О́tken jyly tal-qaıyńnyń toq sary túske engen japyraǵy saýyldaı tógilgen, jerden óngen kóktiń bárin qazan uryp, qyrdyń beti alashadaı tozǵan kúreń kúz edi.
Altyn tústes kúmbezi anadaıdan kórinip, sanalynyń esine ımandylyq sabaǵyn sát saıyn salyp turatyn meshittiń aldy qaraqurym. Qostanaı tóńiregi túgili, búkil elde Kámshat Dónenbaevany bilmeıtin kim bar edi? Ony bilgen jan eńbek, namys, ulttyq tálim-tárbıe, adamgershilik pen qarapaıymdylyq sekildi búgingi jaq taldyryp aıtyp júrgen qundylyqtardyń ne ekenin ishteı uǵynyp, moıynsunyp sala beretin. ...Qaraly jıyn loblyp keıin ysyryldy, janaza shyǵarylyp, tabytty kótergen top Aqsýattaǵy onyń qaıyn jurtynyń qorymyna qaraı bet aldy. Sonda Kámshatpen birge jóńkilip bir dáýir kóship bara jatty-aý...
Qazaqstanda tyń jáne tyńaıǵan jerlerdiń ıgerilýine baılanysty ótken ǵasyrdyń 60- jyldary elde jappaı mehanızatorlar daıyndaý naýqany bastalady. Kámshat kelin bop túsken Aqsýat aýylynda da traktorshylar kýrsy ashylady.Sol kýrsta Kámshat pen sol aýyldyń qyzy Qundyzaı oqyp shyǵady. Arhıv materıaldary anyqtaǵandaı, ol 1966 jyly alǵash ret jospardy eki ese oryndap, «MTZ-5» traktorynyń aldyna jalaýsha ilgen eken. Ol kezde erlermen qatar traktor rýline otyrǵan qazaq qyzy joqtyń qasy ǵoı. Bir kún jumystan qalmaıtyn, kórsetkishin aı saıyn jańalap otyratyn Kámshat partııanyń da, basshylardyń da nazaryna ilinedi. О́zgelerge úlgi etip usynýǵa túsi de, isi de kelip turǵan Kámshattyń aty gazet-jýrnal, radıo arqyly qazaq dalasyna jeldeı esip júre berdi. 1977 jyly Kámshat Dónenbaeva «Qyz-kelinshekter, traktor rýline otyraıyq!» degen úndeý tastady. Ol osylaı búkil eldegi mehanızator qyzdardyń kóshin bastady. Eńbekte de, ómirde de ysyldy. Talaı ret respýblıkalyq, odaqtyq jarystarda aldyna jan salmady. Sosıalıstik Eńbek Eri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty atandy. Qandaı ataq alsa da, óziniń mańdaı teri bolatyn.
Kámshat apa dańqqa toqmeıilsip, kókirek kerip, jurtqa joǵarydan qaraǵan jan emes. Alaıda kerek jerinde batyl minezimen óz pikirin basshyǵa da, basqaǵa da tyńdata biletin.
– 70-jyldary Lenıngradtaǵy Kırov traktor zaýytynyń bir traktory bizdiń sharýashylyqta synaqtan ótip jatqan, ony Kámshat júrgizetin. Kóktemde dán seýip jatqan kezde álgi traktor synyp qaldy. Ony jóndeı almadyq, oblysqa da aıttyq. Al ýaqyt sýsyp ketip bara jatyr. Bir kúni Kámshat Baıǵazyqyzy keldi de, «Anatolıı Nıkolaevıch, zaýytqa telefon soǵamyz» dedi. Men tańǵalyp betine qaradym, ol kezde aýyldaǵylarǵa Qostanaımen habarlasý ońaı emes qoı. Ol sonaý Lenıngradqa telefon soǵyp, zaýyttyń bas qurastyrýshysy Popovty taýyp alyp, jaǵdaıdy aıtty. Ol kisi eki sózge kelmesten, «erteń bizdiń mamandar sizdiń sharýashylyqta bolady» dedi. Aıtqanyndaı, erteńine tańerteń saǵat tańǵy 06:00-de lenıngradtyq bir top maman bizdiń keńseniń aldynda turdy ǵoı. Aıtpaqshy, lenıngradtyq mamandar «K-700» traktoryn jetildire túskende Kámshattyń eskertýi men usynystaryn qaperge alǵanyn ekiniń biri bile de bermes. Sondaı edi ǵoı, bizdiń Kámshat! – deıdi sharýashylyqtyń ınjeneri bolǵan Anatolıı Shabanov.
Brıgadada birge traktor aıdaǵan áriptesteriniń barlyǵy da qazir qartaıǵan, topyraqtan tys júrgeni sol Harkov aýylynda turyp jatyr. Olar Kámshat týraly áńgime aıtylsa, aldymen onyń qarapaıymdylyǵy men adamgershiligin aýyzǵa alady. 80-jyldar bolsa kerek, sharýashylyq Kámshat apaı úshin jumsaq traktor oryndyǵyn aldyrypty. Ol oryndyqqa otyryp kórip, «jaqsy , sapaly eken» dep baǵasyn aıtypty. Biraq...
– Biraq Kámshat Baıǵazyqyzy «bul oryndyqqa otyrmaımyn» desin. «Búkil brıgadaǵa alyp berseńder, ras, kóptiń biri bolyp otyrar edim. Basqalar mingen traktor da selkildeıdi, bárimiz bir alqapta júremiz» dedi. Qaıtalap aıtyp kórip edik, «joq!» dep kesip tastady. Talaı jaqsy adamdar bar ǵoı, biraq Kámshattaı áıel ómirge bir-aq keledi, – deıdi Anatolıı Nıkolaevıch.
Júzinen nur tógilgendeı rııasyz jymıyp turatyn Kámshat apanyń ádilettilik súringen shaqtarda, qısynsyz nársege kóńili tolmaǵanda bet qaratpaıtyn ór minezi de bolatyn. Birde oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Nıkolaı Knıazev Meńdiǵara aýdanynyń sharýashylyqtaryn aralaıdy. Sapar baǵdarlamasynda Kámshat Dónenbaevamen de kezdesý bar eken. «Harkov» keńsharynyń dırektory Saıran Buqanov «Kámshat traktorymen Knıazev keletin 3-shi bólimsheniń alqabyna baryp, jumys istep júrsin» degen aýdan basshylyǵynyń sálemin jetkizedi.
– Sonda Kámshat Baıǵazyqyzy: «Senderdiń osy kózboıaýshylyqtaryńnan sharshadym. Eshqaıda da barmaımyn, jumysty óz alqabymda isteımin» dep, tike qaıtaryp tastady. Men qaıtyp bata almadym, – deıdi Qazaqstannyń Eńbek Eri Saıran Bálkenuly.
Kámshat apanyń kózi tirisinde: «Jospar bar ǵoı, sony oryndaı almaı qalamyn ba dep jantalasyp júremin. Jer jyrtqan kezde keshke kelip, sıyrymdy saýyp, balalardyń tamaǵyn berip, jatqyzǵan soń, aıdyń jaryǵymen birshama jumys istep keletin edim. Qansha degenmen, áıel adam ǵoı, qorqady, traktor turyp qalady deı me, Temirbek artymnan alqapqa kelýshi edi. Sharshamaıtyny qaıda, sharshaımyn. Bir uıqy arman bolyp júretin. Birde jumystan kele jatqanda rýlde otyryp qalǵyp ketippin, soqany kóterýdi umytyppyn, aýylǵa kirgenshe soqa jerdi syzyp kelgen ǵoı» dep kúlip alǵany bar edi apaıdyń.
