Muhammed Haıdar Dýlatı nemese Kashmırge barǵan tórtinshi ǵylymı jáne mádenı ekspedısııa

Myrza Muhammed Haıdar Dýlatı kór­nekti memleket qaıratkeri, áskerı qol­basshy, tarıhshy ǵalym, aqyn. Ol XVI ǵasyrda ǵumyr keshti. О́miriniń kóp­shi­lik bóligi Ortalyq Azııa men Shyǵys Túr­kistan, Tıbet pen Úndistan elderinde ótti. 1540-1551 jyldary Kash­mır­diń je­ke-dara bıleýshisi boldy.Ol Ortalyq Azııa halyqtarynyń tarıhy, etno­grafııa­­sy men geografııa­sy, tili men ádebıeti, má­­denıeti, jaıyn sóz ete­tin «Tarıh-ı Ra­­­shıdı» jáne «Jahan name» atty klas­sıkalyq shyǵarmalar­dyń avtory. 

Sonymen, joǵaryda aıtylǵandaı izgi nıetpen 2018 jyldyń 23 qańtary kúni Almatydan Delıge ushyp shyǵyp, 4 saǵattan keıin Úndistan astanasyndaǵy Indıra Gandı áýejaıyna qondyq. Bul meniń Úndistanǵa jasalǵan altynshy saparym eken. Sońǵy ret 2008 jyly Delıde ótken halyqaralyq konfe­ren­sııaǵa qatysqan edim. Sodan Alla taǵala násip etip on jyldan soń munda taǵy da kelip otyrǵanym.

Áýejaıda bizdi elshiliktiń jaýapty qyzmetkerleri qarsy aldy. Túski astan soń elshilikke bardyq. Elshimiz Bolat Serǵazyuly Sársenbaev degen azamat eken. Buǵan deıin ol Qazaqstannyń Ior­danııadaǵy elshisi bolǵan. Jaqsy qarsy aldy.

Delıge 9 kisi bolyp keldik. Menen basqalar: Taraz ýnıversıtetiniń rektory Mahmetqalı Nurǵalıuly Sarybekov jubaıymen, Dýlatı ýnıversıtetiniń Dýlatı ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory, professor Sálmen Qulbaraq jáne aǵylshyn tiliniń mamany, tár­jimashy. Delegasııada sondaı-aq, oqý­ or­nynyń «Mádenıet jáne óner» ka­fe­drasynyń meńgerýshisi professor Aıgúl Qabıeva hanym bastaǵan bir­neshe stýdent te boldy. Maqsat – tek ǵalymdar ǵana emes, sondaı-aq Muham­med Haıdar Dýlatı jurtynyń búgingi urpaǵy qazaq halqynyń ánderi men kúı­leri, bıin oryndap, úndilikterdi, kash­mırlikterdi ónerimen de tanystyrý. 

Delıdemiz. Tań atty. Kún ashyq. Ke­­­­she­giden góri jylylaý. Túske taman áýejaıǵa keldik. Saǵat 14.00-de «In­dıgo» áýekompanııasynyń ushaǵyna oty­­ryp Kashmırdi, ıaǵnı onyń astanasy Srı­­nagardy betke aldyq. 

Maǵan tanys, buryn da birneshe ret kórgen, Dal kóline de jettik. Onyń shyǵys shetin boılap kelemiz. Sál­den soń batys jaǵyndaǵy «Kashmır ýnı­versıteti» degen jazýy bar stýdentter qalashyǵyna jettik. 

