaıtyn el bolmaıdy. Elbasy Joldaýyn Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıkteri men korrespondent-músheleri, jalpy, barlyq ujym tolyǵymen qoldaıtynyna jáne ony júzege asyrý barysynda aıanbaı eńbek etetinine senimimiz mol.
Murat JURYNOV,
Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık, Memlekettik syılyqtyń laýreaty