Keńes dáýirinde keýdesi orden-medalge toly eńbek adamdary Kompartııanyń sezderine delegat bolyp qatysyp, alaqanyn qyzdyryp, qol soqqan dúrmektiń qatarynda otyryp qaıtatyn. Kámshatty solardaı eńbek adamy desek te, ózgelerden óresi bıik edi. Ol 1974-1989 jyldar aralyǵynda KSRO Joǵarǵy Keńesiniń úsh shaqyrylymyna qatar depýtat bolyp saılandy. KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Ulttar Keńesi tóraǵasynyń orynbasary boldy. Sharýashylyqtaǵy jumysynyń syrtynda qanshama qoǵamdyq jumystardy atqardy.
– Kámshat Joǵarǵy Keńeske depýtat bolǵannan keıin jınalystarǵa kóbirek júretin boldy. Sonda óziniń normasyn brıgadaǵa qaldyrmaý úshin tańǵy saǵat 3-4-ke deıin jer jyrtqan kezin bilemin. Qyrdan úıine kelip, sómkesin ala sala, kombınezonyn da sheshpesten Qostanaıǵa jetip, kıimin aýystyryp, Máskeýge ushatyn ushaqqa minip úlgeretin. Onyń osyndaı birdi-birge jalǵap, júgirip júretin kúnderiniń kýásimin. Oǵan KSRO-nyń túkpir-túkpirinen júzdegen hattar keletin. Barlyǵy da ózekti máselelerin, janaıqaıyn aıtyp, kómek surap jazady. Men Máskeýde oqyǵan jyldary sessııasyna kelgen Kámshat maǵan soqpaı ketpeıtin. Qolynda qandaı mınıstrlikke, qandaı da organdarǵa, sotqa aparýǵa tıisti, aldyn ala ózi rettep bólip alǵan býdaqtaǵan hattardy kóretinmin. Ol sonyń barlyǵyna da keshiktirmeı jaýap jazýǵa tıisti bolatyn, – deıdi qurbysy, memlekettik qyzmet ardageri Sara Omarova.
Kámshattyń anasy Zúbáıza aýrýly bolady. Ákesi únemi jumysta, jalǵyz aǵasy Mels pen Kámshat úıdiń jumysyn atqarady. On eki jasynan nan jaýyp, tamaq isteıdi. Orys mektebiniń 7 synybyn ǵana bitiredi, biraq jaqsy oqıdy. Dáriger bolýdy, sóıtip anasyn emdeýdi armandapty. Eger Kámshat traktor rýline otyrmaı, ózge mamandyq alǵanda da, adamgershiligi, jaýapkershiligi, tegimen kelgen parasaty ony osy bıigine jeteler edi. Degenmen áıeldiń baǵy keıde onyń aqyl-ajaryna emes, túsken tabaldyryǵyna baılanady-aý, sirá. Ol 1959 jyly Meńdiǵara aýdanyndaǵy Aqsýat aýylyna 17 jasynda kelin bop tústi. «Temirbekke meni úlkenderimiz kelisip, alyp berdi ǵoı. Biraq ózim izdesem de dál Temkeńdeı azamatty tappas edim» dep otyrar edi Kámshat apa. Joldasy Temirbek te, atasy men qos enesi de Kámshattyń traktorǵa otyrýyna kóldeneń turmaǵan, qaıta qoldarynan kelgenshe ony qoldap, kóterip otyrǵan. Taǵdyrdyń aýyrtpalyǵyn kóp kórgen otbasyna Kámshat ta yrys-qut bolyp kiredi. Ol kelgende ata-enesi qyrtystan salynǵan qorjyn úıde turady eken. Aqsýattyń aınalasynda qaraıǵan tal bolmaıdy, aǵashsyz jalańash jer. Kóldi jaǵalaı jaıǵasqan aýyl qysymen qopanyń qamysyn jaǵyp shyǵady. «Tórgi bólmede úlken enem men 13 jasar qaınym, olardan tómen atam men kishi enem jatady. Biz Temirbek ekeýmizdiń kereýetimiz aýyzǵy bólmede, peshtiń janynda turdy. Sol bólmede as daıyndalady, bizdiń tósegimizdiń janynda qaraǵaıdan qaǵyp qoıǵan ústel bar, sonyń ar jaǵyna qorshaý jasap, bir buzaý men qozy-laqty qamap qoıamyz. Tazalyq saqtaǵan bolyp, buzaý qımyldasa «tosyp» shyǵamyz. Úıdiń edeni joq, ony saz balshyqqa sıyrdyń japasyn qosyp sylap tastaımyz. Qamystyń qyzýy ne bolsyn, úı tańǵa qaraı sýyp ketedi. Men tańalakeýgimde turyp, peshti gýildetip jaǵyp, kempir-shaldyń dáret sýyn jylytyp qoıamyn. Jyp-jyly úıde olar esinep turyp jatady» dep áńgimeleýshi edi jaryqtyq.
