Qazaqstan ıadrolyq qarýsyz álem qurýdyń tıimdi, izgilikti jolyn is júzinde kórsetip kele jatqan memleket. Sondyqtan da bizdiń elimiz álemdik qaýipsizdik salasyna tikeleı qatysty daý-damaılar men kıkiljińderge sergek qaraıdy. Osy oraıda AQSh tarapynyń taıaýda jarııalaǵan Orta jáne qysqa qashyqtyqqa ushatyn zymyrandardy joıý týraly kelisimnen shyǵýǵa nıet tanytqan málimdemesi neni bildiredi? Bul jaǵdaı qandaı saldarlarǵa soqtyrýy múmkin?
Qarýlaný jarysy qaıta bastala ma?
AQSh prezıdenti Donald Tramp 20 qazanda Aq úı men Kreml arasyndaǵy Orta jáne qysqa qashyqtyqqa ushatyn zymyrandardy joıý týraly kelisimsharttan bas tartatynyn málimdedi. 1987 jyly AQSh prezıdenti Ronald Reıgan men KSRO-nyń bas xatshysy Mıhaıl Gorbachev qol qoıǵan bul kelisimsharttyń basty maqsaty qurlyqta ornalasqan ıadrolyq zeńbirekter men basqa da zeńbirekterdi orta jáne qysqa qashyqtyqqa tasymaldaı alatyn zymyrandardy joıý bolatyn. Teńizde jáne áýede paıdalanylatyn zymyrandar bul talapqa kirgen joq.
Orta qashyqtyqqa ushatyn zymyrandarǵa 500 shaqyrym men 5500 shaqyrymǵa deıin ushyp bara alatyn ballıstıkalyq jáne qanatty zymyrandar jatady (1000 shaqyrymǵa deıin – qysqa qashyqtyq, 1000 shaqyrymnan 3000 shaqyrymǵa deıin – ortasha qashyqtyq, 3000 shaqyrymnan 5500 shaqyrymǵa deıin – orta qashyqtyq). Kelisimshartqa sáıkes, AQSh pen KSRO, keıinirek AQSh pen Reseı osyndaı birneshe kategorııalardaǵy zymyrandardy jasap shyǵarmaýǵa, saqtamaýǵa jáne ornalastyrmaýǵa mindetti edi. Alaıda atalǵan Kelisim orta jáne qysqa qashyqtyqqa ıadrolyq zeńbirekterdi tasymaldaı alatyn zymyrandardy joıýdy ǵana qamtyp, ıadrolyq zeńbirekterdi qysqartýdy nemese joıýdy maqsat etken joq.
Bul máselelerdi táptishtep túsindirýdiń óz sebebi bar. AQSh pen Reseı Kelisimshartqa sáıkes óz elderinde orta jáne qysqa qashyqtyqqa ushatyn zymyrandardy joıýǵa jáne jańalaryn jasap shyǵarmaýǵa ýaǵdalasyp jatqan kezde ózge alyp el óz jerinde dál osy kategorııalarǵa jatatyn zymyrandardyń sanyn kóbeıtip jatty. Ol – Qytaı eli.
AQSh tarapy osy joly Kelisimsharttan shyǵýdy qarastyryp otyrǵanyn málimdedi. Buǵan Reseıdiń 2014 jyldan bastap jańa qanatty zymyrandardy jasap jatqanymen baılanysty ekenin alǵa tartyp, soltústiktegi kórshimizdi kinálap otyr. Áıtse de prezıdent D.Tramp AQSh tarapynyń mundaı baılamǵa kelýiniń basty sebepteriniń biri retinde Qytaıdyń da osy salada kúsheıgenin atap ótti. AQSh áskeriniń birqatar joǵary shendi tulǵalary Kelisimshartqa Qytaı da qosylsa, bul elde jasalǵan 2000 zymyrannyń 95 paıyzy bolmas edi degendi alǵa tartady. Endeshe, Qytaıda búginde 1900 orta jáne qysqa qashyqtyqqa ushatyn zymyran bar dep qorytyndy jasaýǵa bolady.
Qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasynyń belgili mamany, AQSh Respýblıkashylar partııasynyń múshesi, senator Tomas Kotton 21 qazanda bylaı dep málimdedi: «AQSh-tyń Kelisimsharttan shyǵýǵa qatysty sheshiminiń astarynda Reseıden buryn Qytaı faktory jatyr. О́ıtkeni orta jáne qysqa qashyqtyqqa ushatyn zymyrandarǵa qatysty Qytaıǵa eshqandaı shekteý qoıylmaǵan, sondyqtan bul el kóptegen zymyrandy jasap shyǵaryp, óz elinde ornalastyryp, AQSh pen onyń odaqtastaryna úlken qaýip tóndirip otyr. Al AQSh bolsa ondaı zymyrandardy joıyp, jańadan jasap shyǵarmaýǵa mindetteme alyp keldi».
