«Pedagog mártebesi týraly» zań qandaı bolýy kerek?

Jalǵan reıtıng jarǵa jyǵady

Joldaýda bilim salasy­na qatysty atalǵan bes tap­syr­manyń kúrdeli jáne áleý­­mettik jaǵynan mańyz­dy­sy – «Pedagog mártebesi tý­ra­ly» zańdy ázirleý. Bul má­se­leni sheshýge alǵashqy qa­damdardyń biri 2007 jyly qa­byl­danǵan «Bilim týraly» zańynda 7 taraý 50-bapta peda­gog qyzmetkerdiń mártebesi, pe­dagog qyzmetkerdiń qu­qyq­­tary, mindetteri men ja­ýap­ker­shiligi, bilim berý uıym­dary qyzmetkerleriniń eń­begine aqy tóleý júıesi, áleý­met­­tik kepildikter sııaqty tórt­ baǵyt sheńberinde jasal­ǵan.­

Keıinirek, 2016 jyly Bi­lim jáne ǵylym mınıstriniń buı­ryǵymen Pedagogıkalyq ádep qaǵıdalary qabyldandy. Osy eki qujat qazirgi tańda pe­da­gog mártebesin qamtıtyn zańdy negizdemeler. Atalǵan zańdy normalar adamdy tıim­di eńbektenýge yntalandy­ratyny anyq. Biraq bir qa­ǵıdattar jetistikke qol jet­kizg­en jaǵdaıda aqshalaı yn­ta­landyrsa, kelesisi jazalaýmen tártipti saqtaýǵa shaqyrady. Qoldanystaǵy zańnamalardyń barlyǵy yntalandyrýdyń «bıhevıo­rızm» ilimindegi túrlerine negiz­delgen. 

Bilim salasynda mańyzdy zertteýler júrgizgen amerı­ka­lyq ataqty psıholog Alfı Kon «Punished by rewards» (Marapatpen jazalaý) att­y eńbeginde kez kelgen bıhe­vıorızm prınsıpterine negizdelgen yntalandyrýdyń (aqshalaı, jaza túrinde) qysqa merzimdi ekenin dáleldeı otyryp, nátıjesinde joǵary ma­rapatqa ıe bolý úshin jalǵan má­limetterdiń tirkelip, keri prosesterdiń oryn alýy múmkin ekenin saraptaıdy. Bul qaıshylyqtardy joıý úshin Alfı Konnyń negizgi prınsıpteri tómendegideı:

– Qyzmetkerdiń jal­aqy­syn laıyqty deńgeıde tó­lep, ony qanaýda júrgen­deı sezimnen aryltý qa­jet. Kez kelgen aqshalaı yn­ta­­lan­dyrýdyń belgili bir shart­pen usynylýy – adamdy ba­qy­laýda ustaýǵa jáne bul prosesti janýardy qolǵa úı­­retýmen salystyrýǵa bolady. Bul qubylys adamnyń abyroıyn tómendetedi;

– Qyzmetkerdiń attesta­sııadan ótken nátıjesin esh­ ýaqytta jalaqymen baı­la­nys­tyrýǵa bolmaıdy,­ qo­rytyndy baǵalar tek jumys­kerdiń kásibı jetilýindegi negizdeme retinde qoldany­lýy tıis. Iаǵnı adamdardy reı­tıngter arqyly rettep, bólý jáne aralarynda báse­kelestikti týyndatý – olarǵa aıla-sharǵy jasaýmen (manıpýlıasııa) teń;

– Qyzmetkerdiń yntasyn­ arttyrý úshin qolaıly atmosfera qurylýy qajet, adam­gershiligi joǵary deńgeıdegi basshynyń qol astyndaǵy jumyskerlerdiń eńbek ónim­diligi bıik dárejede bolady.

«Ustaz» tósbelgisin bekitý qajet

Osyndaı jaǵdaıdy qa­lyp­tas­tyrýǵa Alfı Kon­ yn­talandyrýdyń úsh qaǵıdatyn usynady: áriptestik, mazmun­nyń aıshyqtyǵy jáne erkin tań­daý. Yntalandyrýdyń jańa psıhologııalyq zertteýlerine negiz­delgen tómendegi usy­nys­­tar «Pedagog mártebesi tý­raly» zańdy ázirleý barysynda eskerilse ustaz­dardyń jeke tulǵa retinde abyroılary artatynyna se­nim mol.

