Bank sektory 2020 jylǵa daıyn ba?

Saladaǵy monopolııanyń astary

Dúnıejúzilik saýda uıymy­nyń múshesi bolý otandyq bızneske tıimdi bolǵanymen, bank sektory ishki naryqtaǵy óz ornyn saqtap qalý úshin básekege qabiletti bolýy kerek. Ol, bir jaǵynan jalpy kapıtalynyń kólemi bolsa, ekinshi jaǵynan depozıt pen nesıe paıyzynyń barynsha jeńildigi. Birer jyl burynǵy daǵdarys kezinde Úkimet bank sektoryn saýyqtyrý úshin Ulttyq qordan qomaqty qarajat bólgeni esimizde. Bul úrdis bıyl da saqtaldy. Tipti bıylǵy Jol­daýda arnaıy atalyp, zeınetaqy qoryndaǵy aqshanyń bir bóligi bankterge qaryzǵa beriletin bolyp sheshilgen. Memlekettiń bank sektoryn bulaı kótermeleýin Úkimet salany saýyqtyrý, sha­ǵyn jáne orta bıznesti qoldaý dep túsindiredi. Degenmen onyń as­tarynda 2020 jylǵa daıyndyq ta bar sekildi. Iаǵnı, kúni erteń sheteldik bankter iri portfelimen, arzan nesıesimen jáne tıimdi depozıttik syıaqymen kirgende bizdiń bankter kóleńkede qalyp qoımasyn degeni. 

Olaı deıtinimiz, Úkimettiń byltyrǵy bankterdi saýyqtyrý baǵdarlamasynda Ulttyq qordan bólinetin qarajat tek iri bankterge ǵana berilýi kerek degen talap boldy. Iri bolyp qana qoımaı, Úkimettiń kómegin alý úshin bank qojaıyndary bankterdi qosymsha kapıtaldandyrýy kerek bol­dy. Bul syrttan qaraǵanda usaq bank­terge jasalǵan qııanat bolyp kórin­genimen, onyń astarynda eko­nomıkada róli tómen kishigirim «banksymaqtardy» naryqtan alastatýdyń amalyna uqsaıdy. 

Ulttyq qordyń aqshasynan bólek eldegi bankterdi kúsheıtý­diń ekinshi amaly retinde memleket bankterdi biriktirý saıasatyn júrgizdi. Nátıjesinde birdi-ekili usaq bankterden bólek, Qazkom men Halyq bankiniń qosylǵany da belgili. Tengri Bank pen Capital Bank, Sesna bank pen Sentr Kredıt bankiniń de qosylatyny aıtylǵanymen, keıin olar ún­siz qaldy. Al Qazkomdy menshik­tegen Halyq banktiń jalpy ak­tıvi 7,9 mlrd teńgege jetip, is jú­zin­de naryqtaǵy monopolıske aınaldy. Qazirgi tańda bank sek­toryndaǵy qarajattyń árbir úshin­shi teńgesi, ıaǵnı naryqtyń 34 paıyzy osy «sýperbankke» tıesili. 

Otandyq bankter halyqqa «senip alǵan» ba?

Jalpy qazirgi tańda eldegi ekinshi deńgeıli 28 banktiń 9-nyń aktıvi 1 trln teńgeden asady. Olar «Halyqtan» bólek, Sesna, Kaspıı, Forte, Sentr Kredıt, ATF jáne Eýrazııalyq bank pen reseılik Sberbank. 

Qazaqstandaǵy bankter negi­zinen qarapaıym halyqqa arqa súıeıdi desek qatelespeımiz. О́ıt­keni bank salasyn­daǵy jal­py aktıvtiń jartysynan kóbi depozıttegi aqsha. Bankter syrt­tan aqsha tabýǵa talpyna qoı­maıdy. Máselen, zańdy tulǵalar men jeke tulǵalar­dyń kópshiligi aqsha saqtaıtyn Halyq bankte otandyq bıznes pen qarapaıym halyqtyń 5,7 trln teńgesi jatyr. Bul bank aktıviniń shamamen 70 paıyzy. Sonyń ishinde 3 trln teńge – halyqtyń depozıttegi aqsha­sy bolsa, qalǵan 2,7 trln teńge – bıznestiń qarjysy. 

Bankter aktıvi kóleminiń halyqtyń artyq aqshasyna tike­leı baılanysty ekeniniń ekinshi dáleli – bank sektoryn­daǵy soń­ǵy málimetter. О́tken aıda ha­lyq­­tyń depozıttegi aqshasy rekord­­tyq 8,4 trln teńgege jetke­nin Ulttyq bank habarlaǵan edi. Sol kezde shyqqan jáne bir derekte bank sektorynyń taza taby­sy­nyń da byltyrǵydan 2,5 ese­ge artqany aıtyldy. Bul tur­ǵyda bankterdiń úlesi de birdeı. Ha­lyq, Kaspıı men Sberbank úsh­­ti­­gin­degi eldiń aqshasy kóbe­ıip, olar­dyń tabysy da arta tústi. 