Rektorat aldyna kelip toqtadyq. Ishke kirdik. Rektor kútip otyrǵan zal­­­­­ǵa kel­dik. Ol jalǵyz emes eken. De­kan­­­dar, ka­fedra meńgerýshileri, stý­dent­­ter, ma­gıstrler, PhD doktorlary jınalypty. Áńgime áýeli tanysýdan bastaldy. Kashmırlikter negizinen ýnıversıtettiń belgili ǵalymdary bolyp shyqty. Ish­terinde fızık te, geograf ta, ádebıetshi, tarıhshy, bıolog, hımıkter de bar. Áýeli Taraz ben Kashmır ýnı­versıtetteri ara­syndaǵy sýyńqyrap qalǵan baılanysty qaıta jalǵastyrý, alys-beris máseleleri talqylandy. Suhbat barysynda ýnıversıtet basshylary ózara usynystardy qabyldap, árip­testik qa­tynastarǵa daıyndyqtaryn bildiristi. 

Taǵy bir tań atty. Kún salqyn. Yzǵar bar. Terezeden qala jaqsy kórinedi eken. Srınagardy qorshap jatqan Gımalaı taý­lary men onyń Pır Pandjal jotalary menmundalap tur. Joǵaryda ýnı­versıtet qalashyǵy Dal kóliniń jaǵa­synda dedim. Tańǵy shaıdan soń jeńil mashınalarǵa bóline jaıǵasyp, osy kóldiń batysyndaǵy eski qalashyqqa bet aldyq. Biz bara jatqan «Mazar-ı salatın» Srınagardyń eski mahallasynda edi. Uzamaı dittegen jerimizge jettik. Jelam ózeniniń jaǵasyndaǵy «Mazar-ı salatın» maǵan tanys. Munda birneshe ret bolǵanmyn. 

«Mazar-ı salatındegi» zırattar ortasymen ótip, qabirstannyń soltústik bóligine keldik. Ǵalym baba zıraty biraz jónge keltirilipti.

Myrza Haıdardyń zıratyna 1551 jyly ol qaza tapqan soń, qulpytas qoıylǵan. Ol tut aǵashynyń soltústik jaǵynda, al onyń ońtústiginde 1822 Ulybrıtanııanyń atbegisi Ý.Mýrkraft (1770-1825) Kashmır saparynda «Ma­zar-ı salatınde» bolyp, ǵalym zıratyna ekinshi qulpytas qoıdyrǵan. Onda taǵy da birneshe úlkendi-kishili qulpytastar bar. Men olardy Muhammed Haıdar Dýlatıdiń óltirilgen otbasy múshelerine qoıylǵan dep oılaǵanmyn. Qazir de sol pikirdemin. Ony joqqa shyǵaratyn naqty derekter ázirge tabylǵan joq. Tas ta, ondaǵy jazýlar da biraz eskirgen. 

Endi osy eki qulpytastardaǵy jazý­lar­ǵa nazar aýdaraıyq.

Sonymen 1551 jyly qoıylǵan al­ǵash­qy qulpytas jáne ondaǵy jazýlar ne deıdi? Úlken tut aǵashynyń arǵy jaǵynda uzyndyǵy shamamen 1 metr 15 santımetr, al kóldeneńi 70 santımetr­deı bir kóne qulpytas jatyr. Tastyń etek jaǵynan qıǵashtaı synǵan bóligi joǵalyp ketpesin delingendikten de bas jaǵyna tireýish etip qoıylypty. Tastardaǵy jazýlardy qaıta-qaıta sa­lys­tyra qaraǵan soń, bulardyń bir dúnıe ekenine kózim jetti.

Onda jazýlar kóp emes. Tas­tyń jo­ǵarǵy úshkildeý jaǵyna «Lá ılaha ılla Alla Muhammadýr rasýl Alla – Alladan basqa jaratýshy joq, Muhammed onyń elshisi» degen qasıetti jazýlar qashalǵan. Al qulpytastyń jıekterine Quran Sháriptiń 2-súresiniń 255-aıaty («Aıatý-l kúrsı») úlken áripter­men ór­nektelipti de ortasyndaǵy tórt bu­rysh­qa uly ǵalymnyń qazasy jaıly astarlaı aıtylǵan, júrekke muń baılar tómendegi eki báıit jazylypty.

1.Shah gýrgan Myrza Haıdardyń aqyrynda, Shahıdtik patshalyǵynyń dabyly soǵyldy.

2. Allanyń jazmyshy osylaı edi, Qaza-ı ılahı Táńirimen qaýyshý mer­zimi boldy.

Ekinshi báıittegi (joldaǵy) «qaza-ı ılahı» degen shartty sóz bul jerde hrono­gramma qyzmetin atqaryp Myr­za Haıdardyń baqılyq bolǵan jylyn kórsetip tur. Biraq ony sheshýde qazir­ge deıin ǵalymdar arasynda mámile joq. Srınagar ýnıversıteti qoljazba qo­ryn­daǵy «Baharıstan-ı shahı» atty ortaǵasyrlyq qoljazbada «qaza-ı ıla­hıdi» hıjranyń 957 jyly deı otyryp, Myrza Haıdar sol merzimniń zý-l qaǵda aıynyń 8-de (1550 jyldyń 18 qarashasy) óltirildi dep kórsetilgen.

Úndistan ǵalymy R.K.Parmý de osy ýájge toqtaıdy. Áıtse de aǵylshyn oqy­mystysy Neı Elııas (1844-1897) pen kashmırlik tarıhshy G.M.Sýfı «qa­za-ı ılahıdi» kerisinshe hıjranyń 958 jyly dep sheshken de, ony 1551 jylǵa qıystyrǵan. Neı Elııas tipti «Tarıh-ı Rashıdıdegi» (London basylymy 1885, 1895 j.) alǵysózinde «hıjranyń 958 jyly 1551 jyldyń 9 qańtarynda bastalǵan» dep shegelep te ketken.

1822  jyly qoıylǵan ekinshi qulpy­tas jáne ondaǵy jazýlar.

Mármár tas beti 18 jolǵa bólinipti. Sonyń bári jazý. Biraq keıbir sózder men olardyń núkteleri óshýge aınalǵan. Sonda da keshke deıin otyryp teksti dápterge kóshirdim. Onda:

«Bul – baqılyq Myrza Haıdar gýrgan ıbn Muhammed Huseıin gýrgan Júnis hannyń nemeresi, Babyr patshanyń bólesi, Jarkent pen Moǵolstannyń bıleýshisi Ábý Saıd han ıbn Sultan Ahmed hannyń ýáziri. Ahmed han atalmysh Júnis hannyń, al ol Tohlyq Temir han áýletiniń, Temir han Shyńǵys han uly Shaǵataı han ur­­paqtarynyń biri. Myrza Haıdar Uratóbe qalasynda dańqty hıjranyń 905 (1499) jyly týyldy. Biraz (jyldan soń) Ábý Saıd hannyń buıryǵymen Jarkentten attanyp Tıbetti baǵyndyrǵan jyly – shaban aıynyń 4 kúni 4000 attyly sarbazdarymen Kashmırdi de ózine qaratty. Myrza Haıdar Kashmır ýalaıatynyń bıligin Kashmır patshasy Muhammed shahqa berdi de sol kezde Tıbette turǵan Ábý Saıd hanǵa qaıtyp ketti. Han oǵan Lhasany jaýlaýǵa ókildik berdi de ózi Jarkentke bet aldy. Myrza jolaı jol­das­tarynan bólinip qaldy. (Sodan) ol at basyn Badahshanǵa buryp, odan ári Humaıýn patshaǵa barý úshin taǵy da Úndis­tanǵa jol tartty. Patsha kúızelip Iranǵa bara jatqanda Myrza hıjranyń 947 (1540) jyly radjab aıynyń 20 kúni (20 qarasha) 450 attyly sarbazdarymen Lahordan shyǵyp, taǵy da Kashmırdi basyp alyp, ony on jyl bıledi.

Ol Allanyń, jazmyshymen bir qa­telik sebebinen bireýdiń qolynan sha­hıd boldy.

Myrza Turan men Moǵolstan jáne Úndistan elderinde boldy. Ol uly adamdarmen qyzmettes boldy. Ol kóptegen ónerdi (meńgerdi) hám sóz sheberi, sosyn erjúrek azamat, bıik parasat ıesi edi. Ol «Tarıh-ı Rashıdıdiń» avtory.

Onyń qabirine Saııd Izatýlla han­­nyń ynta-jigeri, aǵylshyn ımperııa­synyń bas atbegi, joǵary mártebeli Ýılıam Mýrkraftyń buıryǵymen bul qaza taqtasy dańqty hıjranyń 1238 (1822) jylynyń jumada as-sanı aıynda ornatyldy» – dep «Tarıh-ı Rashıdıdegi» ǵalymnyń ózi jaıly aıtqan derekteri jazylǵan. Desek te osy rette 3 másele týraly aıta ketý kerek.

1. Myrza Haıdar jaıly zertteýlerde kúni búginge deıin ol Tashkentte dúnıege kelgen delinip júr. Al qulpytasta onyń Tashkentte emes, kerisinshe Or­talyq Azııanyń Ferǵana men Samarqan ara­syndaǵy ejelgi qalalarynyń biri – Uratóbede týylǵandyǵy kórsetilgen. Buǵan da qulaq qoıýǵa bolady. О́ıtkeni avtordyń ózi «Tarıh-ı Rashıdıde»: «Sultan Mahmut han ózinen bir jas úlken Hub Nıgar hanym atty ápkesin meniń ákeme uzatty. Olardyń nekesi shamamen hıjranyń 809 (1493-1494) jyly Shash (Tashkent) shaharynda qıyldy. Nekeleri qıylǵan soń, ol Muhammed Huseıinge búginde Uratóbe degen atpen belgili, burynǵy Ýrsýshana aımaǵyn be­rý­ge jarlyq etti... Bul aımaqty ákem toǵyz jyl boıy bıledi. Osy mer­zim ishinde kóptegen oqıǵalar boldy. Ákem­niń bılik júrgize bastaǵanyna 6 jyl ótkende dúnıege myna men paqyr kelippin» – deıdi.

2. Qulpytasta Mır Saııd Izatýlla han Myrza Haıdardy «947 jyly radjab aıynyń 20 kúni taǵy da Kashmırdi... basyp aldy...» dep kórsetken. Munda biraq shamaly aǵattyq ketken. О́ıtkeni Myrza Haıdardyń ózi «Tarıh-ı Rashıdıde» Kashmırdi... radjab aıynyń 20-da emes, 22-de alǵanyn jazǵan.

3.Mır Saııd Izatýlla han qulpy­tasta Myrza Haıdardyń qaı jyly qaza tapqanyn kórsetpese de ony Kashmırdi «on jyl bıledi» dep jazǵan. Sonda asyl erdiń 1551 jyly emes, 1550 jyly qaza tapqany ma?!

Zırattyń batys jaǵyna memorıal taqta qoıylypty. Memorıal taq­tada Qazaqstan úshin óte mańyzdy tó­men­degideı joldar bar. Olar 2015 jy­ly halyqaralyq deńgeıde keńinen atap ótilgen Qazaq han­dyǵynyń 550 jyl­dyǵynyń derekkózi retinde «Ta­rıhı Rashıdıdiń» kórsetilýi. 1997 jy­ly qarashada Qazaqstan óziniń uly perzentin máńgilik este qaldyrý úshin Muhammed Haıdar Dýlatıdiń atyn Taraz memlekettik ýnıversıtetine berdi. 1998 jyly 26 tamyzda ejelgi Tarazda Muhammed Haıdar Dýlatıdiń qurmetpen aty berildi degen jazýlar. 

Úndistan arheologııalyq qyzmeti atynan resmı túrde memorıaldyq taq­ta qoıylýy, endi zırat memleket qa­raýynda bolady degendi bildiredi. 

Ýnıversıtetke qaıtyp oraldyq. Zal­ǵa jurt lyq tolypty. Bul jerde mundaı jıyn­dar kóp óte bermesi anyq. О́ıtkeni elde soǵys júrip jatyr. Jınalystar ótkizip turatyn shaq emes. 

Konferensııa áýeli Taraz ben Kashmır ýnıversıtetteri rektorlarynyń eki oqý oryndary arasyndaǵy áriptestik týraly jańa memorandýmǵa qol qoıý rásimimen bastaldy. Eki jaq ta Muhammed Haıdar jaıly jaqsy sózder, ońdy pikirler aıtty. Sonan soń syı-sııapattarmen al­masty. 

Osy jerde aıta ketetin jaıt, Mah­metqalı Nurǵalıuly Kashmırge ózimen birge Qazaqstannyń Astana qalasy týraly aǵylshyn tilindegi nasıhattyq 10 mınýttyq rolık ala kelgen eken. Kashmırlikter ony qyzyǵa kórdi. Ony M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz mem­le­­kettik ýnıversıteti týraly ta­ǵy bir rolık jalǵastyrdy. Onda Taraz mem­lekettik ýnıver­sı­tetindegi fakýltetter, pánder, ustaz­dar men stýdentter ómiri, Tarazdyń ta­bı­­ǵaty, qalanyń 2000 jyldyq tarıhy bar ekendigi, oqý ornynda sheteldikter de oqyp júrgeni ádemi de áserli baıandalǵan.

Kelesi kúni tańerteń ýnıversıtet murajaıyna bardyq. Onda kitaphana da bar eken. Murajaı da, kitaphana da gýmanıst aqyn, oıshyl dana Muhammed Iqbal (1877-1938) atynda. Oıpyrmaı, Úndistan Pákistanmen dúrdaraz soǵys jaǵdaıynda bolsa da, Kashmır kitaphanasy men murajaıyna pákistandyq zııaly, aqyn, oıshyl Iqbaldyń atyn beripti dep tań­ǵalystyq.

Murajaıdaǵy Muhammed Haıdar Dýlatıge arnalǵan buryshty da kórdik. Oǵan Dýlatı jaıly az-kem maǵlumattar men Muhammed Haıdar beınelengen kilemshe qoıylypty. Olardy árıne, buryndary osynda bolǵandarynda Taraz ýnıversıtetiniń ókilderi bergen. 

Tús qaıta jolǵa shyqtyq. Kashmırlik dostar sát sapar tilesti. 

Men Muhammed Haıdar jaıly alǵash ret 1965 jyly «Ortalyq Azııa men Qazaqstannyń uly ǵalymdary» atty kitaptan oqyǵan edim. Dýlatı degen nys­pysyna qarap áıteýir onyń qazaqqa qatysy baryn uqtym.

Stýdenttik jyldary onymen aına­ly­sýǵa múmkindik bolmady. Tek QazMÝ-da ustazdyq qyzmet etip júrgen jyldary ǵana ol jaıly jazbasha derekter jınaýǵa kiristim. Birde Máskeýde M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý mem­leket­tik ýnıversıtetinde ótken TMD elderiniń ýnıversıtet rektorlary konfe­rensııasyna barǵanda, sol oqý orny janyndaǵy Azııa jáne Afrıka el­deri ınstıtýtynyń kitaphanasynan úndistandyq R.K.Parmý degen ǵalym­nyń «Úndistannyń musylman patsha­lary» degen kitabyn kórdim. Onda M.H.Dýlatıge arnaıy taraý arnalǵan eken. Avtor M.H.Dýlatıdiń Kashmırdi 1540-1551 jyldary bılegen kezde eldiń ál-ahýalyn, mádenıetin kótergenin aıta kele, onyń jergilikti halyqtyń kóte­rilisi kezinde abaısyzda qaza tapqanyn, ári sondaǵy «Mazar-ı salatın» mazaratynda jerlengenin jazypty. Biraq taǵy bir derekten onyń Qytaıdyń Shyń­jań ólkesindegi orta ǵasyrlarda bol­ǵan Qashǵar handyǵynyń astanasy Jarkentte 20 jyldaı turyp, sonda jerlengeni jaıly joldardy da oqyǵanmyn. 1993 jyly qyzmet babymen Shyńjańnyń atalmysh qalasynda boldym. Biraq ol jalǵan bolyp shyqty. Taǵy bir derekterde onyń Pákistannyń Lahor qalasynda kún keship, sonda qaı­tys bolǵany aıtylypty. 1994 jyly Lahorda da boldym. Ol da bos sóz eken. Endi joǵaryda aıtylǵandaı Kashmır deregin tekserý ǵana qalyp edi.

