Qazaqstanda bıologııa ǵylymynyń damý tarıhy eń qıyn kezeńderdiń biri – Uly Otan soǵysy kezinen bastaý alady. Sol kezdegi ekonomıkalyq jaǵdaıdyń qıyndyǵyna qaramastan, birqatar ǵylym salasyn, sonyń ishinde bıologııalyq baǵytty qarqyndy damytý týraly respýblıka basshylary naqty sheshimder qabyldady. Bul ekonomıkany damytýdaǵy negizgi qajettilik, sondaı-aq halyqty ónerkásiptik taýarlarmen, dári-dármek, azyq-túlikpen qamtamasyz etýge tikeleı baılanysty edi.
Elimizde bıologııa ǵylymynyń negizgi salalary – botanıka, zoologııa, mıkrobıologııa, vırýsologııa, fızıologııanyń qarqyndy damyp jatqandyǵyn, sondaı-aq jańa zamanaýı baǵyttary – molekýlıarlyq bıologııa, genetıka, bıotehnologııa sııaqty salalardyń óz dárejesinde oryn ala bastaǵanyn atap ótý qajet. Sonymen qatar ótken ǵasyrdyń 70-90-jyldary arasynda bıotehnologııa salasy qarqyndy damı bastady. Al 90-jyldardyń basynda Qazaqstannyń bıologııa ǵylymy aıtarlyqtaı jetistikterge ıe boldy. Atap aıtqanda ǵylymı-zertteý ınstıtýttary qajetti qural-jabdyqtarmen, zamanaýı óndiristik bazalarmen jabdyqtalyp, ǵylymı ınfraqurylymy damyǵan jáne joǵary bilikti mamandarmen tolyq qamtamasyz etilgen ǵylym salasy bolyp qalyptasty.
Qazir Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń quramynda – 13, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń quramynda 22 ǵylymı uıym bıologııalyq baǵytta jumys isteıdi. Alaıda, bıylǵy ǵylymı jobalarǵa ótkizilgen konkýrs nátıjesi boıynsha respýblıkalyq bıýdjetten óz dárejesinde qarjylandyrylmaı qalǵan birqatar ǵylymı-zertteý ınstıtýty bar, al ǵylymı ınstıtýttar úshin bul qarjynyń negizgi kózi sanalady. Budan shyǵatyn qorytyndy bireý ǵana – ınstıtýttardyń keleshegi ne bolmaq? Odaq kezindegi ǵylymı mekemelerde eńbek etken ǵalymdardyń taǵdyryna kim jaýapty? Endi ǵylymı jobalarǵa konkýrs úsh jyldan keıin ǵana bolatynyn eskersek, osy kúnge deıingi daıyndaǵan mamandardan aıyrylyp qalýymyz ábden múmkin.