Degenmen sońǵy kezde zańdy tulǵa­lar­dyń banktegi salymdarynda aıtar­lyqtaı ózgeris­ter baıqala bastady. Bıznes­­tiń kor­poratıvtik salymnyń basym bóligi negizinen Halyq, Sesna jáne Sberbankterde saqtalǵanymen, sońǵy kez­deri ondaǵy qara­jat kemip bara jatyr. Esesine, usaq bıznes ózi­niń artyq aqsha­syn shaǵyn bankterge sala bastapty. 

Sheteldik banktermen básekelese alýy kerek

Taıaýda áleýmettik jelide eldegi belgili bir ekonomıstiń aldaǵy ýaqytta Qazaqstanda otandyq bankterge qaraǵanda sheteldik bankter sany kóp bolady degen boljamy jarııalandy. Árıne, keler jyly bolmasa da, 2020 jyldan bastap sheteldik bankter kóbeıetini kópshilikke onsyz da túsinikti. Biraq másele banktiń sanynda emes, sapasynda. Qazaqstanda qazirdiń ózinde Pákistannyń, Qytaıdyń bankteri bar. Biraq olar osy salada belsendi deı almaımyz. Turaqty jumys isteıtin birneshe kásiporny bar shyǵar, biraq qarapaıym halyq olardyń bar-joǵynan da habarsyz. Tek Reseıdiń bankteri ǵana qazir otandyq qarjy uıymdaryna básekeles bolyp tur. Ásirese ıpoteka naryǵynda Sberbank­tiń kóshbasshy ekeni jasyryn emes. Úı satýdan bólek, bul bank shaǵyn jáne orta bıznespen de jaqsy jumys istep jatyr. 

Jalpy ekonomıkany nesıe­leýde Reseı bankteri tym bel­sendi. Máselen, ótken jyly qazaq­stan­dyq bankterdiń nesıe port­­feli azaıǵan kezde Qazaq­stan­daǵy Reseıdiń bank­teri kerisinshe qaryz berýdi ulǵaıt­ty. «Nurly jer» sekildi memle­ket­tik baǵ­dar­lamaǵa alǵash bolyp qa­tys­qan da Sberbank. Al óz betin­she qar­jylandyrý jaǵy­nan Sber­bank negizinen «iri nesıe­ler­di» kóbirek beredi. Eń bastysy, re­seılik bankterdiń «kóziri» – jyl­dyq syıaqy qunynyń tómen­digi. Onyń sebebi, kórshi eldegi nesıeniń salystyr­maly túrde arzandyǵy. Jalpy Qazaq­­standaǵy nesıe paıyzynyń berisi Reseı, árisi Batys elderindegi nesıe paıy­zynan kóp­tigi 2020 jyly shetel­dik bankter ishki naryqqa kir­gen kezde anyq baıqalyp, bank sektoryna onyń kesiri de tııýi ǵajap emes. Onyń mysaly jo­ǵa­ryda atalǵan Sberbanktiń artyq­shylyqtary. 

Osy oraıda, otandyq bank sek­toryn sheteldik banktermen bá­­se­­kege qabiletti etý úshin Ult­tyq qordyń qarajaty men usaq bank­terdiń birigýi jetkiliksiz. Bul sharalar bankti iriletýge múm­kindik bergenimen, qarjy sal­asyn­daǵy máseleni sheshpeıdi. Naqtyraq aıtar bolsaq, nesıe­niń paıyzyn tómendete almaıdy. Erteń sheteldik bankter «arzan aqsha» alyp kelgende halyqtyń bári so­larǵa aýysyp ketpeýi úshin Ult­­tyq bank eń aldymen teńge­niń bazalyq mólsherlemesin tómendetýi kerek. Ras, 2016 jyldan beri Ulttyq bank bazalyq mól­sher­lemeni 17 paıyzdan 9 paıyz­ǵa deıin tómendetken. Alaıda qazir bul kórsetkish qaıta kóterilip bara jatyr. Bazalyq mólsherlemeni kóterýdegi maqsat teńgeniń ózindik qunyn arttyrý bolýy múmkin. Dál osy saıasatty qazir Reseı ortalyq banki de júrgizip jatyr. Degenmen, ál­siz bolsa da teńgeniń ózimizdiń bank­terde saqtalǵany durys.  

Baýyrjan MUQAN,

«Egemen Qazaqstan»