1997 jyly Syrtqy ister mınıstri Q.Toqaevtyń shaqyrýymen Saýd Ara­bııasy Koroldiginiń astanasy Rııadta ashyl­ǵan elshiligimizge dıplomatııalyq qyzmetke jiberildim. Sodan sáti kelgende Qasym-Jomart Kemelulyna hat jazdym. Kashmırge baryp M.H.Dýlatı jaıly maǵlumattar jınap kelýge ruqsat suradym. Mınıstr ruqsat bergen soń Delıge keldim. Elshilik kómegimen Delıde Kashmırdi jaqsy biletin birneshe ǵalymmen kezdestim. Olar «Myrza Haıdardyń Kashmırde ǵumyr keshkeni de, sonda qaza tapqany da, osy jerde jerlengeni de aqıqat. Biraq zırat joǵalyp ketken shyǵar. Odan beri 500 jyl ótti emes pe» degen kúdikterin aıtty. Sheshingen sýdan taıynbas degendeı, óz kóńilim ózimnen qalsyn degen oımen orta joldan qaıtpaı Kashmırge, Srınagarǵa baryp qaıtaıyn dep sheshtim. «Mazar-ı salatındi» de, onda jerlengen M.H.Dýlatıdiń zıratyn da taptym. Rııadqa oralǵan soń Qazaqstanǵa tıisti mekemelerge resmı hat jiberdik. Biraq otandastarymyz onsha senińkiremedi. Máseleniń mán-jaıyn óz kózderimen kórip qaıtsyn dep 8-9 kisiden turatyn Úndistanǵa arnaıy delegasııa jiberdi. Men qaıtadan Delıge kelip, olardy Kashmırge bastap bardym. Zıratty kórdik. Ondaǵy jazýlardy oqydyq. Kashmır ýnıversıtetinde birlesken halyqaralyq konferensııa ótkizdik. Ol jaıly elimizdiń basshylaryn da habardar ettik. 

1999 jyly M.H.Dýlatıdiń týylǵany­na 500 jyl tolýyna oraı Almatyda ótken halyqaralyq konferensııada bas baıandamany jasadym.

...Sóıtip Kashmırge jasalǵan tór­tinshi sapar osylaı mazmundy da, ná­tıjeli ótti.  Deı turǵanmen, ýaqyttyń azdyǵynan Delıdegi tarıhı biraz jerlerde bolýdyń, olardy kórýdiń reti kelmedi.

Kelesi kúni túske taman Indıra Gan­­dı áýejaıynan elge, Otanymyz Qa­zaq­stanǵa, Almatyǵa ushyp shyqtyq. Aıtpaqshy Kashmırden qaıtarda Ta­raz topyraǵynan ákelingen bir ýys to­pyraqty zıratqa qoıdyq. Ataqty ǵa­lym, kórnekti memleket qaıratkeri, aqyn baba zıratynan Tarazǵa da bir ýys topyraq ala qaıttyq. Bul osymen bitti degen sóz emes, M.H.Dýlatıdiń ómiri men shyǵarmashylyǵy jaıly izdenister men zertteýler, ony nasıhattaý jalǵasyn taba beredi.

Ábsattar DERBISÁLI,

R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń  korrespondent-múshesi

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor 

AlmatY – Delı – Kashmır – Delı – Almaty