– Svetlana, ózińizben 1990 jyldardyń ortasynda, bul endi 20 jyldan astam ýaqyt buryn degen sóz, ár kezderi – Máskeýde, Eýropada, Mınskide kezdesip, adam tabıǵaty, jady týraly, agressııa geni men adamdaǵy destrýksııa týraly, sondaı-aq ony qalaı eńserýge bolatyny jaıynda áńgimelesken edik. Búginde agressııa men tózbeýshilik barlyq jerde paıda boldy. BAQ-tyń sońǵy jarııalanymdaryna qaraǵanda, ol Reseıde saılaýdan keıin tipti jańa bıikke shyqqan. Biz jaýlardyń qursaýyndamyz, ózgeshe oılaıtyndardyń bári – jaý... Nelikten bulaı?
– Tonalǵan, aldanǵan, qorlanǵan adamdardyń boıyndaǵy yza-nala shyǵatyn jol izdeıdi. Osy bir yzany jalpy alǵanda syrtqa, syrtqy jaýǵa qarsy óte saýatty baǵyttap jiberdi; kóp ýaqyt buryn-aq, sanany tolyq mılıtarızasııalaý júzege asty. Bul ishte jarylys jasaýy múmkin energııany syrtqa áketýdiń sondaı bir formasy. Pýtın bul jerde eshqandaı jańalyq oılap tapqan joq. Meniń «Kollektıvnyı Pýtın» dep atalǵan maqalam bar (boldy). Men onda gáp Pýtınde emestigin jazdym. Pýtın bar bolǵany, bireýdiń anyq, bireýdiń bulyńǵyr qalaýyn – shyn máninde ózin kemsitilgen, tonalǵan, aldanǵan retinde sezinetin qoǵamnyń qalaýyn shoǵyrlandyrdy, shyǵardy. Biz – qaıta qurýdy jasaǵandar «Halyq nege úndemeıdi?» dep ózimizge suraq qoıdyq. Men halyqtyń nelikten úndemegenin edáýir keıinirek, Reseıdi aralaǵanymda, túkpirlerde bolǵanymda uqtym: jurt ne bolǵanyn túsinbegen. Qazirgi jaǵdaıdy emes, jańǵyrýdy, jalǵandyqtan arylýdy kútken. Alaıda, keıingi qalyptasqan jaǵdaı olarǵa múlde túsiniksiz. Qaıta qurýdy Gorbachev bastaǵan zııalylardyń bir bóligi iri qalalarda jasady. Al qalǵandary she? Jurt taza enjarlyqta boldy. Olar eshqandaı kapıtalızmdi qalaǵan joq. Múmkin, kapıtalızm ıdeıasy orys mentalıtetimen múlde sáıkespegen shyǵar.
– Meniń týystarym men tanystarym – maıdangerler Jeńis kúnin unatpaıtyn, jalpy bastarynan ótkendi eske alýdy jaratpaıtyn...
– «Soǵystyń surqy áıelge jat» kitabymdaǵy keıipker áıelderdiń kóbi jeńis degen aıtýǵa, eske alýǵa tıis nárse emes deıtin. Qalaı adam bolady, qalaı óltirmeıdi sony aıtý kerek. Bir áıel aıtyp edi: soǵys aıaqtalǵany týraly habarlaǵanda olar qarýlastarymen birge búkil oqtardy, snarıadtardy atyp, birin qaldyrmaı taýysyp tastaıdy. Kelesi kúni sol bólimge komıssııa kelip, olardy aıyptaǵysy kelgende, «oq-dáriniń endi qajeti bar ma?» dep ań-tań bolǵan eken. Jurtqa osynshalyq qasiretten keıin, tógilgen kóz jasynan keıin endi eshqashan soǵys bolmaıtyndaı kóringen. Alaıda Reseı búgin taǵy da eki birdeı soǵys júrgizip jatyr. Orys teledıdarynda bireýlerdi «radıaktıvti kúlge aınaldyra alamyz» degen dońaıbattar taǵy da aıtylýda.
– Al oǵan jaýap retinde jańa sanksııalar, sáıkesinshe Reseıde jaqsynyń bárin joıatyn jaýyǵý naýqanynyń jańa tolqyny paıda bolǵandaı...
– Men soǵystyń ortasyna túskende ǵana túsindim. Qolyna avtomat alǵan adam anasy horeografııa ýchılıshesine aparǵan adam emes, basqa adamǵa aınalyp ketedi eken. Oǵan quddy bir bizdiń qoǵamǵa óńmeńdeı enip, sózsiz bılik quryp alǵan áskerı mádenıetti sińirgen jyn kirip ketkendeı. Meıirimge qaraǵanda, zulymdyq kóbirek shynyqqan. Aıtpaqshy, ónerdiń zulymdyqpen shabyttanǵan kúńgirt jaǵy da bar. Soǵysta men sulýlyqtyń kóp ekenin: túngi aspanda snarıadtar qalaı ushatynyn, keshke soldattar árkim óz tilinde qalaı án salatynyn kórdim. Ajaldyń janynda júrgen adamdar óziniń ishki, tereń túkpirine jasyrynǵan nárseni ashady. Men Aýǵanstanda barǵanda alǵashqy aptada qazirgi zamanǵy qarý-jaraq kórmesinde boldym. Sonda adamdardyń zulymdyqty ádemi etý úshin kóp ýaqyt joǵaltqanyn kórdim. Taıaýda telearnadan úrmeli aspaptar orkestri soldattardy qalaı Donbasqa jóneltip jatqanyn kórsetti. Sondaı qaharmandyq sıpattaǵy reportaj. Biraq meniń oıymsha, búgingi naǵyz batyr – oq atpaıtyn batyr.
Dostoevskıı kúndeliginde jazǵanyndaı, «adamnyń ishinde qansha adam bar»? Bul týrasynda kóp adam oılana bermeıdi, ár adam álemde bolyp jatqan jaǵdaıǵa tikeleı jaýapty.
– Sizdiń keıipkerlerińiz, dáliregi áıel keıipkerler kádimgi reportajdarda jazylmaıtyn óte mańyzdy ári qorqynyshty jaıttardy aıtyp qalyp jatady. Qasiretti sezý áıelderge kóbirek tán be?
– Áıelder men balalarda bizdiń bolmysymyzǵa qalaı sińisip alǵany belgisiz adamı esalańdyqty sezetin aıryqsha bilim bar. Kitaptarymda oqıǵaǵa ár qyrynan qaraıtyn adamdardyń únin, tujyrymdaryn kórsetýge tyrysamyn. Ushqysh áıel bir soǵysty, zeńbirekshi áıel basqa soǵysty, al úshinshi bir áıel keskilesken qoıan-qoltyq urysty kórdi. Ol maǵan: «Men kórgen soǵys generaldyń da júregin aınytyp loqsytar edi» dedi. Bul meniń kitabymdaǵy eń úzdik áńgimeniń biri. Ol búı deıdi: qoıan-qoltyq soǵys bastalyp, bir-birlerine betpe-bet kelgende adamdyq beıne joǵalady, onyń ornyna adam sııaqty bıotúr ǵana qalady. Kóz oıylyp, ish túırelip jatqanda, aıqaıdyń ornyn ókirý men yńyrsý basqanda, bir nárse anyqtala túsedi: bizdiń mádenıetimiz is júzinde bıttiń qabyǵyndaı ǵana eken. Maǵan bári eskertti: eń bastysy, óltiretin, atatyn adamyńmen kóz túıistirmeý. О́ıtkeni, soǵys oılanbaýdy talap etedi, sonda ǵana óltire alasyń. Strelkov aıtqan edi, Donbasta alǵashqy aptada bárinen qıyny adamdardy bir-birin atýǵa májbúrleý boldy dep. О́ıtkeni, adamdarǵa beıbit ómirden basqa – bylaıǵy kezde túrmege jabýǵa bolatyn isi úshin medal beretin jaqqa attaý kerek boldy. Sóıtip bastapqyda jurt muny qalaýynan tys, májbúrlikpen istedi.
Men – abolıýtti pasıfıstpin. Meni eshkim de adam ómiri qandaı da bir nársege teń ekenine sendire almaıdy. Bul – jaratýshynyń syıy, ony Donbastyń bir jerinde nemese Sırııada ólý úshin bergen joq. Soǵysty qabyldamaý, sol júıeden shyǵý, oǵan qatyspaý máselesin árkim ózi úshin sheshýi tıis. Biz keıingi urpaqtarymyzǵa varvar bolyp kórinemiz dep oılaımyn, óıtkeni adam ómirine solaı qaraımyz.
– Búginde kópshilik Batysta bolyp jatqan jaıttardy, jalpy orystarǵa qatysty agressııany, jańa «jaý beınesiniń» belsendi jasalyp jatqanyn túsine almaıdy. Reseılik lıberaldar úshin bul – naǵyz jaraqat.
– Qalaı degenmen de, Batystaǵy demokratııa dástúriniń tarıhy tereńde jatyr. Jurt demokratııaǵa ózderi qatysady. Men Eýropa da, Amerıka da óz qaǵıdattaryn saqtaıtynyna senemin. Jýyrda Polshada boldym, ne bolyp jatqanyn kórdim. Tipti osy el de kúńgirt ıdeıaǵa qarsy tura almaǵan, jaý izdeý ol jaqta da júrip jatyr. Osynyń báriniń túbinde, menińshe, bolashaqtyń aldyndaǵy qorqynysh jatqan sııaqty. Onyń sonshalyq jańa, úreıli, beıtanys bolǵandyǵynan shyǵar, eshkim de boljaı almaıdy. Áıtse de, aıtý óte mańyzdy. Barlyq jerde jurtpen sóılesip, olardy túsinýge tyrysý qajet.
– Siz kóp jyldan beri «qyzyl adamdy», ıaǵnı keńestik dáýir adamyn zerttep júrsiz. Bular ketip barady, ornyna kimder keledi? Máskeýdegi Gogol ortalyǵynda, Pıterdegi Ermıtajda ótken kezdesýlerde aýdıtorııanyń basym kópshiligi órimdeı jastar boldy, olarǵa sizdiń kitaptaryńyz, pikirińiz mańyzdy. Olar sizge alýan túrli saýal qoıyp jatty, olarǵa súıenetin bir salmaqty nárse kerek sııaqty... Olar týraly ne oılaısyz?
– Olar óz sózderin aıta alady dep úmittenemin. Al «Qyzyl adam» ózi ómir súrgen 100 jyl ishinde eshteńe aıta almady.
«Qyzyl adam» – basybaıly adam, ol bostandyqqa, ózdigimen tańdaý jasaýǵa úırenbegen. Onyń eń negizgi sezimderi – renish pen yza. Talas týa qalsa boldy, ol qarsylasyn atýǵa daıyn. Tipti bilimdi adamdardyń ózi oq atýǵa daıyn. Atý, otyrǵyzý, bárin sheshetin bir adamdy kútý. «Sekond hend ýaqytynda» men adamdardyń keıingi jyldary qalaı kenetten ádepki jaǵdaıyna oralǵanyn jazdym – olar qalaı bolý kerektigin biledi.
– Eýropadaǵy kezdesýlerińizde jáne Nobeldik dáristerińizde bizdi qazirgiden de qorqynyshty soǵystar kútip turǵanyn, adam men adam emes, adam men tabıǵattyń soǵysatynyn aıtqan edińiz.
– Tabıǵat bizdi Chernobyl, Fýkýsıma sııaqty synaıtyn bolady. Alapat taıfýn órkenıetti áp-sátte qoqys úıindisine aınaldyra alady.
Chernobylden halyqty áketip jatqanda, sonda bolǵan edim. Soldat bir áıeldi úıinen kúshpen shyǵara almaı jatqanyn aıtty. Baryp edim, óńkeı erlerdiń arasynan meni kórgen álgi áıel: «Qyzym-aý, bul soǵys emes qoı. Qarashy, qustar ushyp júr, erteńgisin tipti, tyshqan júrgenin de kórdim», dedi.
Jańa qater, ol – bomba laqtyrmaıdy, onyń ıisi túgil túsi de joq. Kózge de kórinbeıdi.
Men Fýkýsımada da boldym, apattan keıin. Onda da týra sol jaǵdaı, myńdaǵan adam óz úıinen ketip jatyr. Keremet úıler, ǵajap jer, sonyń bárin qaldyryp ketip barady. Týra Chernobylde kórgenimmen birdeı. Adamdardyń júzderi de sondaı. Ras, basqa fılosofııada tárbelengendikten, asa bir japa shegý kýlti joq. Olar ómirdi osy qazir súrýge tyrysady. Chernobyl bizdegi úlkenderdiń ómirin tas-talqan etti. Al Japonııada adamdar báribir ómir súrýge tyrysady. Ol jaqta da memleket qatań baqylaıdy, eshteńe aıtpaıdy. Eger Chernobylge jýrnalısterdiń kelýine múmkindik bolsa, Fýkýsımaǵa bizdi tek 10 shaqyrym ǵana jaqyndatty, ary qaraı – áskerı aımaq, kirýge bolmaıdy.
– Búginde Chernobyl týraly Belarýsııada ne aıtyp jatyr?
– Eshteńe aıtpaıdy. Ǵalymdar kómektesýge tyrysty, kómektesti. Bas kezinen-aq qarajat jınady, qaıtken jón ekenin, ne isteýge bolmaıtynyn túsindirýge, jurt úshin bir septigin tıgizýge tyrysty. Alaıda olardy asa bir tyńdaı qoıǵan joq. Sondyqtan kóp adam qaıtys boldy. Bar gáp mádenıetimizge tireledi. Fýkýsımada negizi qaýipsizdik talaptarynyń saqtalýyn qadaǵalaıdy. Tıisti qyzmetter jumys isteıdi. El de tıisti nárseni istedi. Al bizde olaı emes. Qadaǵalasa da, zalaldy ónimderdi joıýdy talap etse de, eshkim olaı istegen joq. Sharýa qolyndaǵy azyǵyn ólse de laqtyrmaıdy. Ýaqyty sozylǵan ajal osylaı keledi, bul basqa ólim, basqa aqıqat. Sharýaǵa aldyndaǵy sýy zararly dese, ol sýǵa qaraıdy da: sý, kádimgi sý ǵoı deıdi. Esimde, bir apa kele jatyr, qolynda súti bar. Artynan soldat erip keledi. Sútin qashan tógedi dep qadaǵalap júr. Al apamyzdyń sútin tóger oıy joq. Bul múmkin emes nárse. Árbir osyndaı apaǵa bir soldatty qaraýyl ete almaısyń ǵoı. Sol sebepti de kóbisi óldi. Men Eýropadan kelgende tanystardyń kóbi qaıtys bolǵan. Qaterli isikten. Fantast-jazýshylar jańa energııa ıgerý kókjıegi týraly, ǵalamdy ıgerý týraly jazyp jatqanda, beıbit atom degenimiz múlde bizdiki bolmaı shyqty. О́te qaýipti eken... Muny túsiný, qabyldaý óte qıyn. Biz negizi múlde názikpiz, bolashaqqa, jańa qaterlerge múlde daıyn emespiz.
– Qaıtken jón? Medet bolar tirekti qaıdan tabamyz? (Nege taban tireımiz? )
– Menińshe, bolyp jatqan áleýmettik jaǵdaıdy, odan da keń aýqymdaǵy jaıttardy baǵamdaý kerek sııaqty. Qaıta qurý úderisteriniń bári birazǵa deıin toqtamaıtyndaı bolyp kórindi. Tym ańǵal boldyq, demokratııa kelse bári ózdigimen sheshile qalatyndaı qaradyq. Birneshe jyl buryn Reseıdi aralaǵanymda: «Svetlana, bul sizderde, Belarýsııada solaı, al bizde bunyń bári artta qalǵan, ótkenge oralý endi joq, múmkin de emes» degendi jıi estigen edim. Endi kelip, kenetten bári múmkin bolyp shyqty. Eń bastysy, bizben ne istese de bolady. Túk qarsylyq joq. Bireý ketip jatyr, bireýler «ishki emıgrasııaǵa» ketýde. Al endi bireýler qalaıda beıimdelýge tyrysyp, únsiz tynýda.
Eger budan ary da úndemeıtin bolsaq, bul jaǵdaı endi qaýipti bola bastaıdy dep oılaımyn. Búgingiden de qýatty kúshter keledi. Qasiret sol, biz kóp nárseni 1990 jyldary aıtpadyq. Biz ótkenimizdi aıtyp, stalınızmdi aıyptaı almadyq. Bári tym jyldam órbidi, bári materıaldyq jaqqa aýyp ketti. Eń tańdanarlyǵy – materıaldyq máselege barshamyz túgel arbalyp qalǵanymyzda. Menińshe, adamdar dollar synaǵyna qaraǵanda, lagerlerdiń synaǵyna laıyqty tóze bilgen sekildi. Men Eýropada uzaq turdym, biraq ketip bara jatqanymda, bir nárse isteýge, talqylaýǵa daıyn, demokratııalyq nıettegi adamdar Belarýsııada kóp bolǵany esimde. On jyldan keıin keldim, ondaı eshkim qalmaǵan. Bári qaıda ketti? Bári birdeı ólip nemese ketip qalmaǵan shyǵar? Múmkin bul túńilý shyǵar...
– Sizdiń arqańyzda álem Belarýsııany bildi. Siz Mınskige oraldyńyz. Sizdi otanyńyzda baǵalaı ma? El tarıhyndaǵy tuńǵysh Nobel laýreaty Mınskide ne istep jatyr?
– Syılyq alǵanǵa deıin keıbir kisiler nelikten oryssha jazatynymdy suraıtyn. О́ıtkeni, ıdeıa oryssha sóıledi. Qazir kóshede meni kórgenine qýanyshty adamdardy kezdestiremin. Bireý dámhanada men úshin tort jasady. Bireý alǵys aıtady. Endi bireýi kómek suraıdy. Keıbireýlerdiń ózi kómektesýge daıyn. Kezdesýlerge kóp ýaqytym ketedi. Klýb sharalaryna daıyndyq ta solaı.
– Svetlana Aleksıevıchtiń klýby álemniń kórnekti mádenıet qaıratkerlerin Mınskige shaqyryp, zaldardy toltyryp jatqanyna da bir jyldan asty. Belarýsııada kópten kórinbeı ketkender de kelip jatyr. Osy kezdesýler jańa urpaqty tárbıeleýge, oıatýǵa septigin tıgizetinine senesiz be?
– Ketip bara jatqanymda, kóp uzamaı Belarýsııada bári ózgeretindeı kóringen edi. Alaıda men oılaǵannan da uzaq ýaqyt ótti. Qazir Mınskide turamyn, áıtse de syrtqa kóp shyǵamyn, sóıleımin. Saparlardy azaıtý kerek dep sheshtim, ýaqyt pen kúsh-qýatty jumysqa saqtaý kerek. Nelikten klýb qurdym? Mınskige ózdigimen oılana alatyn adamdardy ákelgim keldi. Aleksandr Sokýrov, Vladımır Sorokın, Olga Sedakova, Aleksandr Morozov, Rýta Vanagaıte… Bulardyń bári óz elinde de kópshilik úshin yńǵaısyz adamdar. Rýta Vanagaıte lıtvalyqtardyń evreılerdi joıýǵa qatysqany týraly kitabynan keıin qýdalandy. Aıtpaqshy, osy jónindegi meniń maqalamdy da polıaktyń úzdik gazeti basqan joq. Al negizinde dál osyndaı táýelsiz adamdar, gýmanıtarııler jaryq sáýlesin túsiredi.
Jańa jaǵdaı bizge tehnokratııalyq mádenıetti ákeldi, tipti tyqpalap otyr. Bir jaǵynan adamdar uzaǵyraq ómir súretin boldy. Rasynda da, shynaıy kárilik 30-40 jylǵa shegerildi. Alaıda, kópshilik jurt buǵan da daıyn emes. О́ıtkeni, bul jóninde az aıtylady. Batysta – ózgeshe, ondaǵy meniń tanystarym 90 jasynda da aınalaǵa qyzyǵýshylyqpen qaraıdy, jastardyń ómirine aralasady. Ekinshi bir baıqaǵanym: Belarýsııada adamdardy túrmege japqanda olar tez «synady». Reseıde de solaı, Nıkıta Belyhty alaıyq, jarqyrap jaınaǵan azamat edi, birneshe aı qamaýda otyrǵannan keıin kúıredi. Ol maǵan qamaýdaǵy belorýstardy eske túsirdi. Demek, biz bárimiz medısınalyq tehnologııaǵa óte táýeldimiz. Ol bolmaǵan jerde, kádimgi ortada tirshilik ete almaımyz.
– Biraq ta tehnologııalardyń shynymen de ómirdi uzartyp, sapasyn jaqsartatyny, adam múmkindikterin keńeıtetini ras qoı. Birneshe jyl buryn armandaı da almaǵan nárseni múmkin qylady. Taıaýda ǵana ómirden ótken Stıven Hokıngti eske túsirińizshi. Ǵajap emes pe?!.
– Búgin de tehnologııaǵa sheksiz sený beleń alyp tur. Bir kezderi hımııaǵa qatty sengenbiz. Sosyn – fızıkaǵa, bul qyzyǵýshylyǵymyz Chernobylge deıin jetti. Búgingi kópshilik naq osy tehnologııa, robottar bar máseleni sheshýge kómektesedi dep sanaıdy. Alaıda men álemdi gýmanıtar adam qutqaratynyna senemin. Jeke ózimdi tańdandyratyn jáne túsine almaıtyn nárse – nelikten orys elıtasy eń mańyzdy máseleler týraly, bizge qarsy kóterilgen tabıǵat týraly, mektepterden yǵystyrylyp jatqan gýmanıtarlyq bilim týraly aıtpaıdy? Ondaǵylardyń bári birdeı pýtınshil nemese ýra-patrıottar emes qoı. Jeke adamdy ǵana emes, gýmanıtarlyq bilimdi, gýmanıtarlyq adamdy da túr retinde qorǵaý óte mańyzdy. Tramp Aq úıge kelgende eń aldymen ne istedi? Qorshaǵan ortaǵa, jylymyq máselelerine qatystynyń bárin laqtyryp tastady. Búginde bolashaqqa strategııalyq kózqaras múlde joq.
Bizdiń kezimizde eki apat boldy – saıası apat, «qyrǵı qabaq soǵys» jáne ǵaryshtyq apat. Chernobyl, Fýkýsıma – adamzat buǵan daıyn emes. Saıasat – meıilinshe tanys nárse; aqtar, qyzyldar degendeı. Al Chernobyl bizdiń bilmeıtinimizdi, múmkindigimizdiń shekteýli ekenin kórsetti. Men bul jóninde fılosoftar, onyń ishinde bizdiń belorýstar da bar, nelikten aıtpaıtynyna tańdanamyn. Búgingi tańda mindetti túrde soǵysý da qajet emes, Pýtın nemese Tramptyń soǵysty qalaýy da mindetti emes, tek bireýdiń júıkesi syr berýi múmkin, sóıtip bári joıylyp ketedi.
Tehnıkalyq progress – búgingi soǵystyń bir túri ǵana. Biraq álemdi tehnologııa emes, mádenıet qutqarady.
– Búgingideı agressıvti ári oqshaýlanǵan álemde jazýshylardyń, gýmanıtarıılerdiń qolynan ne keledi?
– Qoldarynan quldyraý men agressııaǵa qarsy turý mádenıetin jasaý keledi. Men lıberaldardyń nelikten erte berile bastaǵanyn bilmeımin. Tutynýshylyq óte suńǵyla bolyp shyqqan shyǵar. Keńestik kezeńdegi asketızmde biz munyń ne ekenin bilmedik. Sosyn kópshilk qorqady... Biz bir-birimiz týraly ujymdyq mıfologııa men «qyrǵyı qabaq soǵys» deńgeıinde ǵana bilemiz. Qyzyǵýshylyǵymyz jetkiliksiz. Bári Pýtındi albasty qylýǵa tyrysqanymen, gáp naqty bir adamda emes, biraq «ujymdyq Pýtınde»...
– Siz reseılik PEN-klýbty memlekettik qurylymǵa transformasııalanǵanǵa deıin onyń múshesi boldyńyz. Endi sýretshi men jýrnalıstiń quqyǵyn, táýelsiz pikir bildirý quqyǵyn qorǵaıtyn jańa uıym – «Erkin sóz» qaýymdastyǵynyń bastamashyl tobynyń múshesisiz. Bul siz úshin nelikten mańyzdy? Shyǵarmashylyq uıymdar ne isteı alýy múmkin?
– Biz sheginbeýimiz kerek. Osyndaı kóptegen uıymnyń ishinen shirip jatqany qynjyltady. Reseılik PEN de solaı. Olardy satyp alýda. Qarsylyqtyń jańa formasyn tabý kerek. Qazir jazýshy bir stadıondy jınaı almaıdy, biraq 700-800 adam keletini anyq. Adamdarǵa súıeý bolatyn sózderdi tabý kerek. Maǵan bir áıeldiń aıtqany unady. Ol meniń sózimnen keıin kelip: «Men myqty adam emespin. Biraq árdaıym tek jaqsylyq jaǵynda bolatynyma senimdimin» dedi. Bizge osyny kóbirek aıtý kerek. .
Osy jóninde Aleksandr Morozov Klýb otyrysynda óte dál aıtty. Bári de árqaısymyzdyń batyrlyǵymyzǵa nemese onyń joqtyǵyna baılanysty. Serebrennıkovti bireý satty ǵoı. Al Malobrodskıı satqan joq. Kópshiligi bul bárine qatysty ekenin sol kezde ǵana túsindi. Kelesi joly saǵan keledi. Sondaı synaq. Test. Qaıtken jón? Barlyǵy oılana bastady. Sóıtip yntymaqtasa bastady.
– Reseılik Nobel laýreattarynyń taǵdyry – otandastarynan urys estý. Býnın, Pasternak, Brodskıı, tipti týra joldaǵy Sholohov ta solaı. Sizdi de is júzinde syılyq ala salysymen, Nobeldik dáristen keıin rýsofob retinde aıyptady. О́tirik aıtýdan uıalmaıtyn áriptes-jazýshylar men jýrnalıster de tabyldy. Baspasózge shaǵymdar jónindegi Reseı Qoǵamdyq alqasy «Erkin sóz» qaýymdastyǵynyń aryzy boıynsha «Regným» agenttigin jalǵan suhbat jarııalaǵany úshin sotqa tartty. О́kinishke qaraı, buny kóp eshkim bile bermeıdi. Al Aleksıevıchtiń «rýsofob» ekenin biletinder kóp. Sizdi osy jaǵdaı alańdatpaı ma?
– Men jýrnalıstiń óz mindeti bar ekenin túsine tura, oǵan múmkindik berdim. Oqyrmandar bárin ózi kóredi dep oılaımyn. Maǵan shynaıy adamdardyń, Máskeýde, Peterbýrgte kezdesken adamdardyń qoldaýy orasan kúsh...
Áńgimelesken
Nadejda Ajgıhına,
«Novyı jýrnal» basylymyna shyqqan suhbatty qazaq tiline aýdarǵan Aqbáki Tórejan