Bas redaktor shyrqaǵan «Úkilim-aı»

1957 jyly Tashkent pedın­stıtýtynyń qazaq tili men áde­bıeti fakýltetin qyzyl dıplommen bitirip, orta mektepte orys tili men ádebıetinen sabaq bergen men arada bir jyl óter-ótpeste Almatyǵa tartaıyn. Ǵajaıyp qala – Almatyda tamyr-tanys, týys-týǵan joq. Bar bolǵany, kóshe sypyrsaq ta, áldebir jerge tuıaq ilinse degen qııal ǵana. 

Biraq, «úmitsiz shaıtan», re­dak­sııalardy da jaǵalap júr­dik. Biri – «Lenınshil jas». Kom­mý­nıst prospektisi men Gorkıı kóshesiniń buryshynda.

1958 jyldyń shilde aıy. Tór­­tinshi qabatqa kóterile bere al­dym­nan jasy ózimnen úlkendeý jigit jolyǵa ketti de, jaırańdaı kúlip:

– Neǵyp júrgen jigitsiń? – desin.

«Jigit» degeninen áserlenip:

– Jumys izdep júrgen jigit­pin, – dedim.

– Ne jazasyń?

Jýrnalıstik qazanda qaına­ma­sam da, sirá, feleton jaza ala­tyn shyǵarmyn deıtin sandalbaı oı bolýshy edi, sony maldanyp:

– Feleton jazamyn, – dedim qaıdan shyqsa, odan shyqsyn dep.

– Onda beri júr, – degen beıtanys jigit kabınetine ertip bardy da, syrtyna redaktor ma, bireý «jaramaıdy» dep battıta jazǵan (mashınkaǵa basylǵan) tórt-bes bettik materıaldy qolyma ustatyp, osydan feleton jasa dedi. Materıaldy aldym da, ýaqytsha jaldaǵan páterge asyq­tym. Faktiler jaraǵanmen, ja­zylýy jaramaǵan feleton Qaraǵandy oblysyndaǵy Ja­ńa­arqa aýdandyq atqarý komı­tetiniń sotqar uly jaıynda eken. Túnimen jazyp, tańerteńgi saǵat toǵyzda redaksııaǵa jettim. Qol­jazbany oqyǵan keshegi jigit, shamasy, meni jýrnalıst dep oılasa kerek, «mashınkaǵa dıktovka jasa» dedi. «Dıktovka ne?» – deımin. Túsindirdi. О́mirimde tuńǵysh ret mashınıstkalar oty­ratyn bólmege kirip, kekseleý áıeldiń janyna qonjıdym. Kek­seleý degenmen, óńi taımaǵan, kózildirikti, reńdi áıel betime burylyp ta qaramaı:

– Aıta ber! – dep zirk etti.

Jazǵanymdy oqýǵa kiristim. Sózderimdi aýyzdan shyǵar-shyq­pasta saq etkizedi de, «tez» dep buıyrady. Jyldamdatqan bola­myn. Qazaq tiliniń mamany bol­ǵandyqtan, «syzyqsha», «útir», «núkte» dep te qoıamyn. «Olardy aıtpa!», – deıdi.

Dıktovka bitisimen beıtanys «bastyǵyma» aparamyn. Ol: «Oqyp, qatesin jónde», – deıdi. Oqımyn. Qate tappaımyn. Sony aıtamyn. «Jamal apaı saýatty ǵoı», – deıdi ol. (Keıinnen Jamal apaı ataqty Baýyrjan Momyshulynyń jary, belgili jazýshy bolǵan marqum Baqytjan Momyshulynyń anasy ekenin Búrkit Ysqaqovtan estidim). Men oqyp shyǵysymen «bastyǵym» bes bettik feletondy apyl-ǵupyl aldy da, «osynda otyra tur» dep shyǵyp ketti. Kóp uzamaı qaıta kelip, meni orta boıly, sırek shashty, eresekteý sary jigittiń kabınetine ertip bardy. Onyń janynda shashy qoıýlaý, suńǵaq boıly, qara tory jigit otyr. 

– Mynany sen jazdyń ba? – dedi ekeýi eki jaqtap. 

– Iá, – deımin tómen qarap.

– Buryn feleton jazyp pa eń?

– Joq.

– Onda qalaı jazdyń?

– Feletondy unatýshy edim. Gazetterden oqýshy edim. Seı­dilda Tóleshovtiń «Túrli-túrli bastar bar» degen felteon jı­naǵyn oqyǵanmyn.

– Jaraıdy, Kamaldyń kabı­netinde bola tur.

«Kamaldyń kabıneti... Ol kim? Á, ıá. Kesheden beri báıek bop júrgen jigit. Demek, aty Ka­mal». Jalma-jan sonda bardym.

On adam úıme-júıme bop otyratyn kabınettiń bir shetinde mólıip otyrmyn. On adam ún-túnsiz sypyldatyp jazyp jatyr. Telefon shyr etse, tutqany bireýi alady da, ne ózi sóılesedi, ne janyndaǵy áriptesine beredi. Men jazǵan feleton erteńine «Tentek» degen taqyryppen gazetke shyqty. Sol kúni taǵy bir fele­ton jazyp, onyń erteńine ol da shyqty.

Úshinshi kúni Kámekeń:

– Júr, redaktorǵa baramyz, – dedi kabınetke kirip kelgen boıda.

Basqa bolmasa da, «redaktor» degendi shamalaımyn. Gazettiń basshysy. Kirdik. Alǵash kórgen sırek shashty sary jigit pen qoıý shashty qara jigit te sonda eken. Úsheýlep úsh jaqtan maqtasyn kep: «Bizde feletonshy joq, seni qyzmetke alamyz. Jazatynyń biryńǵaı feleton bolady», – dep. Redaktor – Abaı Beısembaev, sırek shashty, sary jigit – Sapar Baıjanov onyń orynbasary, qoıý qara shashty qara tory jigit – Kákimjan Qazybaev jaýapty hatshy eken. 

Bir qyzyǵy, faktileri ótkir bolǵanmen, redaksııada jaramaı jatqan feletondar az emes eken. Osylardy jarat dep, taǵy bir-ekeýin berdi. Bireýi esimde – Aral aýdanynan joldanǵan, avtory Kópjan Jaldybaev (men jazǵan tórtinshi feleton sol ekeýmizdiń atymyzdan shyqty). Jaldybaevtyń jazǵanyn «mal qylyp» ákelgen boıda qyzmetke alý jóninde buıryq berildi...

Qansha degenmen, jýrnalıstik oqý oqymaǵannyń saldarynan súrinip-qabyna júrip qatarǵa qosylǵandaı kúnder ótip jatty.

Jigitter shetinen kishipeıil, qarapaıym. Ishi-baýyryńa kirip, eljirep turady (maǵan solaı kórindi). Men úgit-nasıhat bóli­miniń meńgerýshisi Kamal Sma­ıy­lovtyń qaraýyndaǵy eki ádebı qyzmetkerdiń biri boldym. Biri – Qalıhan Ysqaqov. On shaqty adam otyratyn bólme tar, qapyryq. Qyzmetkerlermen ja­qynyraq tanystym. Sport bólimin basqaratyn Seıdahmet Berdiqulov, jumysshy jastar – Medeý Sársekeev, sharýa jas­tar – Haıdolla Tilemisov, má­denıet – Búrkit Ysqaqov, áde­bı qyzmetkerlerden – Salyq Mol­dahmetov, Fermahan Shoeva, t.b.

Uzamaı Sapar Baıjanov sol jyly ashylǵan «Mádenıet jáne turmys» jýrnalyna redaktorǵa orynbasar, Kákimjan Qazybaev oblystyq «Kommýnızm týy» (qa­zirgi «Jetisý») gazetine redak­torǵa orynbasar bop aýys­ty da, olardyń izinen Abaı Beı­sembaev ta «Sosıalıstik Qazaq­stanǵa» birinshi orynbasar bop baratyn boldy. Bárine de Jazýshylar odaǵynyń ashanasynda dastarqan jaıylyp, qosh­tasý rásimi jasaldy. Abaı Beısembaevqa kórsetilgen qurmet erekshe este. Ázil-qaljyń, án-kúı. Qyzmetkerlerdiń kóbi óner­li. Haıdolla Tilemisov, Bek Toǵysbaevtar keremet án saldy, ekeýi de kásibı ánshilerden ilgeri bolmasa, keıin emes. Bir kez­de dýyldaǵan jurt: «Ábeke! «Úkilim-aıdy» aıtyńyzshy!»,  dep tus-tustan jamyrasyn. Bet-aýzy sál qyzarǵandaı bolǵan Ábekeń biraz úndemeı otyrdy da, ornynan «jaraıdy» dep turyp, jurt qalaǵan ándi saldy. «Úkilim-aı». Buǵan deıin anda-sanda Baıǵalı Dosymjanovtyń oryndaýynda radıodan estıtin án tóresi. Pah!..

Bylaı syrttaı qaraǵanda án salatyn adamǵa uqsaı ber­meıtin Ábekeńniń sol keshtegi ánshilik qyry erekshe kórindi. Naqyshymen, babymen, názik sezim, júrekpen shyrqady. Buǵan qazir bireý sense, bireý senbes, bálkim. Biraq, sol keshke qatysqan menen bólek te kózi tiri kýálar joq emes. Qudaılyǵyn aıtam dese, ózderi biler. «Úkilim-aı». Sol kezderde sırek oryndalyp, keıin múlde eshkim aıtpaı, umytyldy deýge bolǵandaı injý-marjan. Eger ol qandaı án, shynymen solaı ma degen kúdigiń bolsa, esire bermeı, taza peıilmen «Úkilim-aıdy» úıren, úıren de shyrqa. «Úkilim-aı» birjola umyt qaldy demeımiz. Qaıta sharyqtasyn. Oǵan óner­súıer barsha qazaq, sen de úles qos. Sen de!.. Sen de!..  Qaıran, Abaı aǵa! Ustaz! Rýhyń shat bolsyn!..

Zákir ASABAEV,

jazýshy