Qazaq aýyly keýdesin kótere qoımaǵan ýaqyt bolsa da, osy otbasy barǵa qanaǵatshyl, meıirimge baı jandar eken. Úlken enesi Názıra jesir qalǵanda aqsaqaldar 13 jasar qaınysyna ámeńgerlikpen atastyrady. Qaınysy óskenshe biraz jyl kútip baryp, nekesin qııady. Burynǵy kúıeýinen qalǵan jalǵyz ul soǵysqa bara oqqa ushady. Kenjebekten kótergen balalary shetinep ketedi. О́ziniń jasy da ketip barady. Sodan «sen urpaqsyz ótpe, áıel al» dep, shalyna bir balamen jesir otyrǵan Makýrany qosady. Anasynyń sońyna erip kelgen 5-6 jasar Temirbektiń mektepke bararda metrıkasy da bolmaıdy. Kenjebek oǵan qujat alarda aǵaıyndary «atyńa jazdyryp almaısyń ba, óziń baǵyp otyrsyń ǵoı» dep janashyrlyq tanytypty. Sonda Kenjebek: «soǵysta qyrshyn ketken jigittiń jalǵyz izin óshirsem, meniń kim bolǵanym? О́ziniń ákesine jazamyn» degen eken. Sonymen Temirbek óz ákesiniń tegimen Ǵabdoluly Dónenbaev bolypty. Biraq Kenjebek ony óziniń balasynan kem kórmepti.
Kenjebek ataı óziniń jeńgedeı alǵan úlken áıelin «janym», kishi áıelin «taıym» dep sóıleıdi eken. «Meniń atamdaı adam sırek shyǵar. Bizdiń otbasymyzda «ógeı bala, ógeı áke» degen uǵym bolǵan emes. Atam da, eki enem de ómir boıy bizdi «Temirbekjan, Kámshatjan» deýmen ótti. Meniń úlken qyzym týǵanda atyn Gúljan qoıdy dep edi Kámshat apaı.