Naqty dálelderge súıener bolsaq, qazirgi ýaqytta Ǵylym komıtetiniń «Zoologııa ınstıtýty» ShJQ» RMK-da jalpy somasy 8 mln teńge bolatyn 1 joba ǵana iske asyrylýda, al 6 zerthanadan tek 1 zerthana qalǵan, onyń quramynda 12 adam ǵana eńbek etedi. Al «Bıobaqylaý, sertıfıkattaý jáne klınıka aldyndaǵy synaýdyń ortalyq zerthanasy» RMK-da esh ǵylymı joba joq. Qyzmetkerleri jumystan bosatylǵan, al keıbiri jalaqysy saqtalmaıtyn demalysqa jiberilgen. «Mıkroorganızmderdiń respýblıkalyq kolleksııasy» RMK-nyń 19 mln teńgeni quraıtyn 2 jobasy bar, 2 zerthanasy qysqartylǵan. «Adam jáne janýarlar fızıologııasy ınstıtýty» ShJQ» RMK jalpy somasy 40 mln teńge bolatyn 4 joba boıynsha eńbek etip jatyr. Mine, sıfrlar osylaı jalǵasa beredi. Instıtýttardyń múshkil jaǵdaıyna der kezinde nazar aýdarmasaq, onda Qazaqstandaǵy damyǵan ǵylymnyń tutas birneshe salasyn joǵaltyp alýymyz ábden múmkin. Atap aıtsaq, bıologııalyq ártúrlilikti saqtaý men olardy paıdalaný, fızıologııalyq kúızelisterge qarsy turaqtylyqty arttyrý, azyq-túlik pen qaıta óńdeý ónerkásibin asa mańyzdy óndiristik mıkroorganızmdermen qamtamasyz etý jáne t.b. ózekti máselelermen aınalysatyn ǵylymı mekemelerden, onda eńbek etip júrgen mamandardan, ásirese jas ǵalymdardan túbegeıli aıyrylyp qalýymyz ǵajap emes. Sondyqtan qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan bıologııalyq ınstıtýttarǵa qoldaý kórsetýge jáne elimiz úshin qajetti ári ózekti sanalatyn ǵylymı baǵyttardy saqtaý maqsatynda memleket shuǵyl túrde shara qoldanýy qajet. Sonymen qatar keı ınstıtýttar «memlekettiń moınyna» otyryp almaı, básekelestik ortaǵa shyǵýy tıis. Onyń ishinde ǵylymı mektebi qalyptasqan, bilikti mamandary bar jáne ǵylymı eńbekterin óndiriske engizip, ekonomıkaǵa paıda keltirip otyrǵan ǵylymı mekemeler derbes ortalyq bolyp qaıtadan qurylýy qajet, mundaı mekemeler memleket tarapynan qoldaýǵa ıe bolýy tıis. Al ǵylymı zertteý nátıjeleri tómen, mamandary jetkiliksiz kishigirim ınstıtýttardy uqsas baǵyttaǵy mekemelermen biriktirý nemese ýnıversıtetter quramyna berý qajet.
Zamanaýı postındýstrıaldy qoǵamda «bilim men aqparat» negizgi óndiristik resýrs bolǵandyqtan, ǵylymı jańalyqtar – ekonomıkanyń negizgi qozǵaýshy kúshi. Sondyqtan damyǵan jáne damýshy kóptegen elde ǵylymǵa jumsalatyn shyǵyn mólsheri únemi ósip otyrady. EYDU, IýNESKO jáne Eýrostat derekter qorynda usynylǵan statıstıkalyq málimetterge sáıkes, 2017 jyly ishki jalpy ónimnen (IJО́) ǵylymǵa jumsalǵan shyǵyn paıyzdyq úlespen eseptegende: Izraılde – 4,3%, Ońtústik Koreıada – 4,2, Shveısarııada – 3,23, Japonııada – 3,21, Shvesııada – 3,2, AQSh-ta – 2,79, Qytaıda – 2,07, Reseıde 1,1%-dy quraıdy. Al Qazaqstanda stat.gov.kz portalyndaǵy resmı statıstıka boıynsha 2017 jyly ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa jumsalǵan qarajattyń mólsheri ishki jalpy ónimniń bar-joǵy 0,13%-yn qurady. Demek, bul otandyq ǵylymnyń sapasyn jáne onyń básekege qabilettiligin arttyrý úshin ǵylymǵa jumsalatyn qarajatty áli de bolsa kóbeıtý qajettigin meńzeıdi.
Bıologııalyq ǵylymı zertteýler, ásirese bıotehnologııa salasy qazirgi zamanǵy ǵylymı-tehnıkalyq revolıýsııanyń negizi. Ǵalymdardyń júrgizgen saraptamalyq baǵalaýynyń nátıjelerine súıener bolsaq, 2025 jyly ǵalamdyq bıoındýstrııa naryǵynyń deńgeıi 2 trıllıon dollarǵa jetedi, al jeke naryq segmentteriniń ósý qarqyny jyl saıyn 5-7-den 30 paıyzǵa deıin bolatyndyǵy anyqtaldy. Búginde bıopreparattardyń negizgi óndirýshileri AQSh, Kanada, Japonııa jáne Eýropa elderi. Sońǵy 10 jylda olardyń qataryna aýqymdy ǵylymı óndiristik baǵdarlamalarmen aınalysqan Qytaı, Úndistan, Brazılııa sııaqty damýshy elder de qosyldy. Al elimizdegi otandyq bıopreparattar óndirisi (aýyl sharýashylyǵy, veterınarııa, ósimdikterdi qorǵaý, ekologııa jáne medısına) baıaý damyp keledi, tipti joqtyń qasy deýge bolady, ıaǵnı áli ımporttyq ónimderge táýeldimiz.
Keńestik kezeńde Qazaqstanda bıopreparattar óndirisi joǵary dárejege ıe bolǵan. Stepnogor qalasyndaǵy «Progress» óndiristik kesheni odaqtaǵy eń iri kásiporyn bolatyn jáne aýyl sharýashylyǵyna arnap shyǵarǵan preparattary (jemdik aqýyz, amınqyshqyldar, ósimdikti qorǵaý quraldary) sol kezdegi bıopreparatqa degen qajettiliktiń basym bóligin qamtyp otyrdy. Al Almatydaǵy bıokombınat Ortalyq Azııadaǵy veterınarııa salasynda qoldanýǵa arnalǵan, onyń ishinde brýsellez, Marek, Nıýkasl aýrýlary sııaqty qaýipti ınfeksııalarǵa qarsy vaksına óndiretin eń iri mekeme boldy. 90-jyldary bul kásiporyndar jumysyn toqtatty. Osy jaǵdaılardy eskere otyryp, Qazaqstan Prezıdentiniń 1993 jyly 21 qańtardaǵy №1090 Jarlyǵymen respýblıkanyń ǵylymı-tehnıkalyq áleýetin kóterý maqsatynda, sondaı-aq ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń negizgi baǵyttaryn damytý úshin birqatar mamandandyrylǵan ulttyq ǵylymı jańa ortalyq quryldy. Onyń qatarynda Stepnogor qalasyndaǵy ǵylymı-óndiristik Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy bar. Ortalyqtyń damý strategııasyna sáıkes, qazaqstandyq ǵalymdardyń ǵylymı zertteýleriniń nátıjelerin óndiriske engizý, jańa otandyq tehnologııalar men bıopreparattar ónimderimen aýyl sharýashylyǵyn, medısınany, ekologııany jáne t.b. salalardy qamtamasyz etýde negizgi alań bolýǵa tıis-tin. Sońǵy 25 jyl ishinde otandyq bıotehnologııany damytýǵa memleket úlken qoldaý kórsetti, ıaǵnı qurylys ǵımarattaryn salýǵa, zamanaýı jabdyqtardy satyp alýǵa jáne ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalardy iske asyrý baǵyttaryna birneshe ondaǵan mıllıard teńge jumsaldy. Alaıda, osy mekemeni qurý kezinde alǵa qoıylǵan talaptar men maqsattarǵa qol jetkizildi me? UBO kómegimen júzege asyrylǵan jańa otandyq ǵylymı zertteýlerdiń nátıjeleri óndiriske nege enbeıdi? Maqsatty ǵylymı baǵdarlamalarǵa bólingen qarajat sheńberinde jasalǵan jańa otandyq bıopreparattar shyǵarylyp jatyr ma? Mine, suraq kóp, jaýap az. Ázirge UBO jumysynyń aıtarlyqtaı nátıjesi kórinbeı otyr. Árıne UBO-nyń negizgi maqsaty – otandyq bıotehnologııalyq ónimderdi shyǵarý jáne kommersııalandyrý. Iаǵnı Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵynyń qyzmetin qaıta qaraǵan abzal jáne basqa bıologııalyq baǵyttaǵy mekemelerdegi ǵylymı jetistikterdiń nátıjelerin óndiriske engizý hám kommersııalandyrý qajet. UBO negizinde Stepnogor qalasyndaǵy fılıaldarymen birlese otyryp, sheteldik bıotehnologııalyq ónimderdiń ornyn almastyrý úshin bıopreparattardy shyǵarýǵa arnalǵan zamanaýı óndiristik modýlder qurý qajet.
Bul másele farmasevtıka ónerkásibine de tikeleı baılanysty. Dáriniń kópshiligi shetelden keledi. Elimizde dári-dármek óndirisi 11-12 paıyzdy ǵana quraıdy. Otandyq dári-dármektiń basym bóligi shetelden satyp alynǵan shıkizat negizinde jasalady. Muny ǵylymı tilde «djenerıkter» dep ataıdy. Kóptegen qazaqstandyq farmasevtıkalyq óndirýshiler shetelden satyp alynǵan dáriniń shıkizattarymen tek tabletka nemese jaqpamaı jasaýmen ǵana aınalysady, sondyqtan da taza «otandyq» degen sóz bul preparattarǵa qoldanýǵa kele bermeıdi. Shyn máninde zerthanalyq úlgiden óndiristik jelige deıin jetkizilgen, ıaǵnı shıkizatynan bastap dárige deıin qazaqstandyq ǵalymdardyń ázirlemelerine negizdelip jasalǵan otandyq túpnusqalyq dári-dármekter saýsaqpen sanarlyq. Sondyqtan memleket farmasevtıkalyq ónerkásiptiń qarqyndy damýyna jáne dárilik zattardyń otandyq úlgilerine meılinshe qoldaý kórsetýi qajet. Bul negizgi ári basym baǵyttardyń biri bolýy tıis.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginde granttyq jáne baǵdarlamalyq-maqsattyq qarjylandyrý konkýrstaryna ótinim qabyldaý men qarastyrý kezinde jetkilikti baqylaýdyń bolmaýy da jeke másele. Búgingi tájirıbeden baıqaǵandaı, aıtarlyqtaı qaıtymy joq shaǵyn, nátıjesi bulyńǵyr ǵylymı jobalar men baǵdarlamalar Ǵylym komıtetine jıi tapsyrylyp, keıde qarjylandyrý úshin maquldanyp ta jatatyny barshaǵa aıan. Al shetelderde nátıjesi men praktıkalyq mańyzy joq jobalar múldem qarjylandyrylmaıdy. Kóptegen jaǵdaıda ǵylymı jobalar bilikti mamandary joq, ǵylymı zertteýlerdi júrgizý úshin zamanaýı quraldar men jabdyqtarmen qamtamasyz etilmegen belgisiz uıymdardyń atynan berilip, keıbir sapasyz jobalar qarjylandyrylyp ta jatady. Sondyqtan ǵylymı jobalardy qarjylandyrý úshin irikteý júıesiniń tıimdiligin jetildirip, sapaly jáne túpkilikti nátıjege qol jetkizýde jobalardy oryndaıtyn uıym basshylary men joba jetekshileriniń jaýapkershiligin arttyrý qajet. Irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerdi qarjylandyrýǵa da kóńil bólý kerek. Irgeli zertteýlerdi granttyq qarjylandyrý esebinen qarastyrǵan jón jáne oǵan jalpy ǵylymǵa bólinetin qarjynyń 30%-yna deıin bólý qajet. Ǵylymǵa qısyny kelmeıtin, janaspaıtyn jáne kúmán keltiretin usaq jobalardan aýlaq bolǵan abzal. Al qoldanbaly zertteýge keletin bolsaq, memlekettiń tapsyrysymen ǵylymı maqsatty baǵdarlamalar Úkimet janyndaǵy Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııa (JǴTK) arqyly qarjylandyrylýy tıis. Bul baǵdarlamalarǵa ǵylymǵa bólinetin qarjynyń jalpy somasynan 30%-ǵa deıingi mólsherin bólý oryndy. Maqsatty baǵdarlamalar memlekettiń ózekti ári kúrdeli máselelerin sheshýge baǵyttalýy tıis. Iаǵnı tájirıbelik-ónerkásiptik tehnologııalardy ázirleý, bıopreparatty óndiristik jaǵdaıda synaqtan ótkizý, onyń nátıjeleri óndiriske engizilýmen aıaqtalýy kerek.
Kelesi kezeń – «Ǵylym qory» AQ kómegimen ǵylymı nemese ǵylymı-tehnıkalyq zertteýlerdiń nátıjelerin (jańa tehnologııa, mal tuqymy, daqyldardyń jańa suryptary, bıopreparattar, medısınalyq dáriler jáne t.b.) kommersııalandyrý, óndiriske engizý jáne satý. Ǵylym qory arqyly kommersııalandyrýǵa beriletin jobalardyń ereksheligi – bıznes-seriktestiń jobany qosymsha qarjylandyrýy. Bul joba nátıjesin paıdalanatyn bıznes ókilderiniń qyzyǵýshylyǵyn arttyrady, keıbir qajetsiz jobalardy qarjylandyrýdan saqtaıdy. Sonymen qatar ǵylymdy naqty óndirispen ushtastyrýǵa múmkindik beredi. Buǵan taǵy bir qosymsha shart qoıylýy tıis. Jobadaǵy talaptar oryndalmaǵan jaǵdaıda, bólinetin qarajattyń 20%-dan 30%-ǵa deıingi mólsherin memleketke keri qaıtarýy kerek. Bul uıym basshylarynyń jáne jobanyń ǵylymı jetekshileriniń ótinimderdi berý, júrgizgen zertteýleriniń nátıjelerin ekonomıkanyń tıisti sektoryna engizý kezinde de jaýapkershiligin arttyrady. Demek, tutynýshy tarapynan túpkilikti ónimge degen suranysyn qanaǵattandyra alatyn jáne mem- leket múddesine saı keletin ınnovasııalyq mańyzdy jobalar ǵana qarjylandyrylýy tıis. Al osy ınnovasııalyq ǵylymı zertteýlerdi kommersııalandyrýǵa bólinetin jalpy qarjynyń keminde 40%-yn bólý kerek. Osylaısha ǵylymǵa arnalǵan bıýdjet qarajatyn bólý kelesi tizbek boıynsha jumys isteýi tıis: irgeli zertteýler – granttyq qarjylandyrý negizinde; qoldanbaly ǵylymı maqsatty baǵdarlamalar – Úkimet janyndaǵy JǴTK arqyly memlekettik tapsyryspen; ǵylymı zertteýdiń nátıjelerin kommersııalandyrý – Ǵylym qorynyń jobalary arqyly.
Elimiz egemendik alǵannan beri ǵylym men tehnıkanyń damýyna mán berip otyrǵany barshaǵa málim. Ári qaraı da ǵylymǵa qarjy bóline bermek, tek sol bólingen qarjylardy tıimdi paıdalaný ǵalymdardyń ózderine baılanysty. Elbasy Nursultan Nazarbaev V Astana ekonomıkalyq forýmynda «Búgingi tańda tek ǵylym ǵana álemniń barlyq elderine qatysty kókeıkesti máselelerdi sheshýge qabiletti lokomotıvi bolýy kerek», dep aıtqan bolatyn. Ǵalymdardyń mindeti – álemdik ekonomıkalyq júıeniń zamanaýı talaptaryna saı bolý jáne ózderiniń ǵylymı zertteýleriniń ónimdiligin barynsha arttyrýǵa yqpal etý.
Amankeldi SADANOV,
Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń bas dırektory, ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, akademık