Búgin Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń tóraǵalyǵymen ótken Úkimet otyrysynda bilim jáne ǵylym mınıstri E. Saǵadıev pen mádenıet jáne sport vıse-mınıstri A. Raıymqulova Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011–2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń iske asyrý barysy týraly baıandady.
A. Raıymqulovanyń aıtýynsha, elimizdiń til saıasaty «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy til týraly» Zańy men Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011–2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes júzege asyrylady.
Memlekettik baǵdarlama Prezıdenttiń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda kórsetilgen mindetterdi iske asyrý maqsatynda qazaq tilin latyn grafıkasyna kezeń-kezeńimen kóshirýdi túsindirý jumystaryn júrgizý, orfografııany jetildirý, onyń kópshilikke qoljetimdiligin qamtamasyz etý mindetterimen tolyqtyryldy. Baǵdarlamada 9 ındıkator men 12 nátıjeli kórsetkishke qol jetkizý qarastyrylǵan.
Qazirgi ýaqytqa deıin Memlekettik baǵdarlama aıasynda birqatar is-sharalar júzege asyryldy. El boıynsha memlekettik qyzmetkerlerdi úsh tilde oqytý jumysy belsendi júrip jatyr. QR Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy men Bilim jáne ǵylym mınıstrligi arasyndaǵy ózara túsinistik týraly kelisimge sáıkes, bıylǵy jyly ortalyq atqarýshy organdardan til oqytý kýrsyna 558 adam (2017 jyly – 610 adam) qatysqan. Qazaqstandyqtardyń lıngvıstıkalyq kapıtalyn saqtaý maqsatynda 2018 jyly 26 etnostyń ana tilin oqýyna memleket tarapynan qoldaý kórsetildi (2017 jyly – 225).
Elimiz boıynsha 1 memlekettik jáne 88 aımaqtyq tilderdi oqytýdyń ulttyq ortalyqtary jumys isteıdi. Oqytý ortalyqtary «Til týraly» Zańǵa sáıkes til oqytý kýrstaryn uıymdastyrady. 2018 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda bul ortalyqtarda 42 myńnan astam adam bilim alǵan. «Qaztest» júıesi negizinde qazaq tilin bilý deńgeıin anyqtaý maqsatynda 2018 jyldyń 7 aıynda 52 myń 245 adam testileýden ótken. Onyń ishinde memlekettik qyzmetkerler sany — 20 057 adam.
«Bıylǵy jyldyń 9 aıynyń qorytyndysy boıynsha memlekettik tildegi jalpy qujataınalymnyń úlesi 93% boldy. Onyń ishinde ortalyq atqarýshy organdarda — 91%, jergilikti atqarýshy organdarda — 95%, al ulttyq kompanııalarda 46%-dy kórsetti», — dedi A. Raıymqulova.
Memlekettik tildiń qoldanylý aıasyn keńeıtý maqsatynda qurylǵan «Tilalemi.kz» portaly, «Atau.kz» onomastıkalyq bazasy, «Emle.kz» orfografııalyq bazasy, «Termincom.kz» bazasy, «Tilmedia.kz» úsh tildi saıty, balalarǵa arnalǵan «Balatili.kz» jáne barlyq sala qujattarynyń qazaqsha úlgisi men qatesiz toltyrý nusqaýlyǵy berilgen «Qujat.kz» saıttary jumys jasaýda.
Sondaı-aq, A. Raıymqulovanyń málimdeýinshe, mınıstrlik búginge deıin bekitilgen termınderge monıtorıng júrgizgen. Bekitilgen 21 myń termınniń 40,8%-y — tól termınder bolsa, al 59,2%-y kirme jáne aralas termınder eken.
Bul rette tilimizdiń tazalyǵyn saqtap, ony ǵylymı tilge aýdarý úshin termınderdiń prınsıpteri men qoldanbaly termıntanýdyń negizgi mindetterin aıqyndaý máselesi qolǵa alyndy. Termınderdi bekitýmen QR Úkimeti janyndaǵy Respýblıkalyq termınologııalyq komıssııa aınalysady.
A. Raıymqulova shet tilinen engen birqatar termınderdiń qazaq tilindegi nusqalary qaıta sáıkestendirilgenin jáne alda bul jumys jalǵasyn tabatynyn aıtty.
Sonymen qatar, onomastıkalyq jumystar da qarqyndy júrip jatyr. 2018 jyldyń I jartyjyldyǵynda ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń 726 usynysy qaralyp, birqatar usynystarǵa oń qorytyndy berilgen.
О́z kezeginde bilim jáne ǵylym mınıstri E. Saǵadıev «Memlekettik tildi V-1 deńgeıinde meńgergen mektep túlekteriniń úlesi» ındıkatory boıynsha atqarylyp jatqan is-sharalar týraly baıandady. Baǵdarlamada memlekettik tildi V-1 deńgeıinde meńgergen mektep túlekteriniń úlesin 2019 jyly 90%-ǵa jetkizý kózdelgen.
Mınıstrliktiń arnaıy buıryǵyna sáıkes 11-synyptyń bilim alýshylary memlekettik bitirý emtıhandaryn tapsyrý barysynda mindetti túrde ana tili jáne ádebıetinen jazbasha túrde emtıhan tapsyrady. Orys, ózbek, uıǵyr jáne tájik tilderinde oqytatyn mektepterde qazaq tilinen testileý ótkiziledi. «Qazaq tili» boıynsha «4»-tik baǵa tildi meńgerýdiń V1 deńgeıine, al «5»-tik baǵasy tildi meńgerýdiń V2 deńgeıine sáıkes keledi.
2018 jyly 45 myńnan asa mektep túlegi «4» jáne «5» baǵasyn alǵan, bul — 90 paıyzdyq kórsetkish. Osylaısha, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń aqparatyna sáıkes, ındıkator oryndalyp otyr.
E. Saǵadıev memlekettik bilim berý tapsyrysy sheńberinde oqytylatyn bolashaq qazaq tili mamandaryn oqytý barysy týraly da aıtyp ketti. 2018/2019 oqý jylyna «Qazaq tili men ádebıeti» mamandyǵyna 596 oryn memlekettik tapsyrysy berildi, onyń ishinde bakalavrıatqa — 405, magıstratýraǵa — 170, doktorantýraǵa — 21 oryn.
Búginde «Balabaqsha – mektep – kolledj – joǵary oqý orny» memlekettik tildi úzdiksiz oqytý júıesin engizý jumystary jalǵasýda.
Otyrys barysynda óńirlerdegi Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011–2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń iske asyrý barysy týraly Atyraý oblysynyń ákimi N. Noǵaev, Pavlodar oblysy ákimi B. Bakaýov, Batys Qazaqstan oblysy ákimi A. Kýlgınov, Mańǵystaý oblysy ákiminiń orynbasary Sh. Ilmuhanbetova jáne Almaty qalasy ákimniń orynbasary m.a. A. Madıev baıandady.
Máseleni qarastyrýdy qorytyndylaı kele, Premer-Mınıstr oqý ortalyqtarynyń sany suranysqa baılanysty ekenin atap ótti. Eger jergilikti atqarýshy organdar oqytý úshin áleýmettik tólemder bóletin bolsa, onda kásipkerler tarapynan da qyzyǵýshylyq týady. Sonda oqytý ortalyqtarynyń da sany artady. Osy tusta baǵdarlamanyń negizgi maqsaty memlekettik tildi meńgergen adamdardyń sanyn arttyrý ekeni atalyp ótildi.
Mınıstrlerdiń aqparaty boıynsha, Tilderdi damytý men qoldanýdyń memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý josparlanǵan is-sharalar sheńberinde júzege asyrylyp jatyr. Memlekettik baǵdarlamanyń merzimi jaqynda aıaqtalýyna baılanysty Mádenıet jáne sport mınıstrligine múddeli memlekettik organdarmen birlese 2020–2024 jyldarǵa arnalǵan Tilderdi damytý memlekettik baǵdarlamasynyń jobasyn ázirleý tapsyryldy.