Osyndaı otbasynyń yntymaǵyn Kámshat odan ári jalǵapty. On jeti jasta bosaǵa attaǵan ol on úsh jasar qaınysy Momaqaıdy «Tóre jigit» dep, áýletindegi basqa qaıynaǵa, qaınylary men qaıyn sińlileriniń barlyǵyna «Aǵeke», «Apataı», «Myrza jigit», «Erkem» degen sııaqty at qoıypty. Taza orys arasynda oqyp kelgen qyzdyń tárbıesi men tektiligi kelgen ortasyn da rıza etken. «Men kelgen soń, jylǵa jetpeı anam qaıtty. Biraq qos enem anamdy joqtatpady» dep otyratyn jaryqtyq. Otbasyndaǵy yntymaq, tatýlyqty qarańyz: Kishi enesi biraz bala taýypty, biraq barlyǵy da shetinep kete bergen. Qoldaryna ilikken jalǵyz ul Momaqaı úlken enesiniń baýyrynda jatypty. Ol úılengen soń, Kámshat pen Temirbek bólek shyqqanda, Temirbek qolyna óz anasyn emes, úlken sheshesin alady. «Temirbek bar bolǵany 56 jasynda jaman aýrýdan qaıtty. Men 50 jasymda jesir qaldym. Temirbekpen baqytty ómir súrip edim, arqa súıerim boldy. О́zim de jaǵasyna kir jýytpadym, aıaq kıimin súrtpegen kúnim bolmaǵan shyǵar. Kóp jyladym. Sonda «Kámshat, Allanyń isine amal joq, jylaı berme! Balalardyń amandyǵyn tile, sabyr qyl!» dep ózegin jaryp shyqqan ulynan aıyrylyp otyrǵan enem basý aıtyp, meni qaırap, jiger berdi ǵoı. Keıin oılap otyrsam, ómirdiń ystyq-sýyǵy enemniń ekeýin de baltalasań ótpeıtin emendeı qataıtyp jibergen eken» dep edi Kámshat apaı bir áńgimesinde. Ol artynan ergen abysyn kelini Janna men óziniń kelini Aqmaraldy da áýlettiń yntymaǵyn ustaýǵa baýlydy.
Ol ataǵy aspandap, eldiń yqylasyna bólense de, qarapaıym qalpynan da, qanaǵat, táýbesinen tanbady. Aıtpaqshy, «Jeltoqsan jeli» Kámshatty da sharpyp ótken. Keńes Odaǵy kezinde Dinmuhammed Qonaev Kámshat Dónenbaevaǵa Almatydan bir páter bergizedi. «Kámshat, jınalystarǵa Almatyǵa jıi kelesiń, demalyp júr» dep, ózi suramasa da, syıǵa tartqandaı bergizgen eken. 1986 jyly bılik basyna Kolbın kelgen soń, «Vechernıaıa Alma-Ata» gazetine syn maqala jarııalanady. «Qalalyqtarǵa baspana jetpeı jatqanda, Kámshat Dónenbaevaǵa páter berilgen, ol bos turady» degen másele aıtylady maqalada.
– Kámshat Baıǵazyqyzy osy maqalaǵa renjidi. Qonaevqa jabylǵan kiná qalyńdaı túsedi dep qamyqty. «Páterdi qaıtyp beremin» dedi. Men: «Qaıtyp bermeńiz, sizdiń páterińiz ǵoı, sizden alyp qoıa almaıdy» dep qaıradym. Biraq Kámshat páterdi qaıtyp berdi. Ol osyndaı iri minezdiń adamy edi, – deıdi Saıran Bálkenuly. Kámshat zeınetke shyqqan soń, bes ýaqyt namazyn qaza etpedi. Atasy Tasbaı 5-6 jasynan jaınamazynyń shetine qoıyp, namazǵa jyǵyldyrǵan eken. «Men orystyń arasynda óssem de, jumys istesem de, partııada bolsam da ishki rýhymdy bermegen adammyn» degen edi ol kózi tirisinde. Densaýlyǵy jarap turǵanda Mekkege baryp, bes paryzdyń birin oryndap qaıtty. Jasy kelgen saıyn danalyqqa da bet burǵandaı edi.
Kámshat apa tórt perzenti Syrym men Asqardy, Gúljan men Gúlshatty eńbekke baýlydy, nápaqasyn adal tabýǵa tárbıeledi. Shóberelerin kórip ketti. Aýrýdyń azabyn tartyp jatyp, endi óziniń bul dúnıelik bolmaıtynyna kózi jetkende balalaryna: «Meni enemniń aıaq jaǵyna, Temirbektiń qasyna qoıyńdar. Qoıǵan tas Temirbekke, eneme qoıylǵan tastan bıik bolmasyn» dep ósıet qaldyrypty. Aqsýat qorymyndaǵy súıektiń biri qazaqtyń bir asyly, dana áıel ekenin keıingi urpaq ta bile jatar.
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
Qostanaı