Investısııa ıirimderi
Ekonomıka damymaı, áleýmettik máselelerdiń oń sheshimin taba qoıýy qıyn. Bul – jurtshylyqqa qashannan belgili jaıt. Al qarjy ekonomıkany damytýdyń negizgi tetigi ekenin oblysta atqarylǵan kóp sharýa aıqyn kórsetkendeı. Qarjy kózderiniń kórsetkishterine qarap otyrsaq, burnaǵy jyldarǵa qaraǵanda ınvestısııalyq qarjynyń ósimi anyq baıqalady. Eger ol 2015 jyly – 82, 2016 jyly – 92,5 prosent bolsa, 2017 jyly – 104,3, al ústimizdegi jyldyń 8 aıynda 112,9 prosentti qurady. Sonyń ishinde syrttan tartylǵan ınvestısııa kólemi 2 esege jýyq ósti, ıaǵnı 2017 jyly 6,1 mlrd teńge bolsa, 2018 jyldyń basynan búginge deıin tartylǵan qarjy 11,7 mlrd teńgege jetti. Sonyń arqasynda 2017 jyldan beri oblys óńirinde 14 jańa joba júzege asty. О́nimi naryq suranymyna ıe kásiporyndar jumys isteı bastady. «Baıan sulý» kondıter fabrıkasy – oblystaǵy baıyrǵy kásiporyn. Ol ınvestısııa salyp, óziniń sehtaryn zamanaýı jabdyqtarmen jabdyqtap, óndiristik jelisin keńeıtti, ónimniń jańa túrlerin shyǵaryp otyr. Bul azyq-túlik naryǵyna serpindi yqpal etip, eksporttyq ónim túrlerin ártaraptandyrýǵa múmkindik berdi.
Oblysta mal azyǵyna quramajem daıyndaıtyn eki jem zaýyty ashyldy.Qostanaı qalasyndaǵy táýligine 200 tonna quramajem shyǵaratyn qýatpen jumys isteıtin «Transalpına» jem zaýytynyń quny 1 mlrd teńgege tústi. Al Áýlıekól aýdanyndaǵy «AgroBioAuliekol» zaýyty quramajemdi ekinshi shıkizattan jasaıdy. 1,2 mlrd teńgege túsken óndiris orny mamyr aıynda iske qosylyp, 50 adamǵa jumys taýyp berdi. Kenshiler qalasyndaǵy quny 16,8 mlrd teńge turatyn Rýdnyı sement zaýytynyń orny tipti bólek. Búginde sońǵy iske qosý tetikteri jasalyp jatqan zaýytta 300-den astam rýdnyılyq jumys isteıtin bolady. Bul – oblystaǵy sońǵy jyldarda júzege asatyn eń iri ınvestısııalyq joba.
Osy jyldyń aıaǵyna deıin kóp ýaqyt qalmasa da, oblys óńirinde taǵy da 4 ınvestısııalyq joba iske qosylady. Ádette, ınvestor ýaqyttyń suranymyna ıe óndiriske qarjy salady. Torǵaı óńiri egin sharýashylyǵyna asa qolaıly emes, mal sharýashylyǵyna ıkemdi. Onyń ústine Arqalyq qalasy mańyndaǵy Torǵaı boksıt ken basqarmasy kenniń sarqylýyna baılanysty jaqyn jyldary jumysyn toqtatady. Al onda Arqalyq qalasynan 800 adam jumys isteıdi, qalanyń bıýdjeti de osy kásiporynǵa arqa súıeıdi. Sondyqtan monoqalanyń ekonomıkasy men áleýmettik salasyn álsiretpeý úshin «Torǵaı ET» zamanaýı et kombınaty sekildi iri kásiporyn qajet-aq bolatyn. Mine, endi qarasha aıynda 2 mlrd teńge jumsalǵan, shujyq, buqtyrylǵan et, jartylaı fabrıkattar óndiretin «Torǵaı ET» et kombınaty iske qosylmaq.
Qostanaı qalasyndaǵy ótken jyly irgesi qalana bastaǵan Indýstrııalyq aımaq ınvestorlarǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzatyn, ómirsheń jobalardy júzege asyratyn alań bolyp otyr. Onda bıyl jyl sońyna deıin júzege asatyn, joǵaryda aıtqan 4 ınvestısııalyq jobanyń ekeýine oryn berildi. 400 gektar jerdi alyp jatqan aımaqtyń qazir qajetti ınfraqurylymyn jasaıtyn qurylys jumystary júrip jatyr. Indýstrııalyq aımaq alǵashqy satyda gazben, sýmen, elektr energııasymen jabdyqtalady. Onyń syrtynda kanalızasııa, taza sý sorǵylary sekildi qurylys jumystary da qatar júredi.
Aımaqqa tas jol jáne temir jol kirgizý jospary da bar. Jyl aıaǵyna deıin munda aldymen Mınsk traktor zaýytynyń lısenzııasymen «Belarýs» markaly traktor qurastyratyn óndiristiń irgesi qalana bastaıdy. Investor – kórshi Reseıdiń Sverdlov oblysyndaǵy «Kompozıt Grýpp» holdıngi. Ol ındýstrııalyq aımaqqa qurastyrý-ámbebap sehyn ornalastyrady. Jergilikti bıýdjet qarjysyna salynǵan óndiris ǵımaraty ınvestorǵa bolashaqta satyp alý quqymen jalǵa beriledi. Jobanyń quny onyń alǵashqy satysynda 2,3 mlrd teńge bolady, jaqyn jyldary 15 mlrd teńgege deıin jetedi. О́ndiriste 200 adam jumys ornyn tabady. Indýstrııalyq aımaqqa «Astyq» elevatorlyq quraldar zaýyty óziniń qurylys materıaldary jáne metall qurylǵylary sehyn salady. Quny 1 mlrd teńge bolatyn seh 20 shaqty adamǵa jumys beredi. Bıyl iske asatyn tórtinshi joba boıynsha qytaılyq kompanııa (YTO Group Corporation) YTO markaly traktor qurastyratyn óndiristi iske qosady. Jobaǵa qytaılyqtar 1 mlrd AQSh dollaryn quıady.
Oblys ekonomıkasyn damytý úshin 2015-2018 jyldar arasynda izdenister men ınvestısııa tartý arqyly quny 2,1 trln teńgege baǵalanatyn 40 ınvestısııalyq jobalar pýly jasaldy. Sol 40 jobanyń ishinde eń iri jobany qytaılyqtarmen birigip júzege asyratyn bolamyz. Quny 100 mlrd teńge turatyn jobanyń ınvestory «BioGrain» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi aldaǵy ýaqytta bıdaıdy jetildire óńdep, odan krahmal, quramajem, maı jáne un óndiretin bolady. О́ndiriste eńbek etetin 500 adamnyń ishinen 20 maman ǵana Qytaıdan keledi.
EKSPO-2017 kórmesiniń izderi
О́tken jyly Astanada ótken EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi ekonomıkada ıgi ózgeristerdiń bolýyna yqpal etti. Kórmege energııa únemdeý salasy boıynsha oblystan 2 joba qatysqan edi. Qarasý aýdanynda organıkalyq qaldyqtardy paıdalaný arqyly jasalatyn bıogaz óndirisi men polıetılen shólmekterin qaıta óńdep, iske asyratyn Mata emes materıaldar fabrıkasy jasyl ekonomıkanyń oblys óńirindegi qarlyǵashtary deýge bolady. Bulardan basqa EKSPO-2017 kórmesine usynbasaq ta, kásiporyndarda engizilgen ozyq tehnologııalar bar. Mysaly, «Qostanaı mıneraldary» kásipornynda qyzmeti jańǵyrtylyp, rekýperatıvti toqtaıtyn elektrovoz tutynǵaly elektr energııasynyń 17 prosentin únemdeıdi. Sonymen qatar kásiporynnyń aýmaǵynda ornalastyrylǵan kúnnen qýat alatyn 10 kVt batareıa elektr jelisimen qatar jumys isteıdi. Kásiporyndaǵy synap lampalary únemi mol jaryq dıodty lampalarǵa aýystyryldy. Bul elektr energııasyn 8 ese az paıdalanýǵa múmkindik beredi. Al altyn óndiretin «Varvarınskoe» aksıonerlik qoǵamynda kún energııasyn paıdalanatyn qondyrǵylar ornatyldy. О́ıtkeni bul qondyrǵy ornatylǵan ýchaske elektr energııasyn beretin kózden shalǵaıda ornalasqan bolatyn. Oblysta jasyl ekonomıkaǵa degen bastamalardyń alǵashqy kórinisteri osylaı EKSPO-2017 kórmesinen buryn da kórine bastaǵan. Oblysta qolǵa alynǵan 1,4 mlrd teńgeni quraıtyn 15 jobanyń qazir altaýy júzege asty, qalǵany úshin de jumystar júrip jatyr.
Jasyl ekonomıka tek kún energııasyn paıdalaný emes. Aldaǵy ýaqytta Qostanaıda ekologııany jaqsartý, qorshaǵan ortany taza ustaý jóninde jumystar isteledi. «SaryarqaAvtoProm» mashına jasaý zaýytynan elektr energııasymen júretin JAC elektromobılderi shyǵaryla bastady. Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, jer júzinde kóbeıip bara jatqan qatty qoqysty óńdeý – qorshaǵan ortany taza ustaýdyń basty kepiliniń biri. Oblys ortalyǵynyń irgesindegi Qostanaı aýdanynda qoqysty suryptaıtyn keshen qurylysy bastalǵan. Aty aıtyp turǵandaı, bul joba aınaladaǵy qoqysty suryptap, ony óńdeý arqyly odan basqa zattar alady. Bul qoqys polıgonynda qaldyqtardyń shamadan tys kóbeıýine jol bermeıdi, ekologııalyq tazalyqty saqtaýǵa qol jetkizedi
Et klasteri kóp máseleni sheshedi
Aýyl sharýashylyǵyn, onyń ishinde mal sharýashylyǵyn, et klasterin aıtqanda aýyzǵa Arqalyq qalasy aldymen ilinedi. Bul monoqalanyń oblystyń ońtústik óńirin, jyldam ósip kele jatqan Astana qalasyn azyq-túlikpen qamtamasyz etýde strategııalyq mańyzy bar. Arqalyq qalasynda qazirdiń ózinde jumyrtqa óndiretin qus fabrıkasy, nan pisiretin, kondıter ónimderin shyǵaratyn irili-ýaqty kásiporyndar bar. Biraq Torǵaı óńirin negizinen et jáne et ónimderin óndirýge baǵyttaý óńirdiń ekonomıkalyq-áleýmettik máselesin sheship qoımaıdy, oblystaǵy et eksporty áleýetin de kóteretin bolady. Arqalyq qalasynda memleket kómegimen salynyp jatqan et óńdeıtin zamanaýı et kombınaty qurylysy aıaqtalýǵa taıaý.
«Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy sheńberinde onyń ınjenerlik ınfraqurylymy jasaldy. «Torǵaı ET» et kombınaty ashylysymen-aq oblystyń ońtústik óńirindegi Arqalyq mańy, Amangeldi, Jangeldın, Naýyrzym jáne kórshi Qaraǵandy oblysynyń Ulytaý, Aqmola oblysynyń Jarqaıyń, Esil aýdandarynyń turǵyndary malyn osy kásiporynǵa ákeledi. Endi turǵyndar alypsatarlarǵa arzan ketetin malyn et kombınatyna óziniń tıisti baǵasymen ótkizip otyratyn bolady. Zamanaýı kombınatty shıkizatpen qamtamasyz etý úshin Torǵaı óńirinde mal sharýashylyǵyn barynsha órkendetý isi kútip tur. Bul aýmaqta jaıylym jetkilikti. Sharýa qojalyqtaryn kóptep qurý, memlekettik baǵdarlamalar boıynsha jeńildikterdi paıdalanyp, mal sanyn barynsha kóbeıtý isi qolǵa alyndy. Atalarymyz qashan da tórt túliktiń júrgen jeri bereke ekenin aıtqan. Adamdardyń jumyspen qamtylý kórsetkishi de jaqsara túseri sózsiz.
Oblysta syrtqy saýda jyl basynan bergi 7-8 aıda 1685,4 mln dollardy qurady. Syrtqa artylatyn taýarlardyń arasynda aýyl sharýashylyǵy ónimderi, mashına jasaý jáne qara metallýrgııanyń bási basym. Elimiz boıynsha eksporttalatyn azyq-túliktiń tórtten biri Qostanaı oblysyna tıesili. Elimizde tek un eksportynyń ózinen oblys kósh bastaıdy. Eksportqa ónim shyǵaratyn «Baıan sulý» kondıter fabrıkasy, «Fırma «Arasan» alkogoldi emes sýsyndar kásiporny, «EvrazKaspıanStal», «Qostanaı un kombınaty», «SaryarqaAvtoProm» mashına zaýyty, «Mılh» sút zaýyty, «BestKostanaı» un kombınaty sekildi kásiporyndar ınvestısııalyq qarjy quıý arqyly óndiristi áldeqashan jańǵyrtyp, úzdik jabdyqtar men ozyq tehnologııalardy engizgen bolatyn. Mal sharýashylyǵy men et klasteri de osyndaı qarjymen jáne qamqorlyq arqasynda damıdy.
Sıfrlandyrýdyń keremetteri
Qostanaı óńirinde sıfrlandyrý damýdy tezdetip, ómir sapasyn jaqsartatynyna jurttyń kózi jetip keledi. Alǵashqyda «jeńiske tez jetýdiń» Jol kartasynda oblystaǵy 77 shara belgilengen bolatyn. «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy boıynsha Qostanaı oblysy aýyl sharýashylyǵy men densaýlyq saqtaý salasynda «qanatqaqty» óńir bolyp sanaldy. Keıinirek barlyq múmkindikterdi saralaı kele, Jol kartasyna taǵy da 53 shara qosylyp, jalpy atqarylatyn jobalar sany oblysta 130-ǵa jetti. Qazir bilim berý, densaýlyq saqtaý, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, kólik, qaýipsizdik, ónerkásip, shaǵyn jáne orta bıznes jáne agroónerkásip kesheni salalarynda josparlanǵan álgi 130 jobanyń 57-si júzege asyryldy.
Ásirese agroónerkásip kesheninde kósh bastap turmyz. Jer óńdeýde, qus sharýashylyǵynda, sút jáne et fermalarynda «aqyldy» tehnologııalar engizilip, ol aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilerge shyǵyndy azaıtyp, ónimdilik pen paıda ákele bastady. Oblystaǵy sıfrly tehnologııalar engizgen «Terra», «Sadchıkovskoe», «Jas qanat», «Qarqyn», «Zarechnoe», «Troıana» jaýapkershiligi shekteýli seriktestikteri men «Terra» sharýa qojalyǵy sekildi 7 agrofırmanyń tıimdiligi jyldam artyp keledi. Aýyl sharýashylyǵynda bul ozyq tehnologııa qanat jaıa beretin bolady. Al oblys óndirisindegi Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestigi, «Varvarınskoe», «Qostanaı mıneraldary», «Baıan sulý» AQ, «Prombaza-7» JShS sekildi iri kásiporyndar óndiriske Indýstrııa 4.0 pen sıfrlandyrý elementterin qosty. Mysaly, Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestiginiń Kachar kenishinde ótken jyldan beri jumys «aqyldy karer» tehnologııasymen júredi. Qazir Qorjynkól jáne Sokolov-Sarybaı kenishteri de jumysty barynsha jeńildetetin, ýaqyt únemdeıtin osyndaı ozyq tehnologııaǵa kóship jatyr.
Oblysta taıaý kúnderi ekinshi ret ótetin ınvestısııalyq forým elimizdiń Úkimet músheleriniń, ortalyq memlekettik organdardyń, dıplomatııalyq korpýstyń, halyqaralyq jáne ulttyq damý ınstıtýttary ókilderiniń jáne sheteldik, otandyq ınvestorlardyń basyn qosady. О́ndiristi-agrarly óńir sanalatyn Qostanaı oblysynyń ınvestısııalyq áleýeti joǵary. Jeri qunarly óńir mal sharýashylyǵyna da, egin sharýashylyǵyna da qolaıly. Aýyl sharýashylyǵy shıkizatyna baı bolǵandyqtan, munda qandaı óńdeý kásipornyn salýǵa da jaǵdaı bar.
Oblysta mashına qurastyrý klasteri qurylyp keledi. Bul iste qazaqstandyq mazmun jyl saıyn óse túsýde.
Búginde ekonomıkanyń qaı salasyn da ınvestısııa tartý arqyly damytýǵa bolatynyn ýaqyt kórsetip otyr. Qostanaıda jeńil ónerkásip te óz ınvestoryn izdep turǵandaı. Aıaq kıim óndirisi úshin atshaptyrym ǵımarat bos tur. Aldaǵy ýaqytta oblysta ınvestısııa tartýda izdenis jumystary toqtamaıdy. Bıznesti damytýda memlekettiń kómegi de daıar. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty Joldaýynda «Bıznestiń jol kartasy» baǵdarlamasyn 2025 jylǵa deıin uzartýdy tapsyrdy. Jylyna bul úshin 30 mlrd teńge bólinedi. Oblys óńirinde «Bıznestiń jol kartasy» júzege asqan ýaqyttan beri 598,3 mlrd teńgeniń ónimi óndirilip, 4500 jumys orny ashyldy, bıýdjetke 44,4 mlrd teńge salyq tústi. Investısııalyq qarjy men bul baǵdarlama birin biri qoldap yntymaqtasqanda, ekonomıkany damytýdyń tegeýrindi tetigine aınalady.
Meıirjan MYRZALIEV,
Qostanaı oblysy ákiminiń orynbasary
QOSTANAI