Áriptestik faktoryn bi­lim qyzmetkerleri arasynda damy­tý úshin:

1) «Ustaz» tósbelgisin be­ki­tý qajet – mysaly, depý­tattardy ereksheleıtin tós­belgi olarǵa degen qurmet pen belgili top múshesi ekenin aı­qyndap turady; 2) Kitap satý dúkenderinde ustazdarǵa jeńildik berilýi tıis – qazaqstandyq oqýlyq­tardy shyǵaratyn barlyq baspalarǵa osyndaı mindet­temeni júkteý qajet; 3) Ońtústik Koreıa tájirı­besi negizinde turǵylyqty jer­­de birneshe mektep bolǵan jaǵdaıda ustazdardyń rotasııasyn qamtamasyz etý kerek – sonda bir aımaqtaǵy bilim ordalarynyń sapalyq deńgeıleri retteledi, ıaǵnı bilikti mamandar 3-5 jyl kóleminde basqa oqý oryndaryna baryp óz tájirıbelerin engizýge múmkindik alady, al tómen dárejedegi ustazdar bilim sapasy joǵary mektep­terde biliktiligin joǵa­ry­latýǵa qol jetkizedi. Bir orynda jumys atqaryp jat­qan ustazdar qaýymy koman­dalyq jumys júrgize bas­taıdy.

Mazmunnyń aıqyn bolýy degenimiz – ár adam atqa­ryp jatqan jumysynyń mańyz­dy­lyǵyn tolyǵymen se­zine alsa, onda onyń eń­bek ónim­diligi arta túsedi. Kó­­bin­­­de biz muǵalimniń eń­be­gin tek alǵashqy jáne soń­­ǵy qońyraý merekesi men­ Ustazdar kúninde asa qadir­lep, mańyzynyń zor ekenine qur sózben maqtaý jaýdyryp­ jatamyz. Shyn máninde, bul­­ aforızmderdi bilim qyzmetke­ri óziniń jeke tulǵasymen tike­leı baılanystyrý úshin joǵary oqý oryndary­nan­ úzdik stýdentterdiń mektep­tegi ustazdaryna jáne bilikti túlekterdiń jumys oryndarynan JOO-daǵy pedagogterine alǵys hattar jiberilse, ár mu­ǵalim qoǵamǵa sińirip jat­qan eńbeginiń deńgeıin naqty biletin edi.

Mektep dırektory muǵalimder aldynda esep berip otyrsa...

Búgingi tańda pedagogıka­lyq mamandyqty ıgerip jat­qan stýdentterdiń az bóli­gi ǵana mekteptegi tájirıbeden sa­­paly ótetini belgili jáne ýnı­­versıtetterdegi zertteý­ler kóbinde teorııalyq tur­ǵydan qarastyrylady, osy ol­qy­lyq­tardy boldyrmaý úshin jáne bolashaq ustazdar eń­bek­teriniń mazmu­nyn to­lyq­­taı seziný maqsatynda, pedagogter daıarlaıtyn JOO-­larda ǵylymı laborato­rııa­ retinde bir balabaqsha men bir mekteptiń tirkelýi mindet­telgenin usynar edik. 

Erkin tańdaý qaǵıdasy – adam­nyń aldyna qoıǵan maqsattaryna jetý joldaryn ózi tańdap, sheshimderdi qabyl­­daý barysynda tikeleı qatysatyn bolsa, onda onyń­ jumysqa degen yntasy­ joǵa­rylaı túsedi. Iаǵnı ustazdar ózderine qatysty máselelerdi sheshýde tikeleı atsalysatyn bolsa jáne sapaly eńbek etý úshin tıimdi ádis-tásilderdi tańdaýda erkindikti sezinse, onda olardyń ózin ózi baǵalaý deńgeıi de, mártebesi de jo­ǵary­laıtyny sózsiz. 

Mysaly, mektep dırektory jyl saıyn muǵalimder aldynda esep berip, olardyń oqý orny jumysynyń tıim­diligin arttyrý jolynda usy­nystaryn eskeretin bolsa, ustazdardyń mekteptiń jetilýine bar kúshterin salatyny belgili.

Sońǵy jyldary orta bi­lim berý salasy tolyǵymen jańar­tylǵan mazmunǵa kóship jatqan kezde ustazdar men olardyń mártebesine de jańa­sha kózqaras qajet.

Aıjan SADYQOVA,

«IQanat» bilim berý qorynyń atqarýshy dırektory, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty

Shyǵys Qazaqstan oblysy