AQSh-tyń áskerı bıligi de Shyǵys Azııa elderi men NATO-ǵa múshe elderdiń qaýipsizdigine Qytaıdyń zymyrandarynan tónip turǵan qaýip týraly málimdemeler jasap otyr. Osy jyldyń naýryz aıynda AQSh Senatynyń áskerı máselelerge qatysty komıtetinde Azııa jáne Tynyq muxıty aımaǵyndaǵy amerıkalyq birlesken áskerdiń qolbasshysy Garrı Harrıs (qazirgi AQSh-tyń Ońtústik Koreıadaǵy elshisi): «Qytaı áskeri ballıstıkalyq zymyrandar jasaý salasynda kóptegen jetistikterge qol jetkizip, ártúrli kategorııadaǵy zymyrandardy jasap, olardyń formattary men dáldilik kórsetkishterin jaqsartýǵa kóp kúsh jumsap otyr. Olardyń arasynda, ásirese texnologııalyq turǵydan eń qatty damyp kele jatqany – ortasha qashyqtyqtaǵy zymyrandar (IRBM). Qytaı elindegi zymyrandardyń 90 paıyzdan astamy zymyrannyń dál osy túri», dep málimdegen edi. Onyń aıtýynsha, qytaılyq buqaralyq aqparat quraldary eldegi jańa zymyrandardy úlken maqtanyshpen jarnamalaǵan saıyn olardyń eshkimge qarsy qoldanylmaıtynyn qaıtalap júr. Biraq ár zymyrannyń qandaı qashyqtyqqa ushyp bara alatyny jaıyndaǵy aqparattan qaı zymyrannyń qaı elge qarsy jasalǵany jaıly anyq túsinýge bolady. «Eger qysqa qashyqtyqqa ushatyn zymyrandar Taıvan men osy aımaqtaǵy amerıkalyq ushaq tasymaldaýshy kemelerdi nysanǵa alyp otyrsa, orta qashyqtyqtaǵy zymyrandar Japonııada ornalasqan amerıkalyq áskerı bazalar men amerıkalyq Gýam araldaryn nysanaǵa alǵan. Osyndaı qaýipke tejeý qoıý úshin AQSh áskeri de Qytaı terrıtorııasyn nysanaǵa ala alatyn zymyrandardy qolda ustap turýy qajet. Biraq AQSh pen Reseı arasyndaǵy Kelisimshartqa sáıkes amerıkalyq tarap jerde ornalastyrylatyn orta qashyqtyqtaǵy zymyrandardy ıelene almaıdy, sondyqtan AQSh pen Qytaı arasynda teńsizdik jaǵdaıy týyndady», dedi G.Harrıs.
Osylaısha AQSh ókili Aq úı tarapynyń Qytaıdyń orta qashyqtyqqa ushatyn zymyrandaryna qarsy shara qoldanýǵa qoly baılanyp otyrǵanyn alǵa tartyp, Aspanasty eline qarsy kúshi tómendep otyrǵanyna alańdaýshylyq tanytty. Bul Shyǵys Azııadaǵy elderdiń, sonyń ishinde ásirese Japonııanyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesimen tikeleı baılanysty. Iаǵnı, Qytaı áskeriniń qolynda Japonııaǵa deıin ıadrolyq zeńbirek tasymaldaı alatyn júzdegen orta qashyqtyqtaǵy ballıstıkalyq jáne qanatty zymyran bar. Al Japonııada onyń bireýi de joq. Al odaqtas memleket retinde Qytaı jáne basqa elderden Japonııany qorǵaýǵa mindetti AQSh-tyń ózinde ondaı zymyrandardyń az, tipti joqtyń qasy ekenin eskersek, onda rasynda Shyǵys Azııa aımaǵynda áskerı jáne qarý-jaraqtyq teńsizdik týyndaǵanyn baıqaý qıyn emes.
AQSh partııalarynyń ókilderi, AQSh-tyń barlyq prezıdentteri tejegish kúshti memlekettiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan saıasattyń basty tuǵyry etip keldi. Biraq, orta qashyqtyqtaǵy zymyrandardy azaıtý men joıýdy kózdegen Kelisimsharttyń talaptaryn oryndaý AQSh-tyń tejegish kúshin álsiretip, qaýipsizdik turǵysynan tıimsiz jaǵdaıǵa ákep soqty.
Orta qashyqtyqqa ushatyn zymyrandaryn kóptep ustap otyrǵan Qytaı ǵana emes. Sońǵy jyldary Soltústik Koreıanyń ózi AQSh-qa ses kórsetkeni belgili. Sondyqtan amerıkalyq saıasatkerler arasynda AQSh-tyń atalǵan Kelisimsharttan shyǵyp, Shyǵys Azııadaǵy qarý-jaraqtyq teńdikti ornatý qajettiligi týraly biraz ýaqyttan beri aıtylyp kele jatyr. Tipti, AQSh tarapynan aımaqtaǵy odaqtas memleket bolyp otyrǵan Japonııaǵa qatysty naqty málimdemeler de jasalǵan bolatyn. Mysaly, búgingi tańda D.Tramp ákimshiliginde Shyǵys Azııa aımaǵyndaǵy qaýipsizdik máselelerine jaýapty qorǵanys mınıstriniń kómekshisi qyzmetin atqaryp otyrǵan Randall Shraıver «Project 2049 Institute» atty analıtıkalyq ortalyqty basqaryp júrgen kezde 2011 jyly daıyndaǵan «HHI ǵasyrdaǵy Azııadaǵy odaq» atty qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasyna qatysty strategııalyq qujatta Japonııaǵa qatysty tómendegideı málimdemeler jasaǵan: «Qytaı Japonııaǵa shabýyl jasaı alatyn orta qashyqtyqtaǵy zymyrandardy kóptep ornalastyryp, qaýip tóndirip turǵanyna qaramastan, Japonııada ondaı qaýipti tejeı alatyn kúsh joq. Eger Qytaı Japonııaǵa shabýyl jasaı qalsa, oǵan laıyqty toıtarys berilýi úshin, Qytaı ıelenip otyrǵan orta qashyqtyqtaǵy zymyrandar Japonııada da bolýy kerek. Sonda ǵana Japonııa Qytaıdan keler qaýipti tejeı alýy múmkin. Eger Japonııa ózin-ózi qorǵaý maqsatynda orta qashyqtyqtaǵy zymyrandardy jasap shyǵaryp, olardy tıisti jerlerge ornalastyrmasa, onda Qytaıdan keletin qaýipke qarsy jalǵyz tejegish kúsh AQSh-tyń zymyrandary ǵana bolyp qala beredi. Biraq AQSh-tyń bul kategorııadaǵy zymyrandaryna AQSh pen Reseı arasyndaǵy Kelisimshart tyıym salyp otyrǵanyn eskersek, Qytaıdan keler qaýipke qarsy tejegish kúshti qamtamasyz etý maqsatynda AQSh atalǵan Kelisimsharttan shyǵýdy qarastyrǵany jón».
Osylaısha Japonııanyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin AQSh-tyń Kelisimshart talaptaryn oryndaýdan bas tartýy tıis degen usynystar amerıkalyqtar arasynda osydan jeti jyl buryn aıtyla bastaǵan edi. Onyń ústine mundaı usynysty jasaǵan adam búgingi tańda AQSh Qorǵanys mınıstriniń kómekshisi retinde joǵary laýazymdy jáne jaýapty qyzmet atqaryp júrgenin eskersek, D.Tramp ákimshiligi AQSh pen Reseı arasyndaǵy atalǵan Kelisimsharttan bas tartsa, Japonııa úkimeti oǵan qarsy bolmaıtyny anyq. О́ıtkeni ondaı jaǵdaıda AQSh-tyń orta qashyqtyqqa ushatyn zymyrandary japon jerine de ornalastyrylady jáne bul Japonııa úshin syrttan keler qaýipke qarsy tejegish kúshke aınalady.
Alaıda AQSh ózi men odaqtastarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda Kelisimsharttan bas tartqan jaǵdaıda mundaı áreketi arqyly Reseı jáne Qytaı memleketterimen qarym-qatynastaryn odan ári nasharlatyp alatyny aıtpasa da belgili. Oǵan qosa, AQSh-tyń mundaı sheshimi Qytaı men Reseıdi odaqtas sanaıtyn Soltústik Koreıanyń da ıadrolyq qarýdy joıýǵa qatysty AQSh jáne Ońtústik Koreıa basshylarymen ótkizip kelgen kelissózderine keri áserin tıgizetini sózsiz. Azııa-Tynyq muxıt aımaǵyndaǵy, ásirese Shyǵys Azııadaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan AQSh-tyń saıasaty «bylaı tartsań arba synady, bylaı tartsań ógiz ólediniń» dál ózi bolyp tur. Qaıtken kúnde de Shyǵys Azııadaǵy ahýal áli de ózgermeı, tipti xalyqaralyq qatynastar júıesinde eń mańyzdy orynda turatyny anyq.
Batyrxan QURMANSEIIT,
shyǵystanýshy,
arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin