Pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent, aǵartýshy-ǵalym, lıngvıst, aqyn, ádebıettanýshy, alash ardaqtylarynyń jalǵasy Shamǵalı Haresuly Sarybaevtyń 125 jyldyǵyna oraı Abaı atyndaǵy Qazaq Ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde «HHI ǵasyrdyń ǵylymı-aǵartýshylyq paradıgmalary: rýhanı qundylyqtar aıasyndaǵy til jáne mádenıet» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa bolyp ótti. Konferensııanyń ǵylym men bilimniń qarashańyraǵy atanǵan osy oqý ornynda uıymdastyrylýy kezdeısoq emes.
Ýnıversıtet irgetasyn qalyptastyryp, kásibı bilimniń alǵash shamshyraǵyn jaqqan ult maqtanyshtary O.Jandosov, S.Asfendııarov, A.Baıtursynov, S.Seıfýllın, H.Dosmuhametov, I.Qabylov, T.Júrgenovter bolsa, ár jyldary dáris oqyp, ustazdyq etken Q.Jubanov, M.Áýezov, Q.Jumalıev,S.Amanjolov, M.Ǵabdýllın, I.Keńesbaev, taǵy basqa belgili bilim-ǵylym qaıratkerleriniń qatarynda Shamǵalı Haresulynyń da esimi de erekshe atalady. Ol osy ınstıtýtta oqytýshy, kafedra meńgerýshisi bolýymen qatar, oqý-aǵartý salasynda ózi ómir súrgen ýaqytyń qıyndyǵyna qaramastan orasan úles qosqan ult ustazdarynyń biregeı boldy.
Konferensııany kirispe sózben ashyp, jıyndy júrgizgen Qazaq Ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Takır Balyqbaev Qazaqstan aǵartýshylyq leginiń bastaýynda turǵan tulǵanyń ǵylymdaǵy izi men eńbegin aıshyqtaǵan, onyń pedagogıkalyq, lıngvıstıkalyq jáne mádenı muralaryn zerttep-zerdeleý isin jan-jaqty saralǵan mazmundy baıandama jasady. 1938-1954 jyldar aralyǵynda osy oqý ordasynyń qabyrǵasynda júrip qyzmet istegen kezeń Sh.Sarybaevtyń ǵylymǵa súbeli úles qosqan, eń nátıjeli ýaqyty boldy. 1944 jyly ǵylym kandıdaty, dosent ataǵyn alǵan. Kóptegen ǵylymı eńbekterin de osy ınstıtýt qabyrǵasynda júrip jazdy. Sh.Sarybaev – qazaqtyń tuńǵysh ádisker ǵalymy. A.Baıtursynuly bastaǵan qazaq til bilimi ǵylymy korıfeıleriniń izin basyp kelgen ǵalym. Halyq aýyz ádebıetine de eleýli úlesin qosqan. Ǵalymnyń aıtys ónerin damytyp, ony zańdastyrýǵa qosqan eleýli eńbegi bar.
Keńestik respýblıkada mektep isin durys jolǵa qoıý, muǵalim daıarlaý, qazaq tilin oqytý ádistemesin júıeleý sekildi eń kúrdeli, qadirin kópshilik bile bermeıtin, istegeni kózge kórinbeıtin ispen aınalysyp, birqatar ǵylymı ádistemelik eńbekterdiń avtory atandy. «Qazaq tili metodıkasynyń keıbir máseleleri», «Jazyp-úıretýdiń ádisteri», «Mektep tájirıbeleri», «Qazaq tili metodıkasynyń programmasy», «Úlkender úshin álippe», «1 klass úshin oqý kitaby» jáne basqa da tájirıbe negizinde jazǵan eńbekteri qazaq aǵartý maıdanynda bilimniń shamshyraǵy bolyp jaryq shashty, bilimge ińkár jurttyń kózin ashty.
Qazaq zııalylary jappaı qýǵyn-súrginge túsip, atylyp, jer aýdarylǵan náýbetti jyldardyń esteliginen Sh.Sarybaevtyń da esimi tysqara qala almaıdy. Májbúrli túrde Merkige ketip, 1949 jyly Almatyǵa qaıta qonys aýdaryp kelgen anasy Fatıma Ǵabıtova aınalasynan shetqaqpaılyq kórip, keshegi jaqyndardyń jatqa aınalyp, jalǵyzdyqtan japa shegip júrgen kezinde, Áýezovtiń otbasysyna Shamǵalı Sarybaevtyń jylylyq tanytyp, kóp qoldaý jasaǵanyn belgili qoǵam qaıratkeri, jazýshy-ǵalym Murat Áýezov eske alyp, sol qıyn jyldarda demeý bolǵany úshin urpaǵyna rahmet aıtýdyń múmkindigi týǵanyna rızashylyq bildirdi. «Bala kezimnen bul áýletti óte jaqsy kórip óstim. Oń-solymdy tanymaǵan jas bala bolsam da, men sonda Shamǵalı aǵamyzdyń úlken ǵalym ǵana emes, erjúrek azamat ekenin de baıqadym», deıdi M.Áýezov.
«Egemen Qazaqstan» AQ Basqarma tóraǵasy Darhan Qydyráli: «Qazaqta «Sý súzilmeıdi, súıek úzilmeıdi» degen ulaǵatty sóz bar. Súıegi úzilmegen tekti áýletter arǵy tarıxymyzda kóp bolǵan, qazir de joq emes. Alashqa qyzmet etý úshin jaralǵan sondaı áýlettiń biri – Sarybaevtar áýleti der edik» dep, qazaq ǵylymy men mádenıetine birneshe maqtanysh tutar tulǵa syılaǵan Sarybaevtar áýletiniń bastaýynda turǵan Shamǵalı Haresulynyń «Hýsaınıa» medresesinen jınaǵan ilim-bilim qazynasynyń jalǵasy bolǵan ǵylymdaǵy izgilikti isin tarıhı tyń derektermen tolyqtyra áńgimeledi.
Shamǵalı Sarybaevtyń ultynyń aldyndaǵy qyzmeti men taǵylymdy ómirin baıandamashylar ár qyrynan ashýdy maqsat etti. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Faýzııa Orazbaeva «Sh.Sarybaevtyń tildik-rýhanı murasy» tóńireginde, tarıhshy-ǵalym, professor Mámbet Qoıgeldi onyń Tashkentte ómir súrgen jyldardaǵy qyzmeti men aǵartýshy-ustaz retindegi eńbegi týraly, fılolog-ǵalym Quralaı Kúderınova lıngvıst ǵalymnyń kitaptary, qazaq leksıkasyna qosqan jańalyǵy, ǵylymı eńbekteriniń mańyzy jaıly qyzyqty baıandamalar jasap, konferensııa qatysýshylaryna qajetti mol málimetter usyndy. M.Qoıgeldi ǵalymnyń balasy Shora Sarybaevtan arnaıy suhbat alǵanyn, sol suhbatta aıtylǵan: «Aýmaly-tókpeli zamanda qyzmet etken ákemniń taǵdyry, otbasynyń ómiri ońaı bolǵan joq. 1932 jyly turyp jatqan úıimizdi ókimet alyp qoıdy. Ákem Jýrnalıstıka ınstıtýtynda jumys isteıtin.
Sol zamanda árbir sóz, qımyl, áreketterdi baqylaýǵa alǵan kezeń edi ǵoı. Bir qonaqta otyrǵanda ákem «A.Baıtursynovtan basqalary saıası áńgime aıtpaıdy» degen eken. Kóp uzamaı «Qazaq ádebıeti» gazetinde ákem týraly «Ultshyl, fashısterdiń asyrandysy» degen úlken maqala shyqty» degen pikiri arqyly Shamǵalı Sarybaevtyń taǵdyrynda alash qaıratkerleriniń ıdeıasy tańbalanǵanyn ańdaýdyń qıyn emestigin mysal etti. Q.Kúderınova áńgimelegen «Kúndelik kerekter» kitaby – sol zaman jýrnalıstıkasyna qosylǵan eleýli úles qana emes, búgingi kezeńge deıin ómirsheńdigin, mańyzyn joımaǵan kerek eńbek.
Sátti ótken konferensııa jumysyn túıindegen Sh.Sarybaevtyń nemeresi, Qazaqstannyń Avstrııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Qaırat Sarybaev ǵylymı aýqymdy sharany uıymdastyrýshylarǵa alǵysyn bildirip, ýnıversıtet stýdentterine rýhanı qundylyqtarǵa adaldyq tanytyp, aǵartýshy-ustaz atalarynyń salyp ketken sara jolyn jemisti jalǵastyrýyna tilek qosty. T.Ospanuly búginde tamyryn tereńge jiberip, japyraǵy jaıqalǵan Sarybaevtar áýleti ata tájirıbesin jalǵastyra otyryp, aldaǵy ýaqytta da abyroıly isterimen mezgil mejesinen kórine beretinine senim bildirdi.
Konferensııa sońynda ýnıversıtet rektory T.Balyqbaev D.Qydyráli, Q.Sarybaev, M.Sarybaeva, Q.Qurmanáli syndy birqatar ǵalymdardy ýnıversıtettiń 90 jyldyq mereıtoıyna oraı shyǵarylǵan medaldarmen marapattady. Aǵartýshy-pedagogtar shoq juldyzynyń jarqyn ókili Shamǵalı Sarybaev týraly jańa kitaptyń tusaýy kesildi.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY