Ańshy

«Qasqyrmen betpe-bet kelgende qoryqqan emespin. Munyń máni – ózime senimdilik», – deıdi Sheńbertal aýylynyń turǵyny Jánibek Baımuhanov. Ol ań aýlaýǵa shyndap nıettense, bos qaıtpaıtyndyǵyn aıtady. Talaı qasqyrdy qaqpanmen-aq qolǵa túsiripti.– Qasqyrdan bir ret qana qoryq­qanym bar. Onda da óz ómirim úshin emes, dep bastady áńgimesin keıipkerimiz. Bir jyly jazda shabyndyqqa taıaý jerge qaqpan quryp ketkenmin. Eki-úsh kúnnen soń kelsem, qasqyr qaqpandy qazyǵymen julyp, súıretip ketipti. Sodan sol mańda shóp shaýyp júrgenderge jaqyn jerde qasqyr bolýy múmkin ekendigin aıttym. Olar senbedi. Atqa minip, jan-jaqty barladym. Kóp uzamaı qaqpannan qashyp shyqqan bórini taptym.

«Qasqyrmen betpe-bet kelgende qoryqqan emespin. Munyń máni – ózime senimdilik», – deıdi Sheńbertal aýylynyń turǵyny Jánibek Baımuhanov. Ol ań aýlaýǵa shyndap nıettense, bos qaıtpaıtyndyǵyn aıtady. Talaı qasqyrdy qaqpanmen-aq qolǵa túsiripti.– Qasqyrdan bir ret qana qoryq­qanym bar. Onda da óz ómirim úshin emes, dep bastady áńgimesin keıipkerimiz. Bir jyly jazda shabyndyqqa taıaý jerge qaqpan quryp ketkenmin. Eki-úsh kúnnen soń kelsem, qasqyr qaqpandy qazyǵymen julyp, súıretip ketipti. Sodan sol mańda shóp shaýyp júrgenderge jaqyn jerde qasqyr bolýy múmkin ekendigin aıttym. Olar senbedi. Atqa minip, jan-jaqty barladym. Kóp uzamaı qaqpannan qashyp shyqqan bórini taptym. Meni kórgen kókjal qasha jóneldi. Al ol ketken baǵyt shóp shabýshylardyń qosy edi. Qatty qoryqtym. Sebebi, qasqyr shópshi­lerdiń úıine kirip ketýi ábden múmkin ǵoı. Jantalasyp ilgeri umtylyp, taǵynyń aldynan shyǵyp, úıdiń esiginiń aldyna kelgende attan sekirip tústim. Qasqyr qostyń qaptalymen ótip ketti. Ábden sharshaǵany sonsha, júrisi baıaýlady. Sodan attyń shylbyry arqyly qolǵa túsirdim.Eki-úsh jyl buryn qaqpanmen 5-6 qasqyr aldym. Sonyń bireýiniń jaǵyn qarystyra bekitip, aýylǵa tirileı ákeldim. Sebebi, qurdasymmen bástesken edim. Ol bórini tiri kúıinde ákelsem jeńiletinin aıtqan-dy. Kóbine qasqyr aýlaýǵa qysta shyǵamyn. Bireýler bástesse, jazda da qaqpan quramyn. Degenmen, osy ýaqytqa deıin básteskender sózinde turǵan joq. Bul úshin qapalanbaımyn. Eń bastysy, maqsatymdy oryndadym. Syndaryna tótep berdim. Soǵan qýanamyn.Toptasqan qasqyrǵa tap bolǵan joqpyn. Qazaqta: «Qasqyr jigitti kórse, jeti qyrdan asyp ketedi», «It ıesine senedi, ıesi ıtke senedi» degen bar. Top qasqyrdyń ortasynda qalmaýymnyń bir sebebi ıtimniń arqasynda dep oılaımyn. Ittiń de erekshesi bar. Ańshynyń ıti qasqyrdan qoryqpaıdy. Ádette bóri jaqyn mańda bar bolsa, ıt belgi beredi. Úrip, qyńsylap qoımaıdy. Eger sol tóńirekte qoıan, kıik, túlki bar ekenin sezse, solardy izdep ketedi, – deıdi ańshy.О́zinen zordy, aıbatty, qaıratty adamdy qasqyr da biledi. Adam kúshti bolsa, bóri álsireı beredi. Al ańshy qoryqsa, ol kerisinshe, kúsh jınaıdy. Sondyqtan, jyrtqyshqa álsizdigińdi sezdirip almaǵan durys. Bul týraly keıipkerimiz bylaı deıdi:– Negizi, qasqyrlar adamǵa bosqa tıispeıdi. Sebebi, olar adamnyń ózinen góri myqty jaratylys ekenin biledi. Adamǵa shabatyny – qartaıǵan qasqyrlar. Olardyń bir-eki tisinen basqasy túsip qalady. Et jemegen soń jyrtqyshtar aljıdy. Sosyn jolynda kezdeskenniń bárine soqtyǵady. Mundaı qasqyrlardyń tisindegi ý kúshtirek bolady.Eger bireý qasqyrdyń bóltirigin alyp, ony basqa bir jerge baryp baýyzdasa, kúshiginiń qany tamǵan sol mańdaǵy maldyń bárin jyrtqysh qyryp ketedi. Munyń bir paıdasy bar: eger qasqyr daladaǵy malǵa tynym bermese, onyń kúshigin alyp, alys, elsiz jerge aparyp qanyn shyǵarsa, qasqyrdyń bári sol jaqqa aýa­dy. Jyrtqyshtan maldy qorǵaýdyń taǵy bir tásili: qasqyrdyń óleksesin belgili bir aýmaqty aınala súırese, jyrtqysh sol mańdy qaıta attap baspaıdy eken.Jánibek Ertóreuly qasqyrdyń óte saq, aılaker ekendigi jóninde bylaı deıdi:– Qasqyr – saq ań. Aldyn ala qaı jerdiń qaýipsiz bolatynyn barlap bilip alady. Mysaly, bizdiń jaqta bóriler jazda kóbine Ashy degen jerdiń mańynda júredi. Sebebi, onyń sýy jaramsyz bolǵandyqtan mal da, adam da barmaıdy. Ári ol jer jyrtqyshty kólikpen aýlaıtyn ınspektorlardyń tuzaǵyna túspeýge yńǵaıly.Qasqyr orman, toǵaıdyń ishin panalamaıdy. О́ıtkeni onda adamnyń qaı jerde ańdyp turǵanyn bilmeıdi. Al kúz ben qysta bóriler taý, shoqynyń basyn mekendeıdi. Bıikte bolǵandyqtan ony ańshy kólikpen qýa almaıdy.Qasqyrlar toptasyp ta, jalǵyz da júredi. Bári bir izdi basady. Belgili bir jerge kelgende jan-jaqqa bólinedi. Sol bólingen jerden ǵana olardyń qaı baǵytta ekenin anyqtaýǵa bolady. Ádette qasqyrlar maldy jazda kóbirek óltirip ketedi. Munysy – qysqa qamdanǵany. Basqa ań-qustar ólekseni jáýkemdegeni­men, qalǵandarynyń ózi qasqyr úshin mol azyq. Sebebi, túlkiniń tisi batpaǵanǵa qasqyrdyń tisi ótedi. Qasqyrlardyń óz aımaǵy, menshikti mekeni bolady. Olardyń bir-biriniń shekarasyna kirýi óte sırek dep aıaqtady ańshy óz áńgimesin.Gúljan BAZYLQYZY.Aqtóbe oblysy, Yrǵyz aýdany.