Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy el eńsesin taǵy bir kóterip, «Rýhanı jańǵyrý» jaıyn taǵy bir pysyqtap, baǵyt-baǵdardy odan saıyn anyqtaı túsken, paryz-mindetti odan saıyn nyqtylaı túsken aıryqsha baǵdarlama eken. Men bul maqaladaǵy eki jaıǵa erekshe toqtalǵandy jón sanadym.
Birinshi, Uly daladaǵy ejelgi metallýrgııa jaıy. Muny bizdiń shyn tarıhymyzǵa berilip otyrǵan tyń sıpattama deýge bolady. О́ıtkeni Prezıdent eldiń endigi betalysy jóninde tolǵaǵan «Uly dalanyń jeti qyry» atalatyn maqalasynda arnaıy aıtyp otyr. Bul – bizdiń kóne tarıhymyzdy tek kóshpendilik dep qana uǵatyn ózge jurtqa bizdiń ata-babalarymyzdyń metallýrg bolǵanyn, kenshi bolǵanyn aıta otyryp, álemdik órkenıette ordadaı ornyn shegendeý. Keler urpaq ulan-baıtaq qazaq jeriniń metall óndirýdiń ejelgi otany ekendigin onyń kóshpendi uly mádenıetimen qatar ataıtyn bolady. Kerek deseńiz, bul kóshpendiler týraly ıdeologııamyzdyń basynda turý kerek. Sebebi túrki áleminiń úlken derjavaǵa aınalýynyń máni onyń metallýrgııany meńgergeninde, qarý-jaraqty ózderi jasaǵanynda bolyp otyr. Túrki patshalyǵy qarý-jaraqty Qytaıdan, Tıbetten ne basqa jerden almaǵan, ózderi jasaǵan. Jasaǵan qarý-jaraqtary ózgelerdiń qarý-jaraǵynan myqtyraq, artyq bolǵan. Sonaý erte zamanda mynaý Altaıdyń bir ańǵarynda jaýyn jaýady eken, jaýynmen birge temir jaýady eken. Sol temirden metall qorytyp, qylysh, naıza syndy qyrýar qarý jasaǵan, ol qarýlarǵa eshnárse jetpegen deıdi. Ony zerttep kórgen ǵalymdar, onyń qasıeti sharbolatpen birdeı dep baǵalaǵan. Solaı dep jazǵan. Sharbolat degen temirdiń eń shyńdalǵan túri ǵoı.
Bizdiń Altaıdyń shyǵysy men Saıan taýynyń aınalasyna barsańyz, uńǵyl-shuńǵyl, oıpań-shuńqyr jerler óte kóp. Sonyń bári bizdiń ata-babalarymyz qazǵan kender ǵoı. Metallýrgııa óndirgen, ken alǵan úlken qalalardyń bireýiniń orny Qarqaralyda jatyr. Kent deıtin qalanyń orny. Arqada, Ulytaý aımaǵynda da bar. Ásirese Egindikólden tabylǵan qazba jumystarynda bir jerden temir qorytatyn segiz pesh tabylǵan. Elbasy ony da tilge tıek etipti. Ol peshterdi úı jylytýǵa da paıdalanǵan. Qazir osy salanyń mamandaryna mundaı tarıhty sabaq retinde oqytsa, úlken sıvılızasııanyń tórkini qaıda ekenin bilip qana qoımaı, ony maqtan tutar edi ǵoı.
Mysaly, Altyn adam týraly aıtsaq, birinshi Altyn adam 1932 jyly Elektiń boıynan tabylǵan. Ortalyq, Shyǵys Qazaqstan, skıf, saq taıpalary júrgen jerlerdiń barlyǵynan Altyn adam tabylýy kerek. Oral oblysynda on segiz úlken tóbe tur. Qazir qoryq retinde − qorǵaýda. Úlken tóbege kómgen patshalar zırattarynyń bárinde de Altyn adam jatyr. Teristik Qazaqstan, Oral taýyna kelgende ushatyn adamdardyń sımvolyn jasaǵan beıneler bar. Munyń bári órkenıet emeı, ne? Mine, Elbasynyń osy maqalasy bul jaǵynan Uly dalanyń urpaqtaryna óte úlken, tyń óris ashyp otyr. Munyń bolashaǵy óte zor áńgime.
Ekinshiden, túrki áleminiń genezısi jaıyndaǵy oılar óte quptarlyq, ilip áketetin ıgi is. Ony tipti birinshi orynǵa qoıyp áńgime qylsaq ta bolady. Bul – tutas túrkiniń basyn biriktirýge qyzmet etetin taqyryp. Kezinde Keńes Odaǵynyń ıdeologııasy «pantıýrkızm» dep bul taqyrypty teriske shyǵaryp tastady. Ǵalymdardy qýdalady, tipti óltirdi. О́zderi eýrosentrızm degendi dabyraıtyp, pantıýrkızmdi qubyjyq etip kórsetti. Ár halyq óziniń basy birge bolýy jolynda kúresýge mindetti. Sol turǵydan kelgende túrki genezısi degen bizdiń keleshektegi tereńdetip jazatyn taqyrybymyz bolýy kerek. Batyl qadamdar jasalýy tıis. Elbasy osyǵan erekshe dańǵyl jol ashyp berip otyr.
Maqaladaǵy basqa taqyryptar jóninde de kóp aıtýǵa bolady. Bizdiń Qazaqstannyń terrıtorııasynda birneshe Jibek joly bolǵan. Elbasy ony qaıta jańǵyrtýdyń, damytýdyń baǵyttaryn da jasady. Bulardyń qaı-qaısysyn da aıtýdyń artyqtyǵy joq. Alaıda joǵarydaǵy eki másele óte ózekti, qazaq jurtyna, qala berdi tutas túrki halyqtaryna tyń serpilis ákeletin baǵanaly baǵyt.
Ánes SARAI,
jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty