Aǵa

Aǵa. 1. Aǵaıyndy adamdardyń jasy úlkeni…

3. …aqylshy, jetekshi.(Qazaq tiliniń túsindirme sózdigi, Almaty, «Ǵylym», 1974)Al men bul túsindirme sózdiktiń anyqtamasyna:«…ákeden keıingi jany bólek janashyr, qany birge qamqor jan», degendi qosqym keledi.

Aǵa. 1. Aǵaıyndy adamdardyń jasy úlkeni…

3. …aqylshy, jetekshi.(Qazaq tiliniń túsindirme sózdigi, Almaty, «Ǵylym», 1974)Al men bul túsindirme sózdiktiń anyqtamasyna:«…ákeden keıingi jany bólek janashyr, qany birge qamqor jan», degendi qosqym keledi.

Avtor.

I

Kóligimiz Keńsaı aýylynan ótisimen Kishkenetaýdy bókterleı Qoıbas anamyzdyń aryǵyn jaǵalap kelip, Qarabulaqtyń jelkesindegi Qustyny basyp, qalyń bydyryqtyń saı-saıyn qýalaı tartylǵan tas jolmen Mańyraqtyń baýraıyna suǵyndy. Bala kezimizde Qy­zylqyrqa, Aıbala qystaqtarynan atpen kelip, dúke­ninen qant-shaı alyp qaıtatyn Saryshı aýyly sol qaptalda qalyp barady. Úsh-tórt belegirdi asqan soń júrginshiler «restoran» atandyrǵan Sazdyń sýy – káýsar, qasıetti tumasyna tizgin tejedik. Es jıyp, etek japqaly jyl saıyn keminde úsh-tórt dúrkin ótetin, ótken saıyn tumanyń tunyǵynan iship, beti-qoldy shaımaı óte almaıtyn bastaý ǵoı bul.– Osy tumanyń sońy bulaq bolyp aǵatyn Jándeli shatqaly daýys jeter jerde jatyr, – deımin saparlas­taryma. – Talaı tarıh osynaý bókterlerdiń astynda naǵyz zertteýshilerin kútip, buǵyp jatyr ǵoı… Kóne kóz, káriqulaqtardyń ápsanalaryna qulaq túrsek, HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Shyǵystaǵy kórshi alyp eldiń qyzylaıaq jaıaý áskeri myna shuraıly ólkeni basyp almaq bolyp, osy saıdy quldaı aǵylǵan desedi. Sonda bizdiń elden shyqqan on segiz jasar Jándeli esimdi batyr qyz qol jınap, jaýdy osy shatqaldyń eki jaq bıiginen tosyp alypty. Sany kóp, qarý-jaraǵy basym qyzylaıaqtardy (uzaq júriske sharshamaý úshin baltyrlaryn oraıtyn tańǵyshtary qyzyl shúberekten jasalǵandyqtan, osylaı atanypty) taýdan domalatqan kesek tastarmen qyryp salypty. Odan qalǵandaryn qylyshpen qıdalap, naızamen túırepti. Sóıtip, qarý­syz beıqam jatqan eldi baǵyndyra qoıamyz dep kelgen qytaılar myńdaǵan sherikteriniń qanymen bulaq sýyn bylǵap, qaıta túrilipti… Jándeli qyzdyń ózi de sol shaıqasta sheıit bolypty. Shirkin, boıkúıezdeý, barymyzdy da, narymyzdy da kórsetýge asyqpaımyz-aý. Tarıhshy-ǵalym jerlesimiz Ahmet Toqtabaev óz qar­jysyna sol shaıqastyń 130 jyldyǵyna oraı Jándeli shatqalyna belgi qoıyp, tasqa ańdatpa jazyp ketti… Odan keıin tym-tyrys bolatyn. Zaısan aýdanynyń ákimi Serik Zaınoldın myrza batyr qyzǵa eskertkish qoıýdy oılastyrǵan eken. Onyń er esimin el esinde qaldyrý búgingi urpaqtyń boryshy ekenin túsinip, úlken isti qolǵa alǵaly júrgeni qýantty.…Tumanyń sýynan iship, sup-sýyq móldirine betim­di shaıdym. «Ǵumyr bolsa, seniń tunyǵyńa talaı ret arnaıy soǵarmyn-aý. Biraq, burynǵydaı bolar ma?!» Muzdaı sýyq sý betimnen jyp-jyly bolyp aqty. Sýyq sýdy jylytqan qos janardyń ystyq jasy eken, osydan bir jarym jyl ǵana buryn naýqasty bolyp jatqan ózim kóke dep ataıtyn, sodan men ǵana emes, búkil jurt solaı atandyrǵan Qydyrbek aǵataıymnyń kóńilin suraı kelgenimde ózi jarty ǵumyrynda meken etken shaǵyn ǵana Alshyntaldy aýylynyń belegi­rin­degi sandyq tasqa uly Aıdarǵa arqalatqandaı ǵyp shy­ǵa­ryp, qarsy alǵany. Ústinde qashandaǵy qara tulyby. Qara tas, qara tulyp tutas dene bolyp kórinetin. Qashan­nan solaı. Meniń Zaısanǵa jetkenimdi estigen soń-aq degbiri ketip, «áne kele jatyr, mine kele jatyr» deýmen qara tasqa otyryp alyp, qara joldyń boıyna kórmese de úńilip, qulaq túrer edi. Tek sońǵy joly kelgenimde, aldyńǵy jyldyń alapat qysynda avtokóligimizdi traktorǵa jeteletip jetkenimde qara tas ıesinsiz qarsy alyp edi. Burynǵy kózge ystyq, kóńil­ge hosh sýrettiń endi qaıtalanbasyn qý ishim sezip edi-aý.Iá, ol qazir baqılyq. Bul sapar osy ólkege arnaıy kelgen biraz joldastarmen birge jol túsken soń aǵanyń ornyna kele jatqan betimiz. Atamekenime, ákemniń qut qonysyna, kókemniń kúl tókken jerine kelermin-aý, biraq et jaqynǵa degen saǵynysh bolmas, sebebi jeńgem Áziken, inim Aıdar men kelin Sara da bala-shaǵasymen el ishine qaraı qonys aýdarmaq. Tek, týyp-ósken jerge, atamekenge degen saǵynysh jylyna bir-eki dúrkin kelip-ketýge jetkilikti sebep bola alar ma?! Sýyq sýdy jylytqan janardyń ystyq jasy bas ıesindeı adamynan aırylǵandaı jartylaı ıen aýyldy, ústinde meni saǵyna tosyp otyrǵan adamy joq sup-sýyq sandyq tas­ty kózge elestetkendikten, syrtqa lyqsyǵan kóńil tolqyny ǵoı. Meniń jan-dúnıemdi túsingen kókemniń kelini Ǵaısha da kózin bir syǵymdap aldy.– Anaý kóringen bıik qyzyl shaǵyldy «О́keı taýy» dep ataıdy, – deımin saparlastaryma mekenimniń tarıhy tym tereńde jatqanyn bildirgim kelip. – Búkil taý betkeıindegi jartastardy neolıt dáýirinen bermen kele jatqan petroglıfter – tasqa salynǵan sýretter men jazýlardyń galereıasy deýge bolady. Oǵan da zertteý­shi-tarıhshylardyń nazary aýatyn kez keler…Taldynyń jelkesindegi belegir kóldeneńdedi. Talaı-talaı balalaryn tosqan áke-sheshelerge, ini-qaryn­dastaryn kútken aǵalarǵa «oryndyq» bolǵan sandyq­taı qara tastyń ǵana jatysy taǵy da júrekti bir aýnatyp aldy.

II

«Jýannyń jińishkerip, jińishkeniń úzilýge» shaq turǵan kóktemniń kókózek shaǵy bolatyn. Alaıda, qys yzǵary qaıtyp, kún shýaǵy molaıǵan tustaǵy tebindep shyqqan kók jańa ómirdiń habarshysyndaı. Zerli qanat kóbelekter ushady, boztorǵaı úni, mekteptiń toqal tóbesin japqan syrǵaýyldarynyń jabyqtan shyǵyp turǵan ushtarynyń túbine balshyqtan uıa soǵyp júrgen qarlyǵashtardyń shıqyly – bári-bári qosylyp, sabaq­ta otyrǵan shákirtterdi tysqa shaqyryp, tózimderin taýysqandaı. Sol kezde klass terezesin áldebireý qam­shysynyń sabymen tyqyldatyp edi, barsha shákirt solaı qaraı moıyn burǵan. Qaýen muǵalim terezeni ash­qan kezde Qydyrbek te nemereles Faızolla aǵasy­nyń jelqaqty qaratory júzin birden tanyǵan. Júregi áldeneni sezgendeı búlk ete qaldy.– Qaýenjan, sabaǵyńdy bólgenimdi ǵafý etersiń. Anaý Qydyrbek inimdi qýantaıyn dep ádeıi buryldym, – dep, ol synypta otyrǵan jıyrma shaqty kógenkóz­derdi janarymen shola qarady. – Á, Qydyken, súıinshi, inili boldyń! Shesheń búgin tańerteń aman-esen qol-aıaǵyn baýyryna alyp, uldy bolyp jatyr. Sol taý jaqtan kele jatqan betim. Seni qýantaıyn dep ádeıi buryldym.Ol astyndaǵy kertóbelin sıpaı qamshylap, mektepten uzaı bergen.– Aǵaı, taý jaqqa qashan júresiz? – dep, júgirip terezege jetken bala aıǵaılaǵan.– Asyqpa, eki-úsh kúnnen soń ózim aparyp kelemin…Esi shyqqandaı qýanǵan shákirt bala sabaqtyń sońyna deıin áreń shydaǵan. Muǵaliminiń: «Al baýy­ryńnyń baýy berik bolsyn. Artyńnan eretin jaqsy jigit bolyp óssin!» degen tilegin de áreń uqty. Eshteńeni tyńdap, eshteńeni uǵa alatyn halde emes edi. Esil-derti Kishkenetaýdyń bir qoınaýynda jatqan Shuryq qystaýy. Onda kolhozdyń bir qora qoıyn baǵyp jatqan áke-sheshege… odan keıin ózi áli kórme­gen, tipti kózine elestete almaı turǵan inisine qalaıda jetý.– Aǵaı, eki kúnnen soń meıram ǵoı… Men úıime búgin keteıin, bosatyńyzshy, – degen ol qońyraý úni estilisimen-aq muǵaliminiń qasyna kelip.– Joq, aınalaıyn, jibere almaımyn. Sabaqtan qalatynyń úshin emes, eki kóshtik jerde jatqan Shuryq­qa jalǵyz, kóliksiz jete almaıtynyń úshin bosata almaı­­myn. Qorqamyn. Eger solaı qaraı bara jatqan bireýdi tapsań, ony maǵan ertip kel. Sonda ǵana bosatamyn.Ol sol kúni qoı fermasyna qatysy bar-aý degen kisilerdiń bárine jolyqsa da «baramyn, ala keteıin» degen eshkimdi jolyqtyra almaǵan. Al Faızolla aǵasy aıtqan eki-úsh kún oǵan jyldaı uzaq ýaqyt bolyp kóringen. Ol bir sheshimge bel baılaǵan. О́zimen birge oqıtyn Mamyrbektiń úıi de sol Shuryqty qystaıtyn. Oǵan usynysyn aıtyp edi, ol janyp ketti.– Qorqatyn ne bar? Erteń tań ata júrip ketsek, myna turǵan Shuryq emes pe. Júgire basyp júrip ketsek, kesh batpaı jetip baramyz. Tek turǵan úıimizden ózek jalǵaıtyn eki-úsh túıir qurt ala shyq. Qaýen muǵalim bir ursar da qoıar, – dep, ol áńgimeniń túıinin ońaı sheship berdi.Shákirt bala turyp jatqan úıine óziniń inili bolǵan qýanyshyn jetkizip, Mamyrbek ekeýin muǵalimderiniń bosatqany týraly ótirik aıtyp jibergen.…Eki bala taltústiń ýaǵynda Keńsaıdyń birinshi asýynan asyp, Soqyrbastaýdyń basyna kelgende ǵana bir-aq aıaq sýytysty. Bastaý sýyna shólderin qandyryp, qaltalaryndaǵy qýyrylǵan birer ýys bıdaı men eki-úsh túıir maltamen júrekterin jalǵaǵan boldy. Qansha degenmen, uzaq jol qal­jyratyp-aq tastapty. Aıaqtary basqyzbaı, tu­la boılary tynysh­tyq tileıdi. Ekeýi ıendegi bastaý basyn­daǵy kógalǵa aýnaı-aýnaı ketisken. Iektegen uıqy-dushpan «qazir turyp, júrip ketemiz» dep jatqanda tynyshtyq tilegen balań denelerdi óziniń qushaǵyna baıqatpaı ala qoıypty. Álde bir qustyń beımaza shańqylynan kózin ashyp alsa, tas tóbede turǵan kún eńkeıip, qara shaǵyldy jotanyń shoqysyna baryp qonaqtap úlgiripti. Silekeıi shubyryp, uıqyny soǵyp jatqan joldasyn oıatyp edi, eki kózi qyp-qyzyl bolyp ornynan atyp turdy da, óziniń qaıda bara jatqanyn umytsa kerek: «Ne boldy, ne boldy?» dep buǵan tańdana qaraıdy.Ekeýi órge qaraı júgire jónelgen. Qanshalyqty tez júrdik dese de Keńsaıdyń ekinshi asýyn artta qaldyr­ǵan kezde ymyrt úıirilip, kóz baılana bastaǵan. Talaı-talaı qystaýlardy basyp, uly jaılaýdyń qarly bıik­terine deıin sozylyp jatar kósh jolynan burylyp, Shuryqqa bastaıtyn jalǵyz aıaq soqpaqqa túsken kezde qarańǵylyq qoıýlana bastaǵan. Búk túsip jatqan toqal tóbeler de áreń-áreń qaraýytady. Birte-birte soqpaq ta kórinbeıtin kúıge jetti. Áıteýir osy baǵytta bolar deıtin nobaımen ǵana júrip keledi. Aıaqtaryna qaraǵan-butanyń tikeni kirip, baltyrlaryn da búrgen tyrnaı bergen soń aýyldan shyǵa sheship alǵan eski aıaq kıimderin kıisti:– Qasqyr kelse, qaıtemiz? – Mamyrbektiń sybyr­laǵan úninde úreı bar edi.– «Qasqyr adamǵa shaýypty», degendi estisem kereń bolaıyn. – Biraq óziniń de sol aty jaman qurǵyrdan qorqyp kele jatqany da ras edi. Baǵana joldan taýyp alǵan ekeýara jalǵyz taıaq ıt-qus shapsa, qarý bolyp jarytar ma.Ekeýi taǵy da sút pisirimdeı júrgen soń, eski qora sııaqty tastan qalanǵan qabyrǵaǵa kelip tirelgen. Jaǵalap júrip, esiktiń ornyn taýyp, ishke kirgen.– Adastyq, – dedi Qydyrbek. – Ne bolsa da osy qorany panalap, túnep shyǵaıyq.– Baǵana beker-aq uıyqtaǵan ekenbiz. Endi bizdi qas­qyr jep qoısa, súıegimizdi de tappaıdy… – Mamyr­bek­tiń sóziniń sońy buzylyp, yqylyq atyp, óksı bastaǵan.– Qoı, jylaǵanmen kóz jasynan kómek joq. Ne bolsa da únimizdi shyǵarmaı, ishteı bir Allaǵa syıyna bereıik.Bir jaqtan baıǵyz suńqyldap qoıa berip edi, endi bir jaqtan úkiniń áýpildegen beıbit úni qulaqqa estildi. Eń sumdyǵy bórilerdiń ulyǵan úni alystan talyp estiledi. Álde qoryqqannan, álde tún yzǵarynan tisteri tiste­rine tımeıdi. Qansha ýaqyt dirdektep otyrǵandaryn bilmeıdi, taǵy da uıqy-dos úreıden qutqardy. Bir kezde dóńgelek saqaly men shalǵyly murtyn sándep qoıǵan bir qart kelip: «Tura ǵoı, balam» dep túrtip oıatqan kezde Qydyrbek kózin ashyp alsa, aınala jap-jaryq bolyp qalypty. Qasynda bir qyryndaǵan kúıi tátti uıqyny soǵyp jatqan Mamyrbekten basqa jan joq.– Mynaý eski qora emes, bizdiń ata-babamyzdyń kóne qorymy ǵoı! – degen dosynyń jan daýsy shyqqan kezde qabyrdyń tómpeshiktengen topyraǵyn qushaqtap jatqan Mamyrbektiń uıqysy shaıdaı ashylyp, quıryǵyn otqa qaryp alǵandaı tysqa atyp shyqqan.– Bismillá-bismillá, – dep ekeýi de jaıshylyqta erekshe yzǵarly kórinetin zırattan uzańqyrap baryp, sońdaryna qaraǵan.– Myrqan atam, Shámshı babam bári osynda jatyr, – dep jejem kelip, quran baǵyshtaıtyn. Biz túnep shyq­qan beıit ákemniń nemere aǵasy Dáýletjar atamnyń tórt qulaqty zıraty ekenin tanydym.– Qasqyrlardy bizge jibermegen sol ata-babala­ryńnyń arýaqtary shyǵar, a? – Endi ǵana esin jınaǵan Mamyrbek tilge kelgen.– Ol ras. Meni túrtip oıatqan da solardyń bireýi ekeni de ras.О́zi de, ápkesi Málıǵa da «jeje» atandyrǵan soń qoı fermasynyń bar úlken-kishisi solaı atandyryp ketken ákesi otaryn endi órgizgeli jatqanda jotadan asyp túsken ekeýdiń bireýi óziniń on bir jasar uly ekenin kórgende qýanǵannan góri erekshe tańdanyspen:– Qulyndarym-aý, ekeýiń tań atar-atpasta aspannan tústińder me? – Atynan domalaı túsken.Ákesiniń qolynan bosaı berip: «Inimdi kóreıinshi», dep úıge qaraı júgire jónelgen. Mamyrbek munyń ákesine túnde adasyp ketkenderin, sonan soń zırattyń ishinde qonyp shyqqandaryn sóz etip turdy. Shamasy, ekeýiniń batyrlyqtary týraly kesheýildetpeı aıtýǵa asyqqan bolsa kerek.Ol úıge kirgen bette sheshesine betinen súıgizer-súıgizbesten tósektiń ústinde oraýly jatqan qyzyl shaqany qushaǵyna alǵan. Jas irimshiktiń ıisindeı sábıdiń hosh ıisin qushyrlana ıiskep: «Baýyrym sol!» dedi bar aǵalyq yqylas-peıilin, súıispenshiligin osy eki sózge syıǵyzyp.* * *Maǵan deıin eki birdeı inisi shetinep ketkendikten, ózinen keıin on bir jyldan soń jalǵyzdyqtan qutylǵandaı bolyp qýanǵan ol – sen ediń, kóke. Bul qandy qyrǵyn orys-nemis soǵysy bastalar jyldyń mamyry erteń týady degen kún bolatyn.

III

«Balam, qane tez oıana ǵoı». – Aldyńǵy jyly zırat ishinde uıyqtap jatqanda oıatatyn qarııa. Osy dóńgelek saqal men sándep qoıǵan shalǵy murt, sol bir jaǵymdy ún. Ornynan atyp turdy. Aınala jym-jyrt, tek kelesi qyrdyń astynan kórshileri Átıma shesheıdiń bajyldap jylaǵan únin estigen.Bala ne bolyp, ne qoıǵanyn túsine almaı, ań-tań bolyp otyryp, ózderiniń jaılaýdan búgin tús aýa sharshap-shaldyǵyp kóship kelgenderin eske túsirdi. Sheshesi ekeýi shaǵyn kıiz úıdi kótere salyp, úıdiń ishindegi zattardy jınaýǵa shamalary kelmeı, jerge syr­maq tósep qısaıa-qısaıa ketisken. Ortalaryna jatqyz­ǵan kishkentaı inisi de beıǵam, pys-pys dem alyp uıyqtap jatyr. Murnyna tútin ısi kelgendeı. Sóıtkenshe kıiz úıdiń túrýli esiginen qarsy betkeıge kózi túsip edi… Qara tútini býdaqtaǵan ot-shymyldyq bularǵa qaraı jyljyp keledi eken.– Bátı-aý, órt-órt, – degen Átıma shesheıdiń ashy daýsy tym jaqynnan estildi. Sheshesi de jalańaıaq, jalańbas tysqa júgirip shyǵyp, áldene dep byjyldap júr.Bala esin tez jınap, jerde jatqan ákesiniń tonyna inisin oraı salyp, Ashyly bulaǵynyń arǵy jaǵyna ala jóneldi.– Táte, ońaıdaǵy kıimderdi alyp, sýdyń arǵy jaǵyna júr, – dep aıǵaılady qolyna bir týlaqty ala salyp, jolyndaǵyny jalmap kele jatqan qyzyl jalyndy sabalap júrgen sheshesine. Jaıshylyqta-aq jylaýyq deıtin aty shyǵyp qalǵan inisin tátti uıqy­synan oıatqan soń ne sorym, bulaq boıyn baqyra basyna kóterip, qalqaıyp ornynan turǵan.– Ornyńnan qozǵalma! – dep, inisine zekigen bala úıge qaraı zyr júgirgen. Bul kezde kıizdeı bolyp bitik ósken betegeni qýalaı jyljyǵan ot bulardyń úılerine taıaq tas­tam jer qalypty. Sheshesi kók tútinge tunshyǵa júrip, ot-shymyldyqtyń bir-eki qulashtaı jerin kidirtkenmen, órt ony aınalyp ótip, úılerine qaraı zaýlaı berdi.– Táte, sýdyń arǵy jaǵyna qaraı qash! – dep, júgirip úıge kirdi de, birer býynshyq-túıinshekti ala shyqty. Shamalaýynsha inisiniń kıimderi. Bul kezde sheshesi de otpen maıdanyn toqtatyp, syrtta jaırap jatqan júkten eki-úsh kórpeni súırep, sýdyń arǵy jaǵynda áli baqyrýmen turǵan balasyna qaraı júgirip barady eken.Bala qolyndaǵylaryn sýdyń arǵy jaǵyna laqty­ryp, qaıtadan úıge qaraı bettegende esik aldyndaǵy shashylyp jatqan júkterge ottyń jetkenin kórdi. Sol kezde beldeýde turǵan ákesiniń tory atyna kózi tústi. Janýar dir-dir etip, ornynda turyp typyrshıdy. Bosaǵadan ilingen ot tigýli turǵan kıiz úıdi jermaı shashqandaı lap etkizdi. Attyń shylbyryn sheshý múmkin bolmaǵan soń, betin sharpyǵan jalynǵa qaramaı jerde jatqan baqanmen atty saýyrdan salyp ótti. Úıdiń beldeýi úzildi me, álde eski shylbyr úzildi me, janýar ertoqymymen oınap shyǵa berdi.Bular es jınap úlgirgenshe órt úıleriniń qaldyǵyn shoq pen qaraýytqan kúlge aınaldyryp, bel-beleske jaıylyp, jolyndaǵysyn jalmap bara jatty. Osy kezde jaılaýdan ózderimen birge kóship kelip, kelesi bir tóbeniń astyna kórshi qonyp, úılerin tikken Ǵalymjan qoıshynyń zaıyby Átıma da eresek bolyp qalǵan ul-qyzyn jetelep jetken. Baǵana ǵana taılaqtyń shýdasyndaı jelkildep turǵan kıizdeı betegeniń ornyndaǵy qap-qara kúl úsheýiniń aıaqtarynyń astynda burq-burq etedi.– Bátı-aý, kishkeneleriń aman ba?! Men jazǵan ózimizdi sorlatqanmen qoımaı, senderdi de sorlattym-aý, oıbaı! – Kúıelesh-kúıelesh bolǵan betin ter men kóz jasy jýyp, aıǵyzdap tastapty.Balanyń uqqany – ol da jaıaý-jalpy júrgen kóshten sharshap-shaldyǵyp kelgen soń kıiz úılerin tigýge shamalary kelmeı qos keregeden ıtarqa kóteripti de, ottyń burynǵy ornyna mosyǵa sháýgim asyp, ot jaǵypty. О́zi qalǵyp ketken eken, otty qarap otyrýdy balalaryna tapsyrsa kerek, oıyn balalary áldenege aınalyp kete me, sol kezde qýrap turǵan shópke tıgen ot lap ete qalǵan.* * *О́kindiń ne, ókinbediń ne, kórshige renjigenmen de tilsiz jaý áne-mine degenshe jaılaýdan jurttyń aldy bolyp túsken qos kórshi osylaısha aıdyń-kúnniń amanynda baspanasyz, azyq-túliksiz, kolhozdyń eki otar qoıyn ıirip qala bergen.Aǵaıyn, el-jurttyń arqasynda kedeı úılerdiń az múlki ornyna kelgen.Biraq…Biraq, biraq… sol kúngi órt bala Qydyrbektiń de búkil ómirin óksitip keterin ol kezde eshqaısysy da bilmegen.

IV

Panasyz qalǵan bulardy ákesiniń jamaǵaıyn qa­ryndasy Jupardyń kúıeýi Nurǵalı úılerine sha­qyrǵan. Taı shaptyrym jerdegi kóne jurttaryna sol kúni tústen keıin kelip, úı tikken soń qaıynaǵasynyń otbasyna túsken aýyrtpalyqty bilgen boıda Nur­ǵalıdyń ózi tizgin ushymen jetken. Bul kezde kolhozdyń biraz adamdary jabylsa da Shilikti jazyǵyna qaraı jyljyǵan qalyń órtke eshkim tosqaýyl bola almaı, tek qana keshke taman quıyp ótken nóser jaýyn óshiripti. Sýdan ótip, jaıbaraqat jaıylyp júrgen tory at ta tabylǵan edi.– Seke, eń bastysy bala-shaǵań aman. Soǵan da táýbe deıik. Estýimshe, myna Qydyken etegine ot tıe bastaǵan úıden inisin alyp shyǵypty. Er dep osyny aıt! Azamat degen osy, – dep, balany bir maqtap qoıdy. – Keıin iniń úlken jigit bolǵanda: «Seni ottan da ózim alyp shyqqanmyn», dep baǵańdy arttyryp otyratyn bolasyń. Já, basshylar kelip, baspana­laryńdy qalqaıtyp bergenshe bizdiń úıge júrińder. Qoı qos qora bolyp jata turar…Keseldiń bári de osy qos qora degennen bastalǵan. Úlkender Jupar ápkesiniń bar mázirin salyp ázirlegen keshki shaıyn ishýge otyrǵan kezde balaǵa eki otar qoıdyń bir-birine qosylyp ketpeýi tapsyrylǵan.Keshke deıin kósh jolynyń shúıginine jaıyla ottap kelse de ábden jýsaǵansha toıyp bermeıtin, áli kóń tógip úlgirmegen jańa jurtqa baıyrqalaı almaı júrgen toıymsyz janýarlar shópek qaǵyp, betegeni byrt-byrt úzedi. Eki otardyń arasy arqan boıy jerde tursa da, bir-birine qaraı jaıylyp toqtar emes.Bala: «Sháıt bylaı!» dep eki ortaǵa júgirýmen sharshaǵan. Oǵan da shydar edi, tek qana tórt qulaǵy qalqaıyp, eki ortada qaraýytyp turǵan jalǵyz beıit­ten seskenedi. «Eger kebinin súıretip arýaq shyǵa kelse qaıtpek?». Bar bileri zırat janynan ótken saıyn «bismillásin» qaıtalaı beredi.Kelesi bir ótip bara jatqan kezde zırattyń ábden mújilgen qabyrǵasyna ishindegi aýzy úńireıip ashyq jatqan qabyrdan appaq kebin kıgen arýaq sekirip shyqqan edi. Júrek aýyzǵa kelip tyǵyldy. Ala bult astynan jańa kóringen aı da selk ete qalǵan, aspan aýnap, jer tóńkerilip bara jatty. «Jeje!» dep bir aıqaılaýǵa shamasy áreń kelgen bala jerge sulap túsken.Sol túnde eki otar qoı mısha bylyǵyp ketken; sol túnde eki úıli jannyń eresek tórt kisisi esi kiresili-shyǵasyly bolyp jatqan jetkinshektiń aýzyna sý tamyzyp, kórer tańdy kózderimen atqyzǵan. Keseldiń neden bolǵanyna jip taǵa almaı, ózderinshe ushyqtaǵan bolǵan.– Jeje, búgin mektepte sabaq bastaldy ǵoı.Taǵy keshigip barsam, Qaýen muǵalim renjıtin boldy-aý, – degen bala esin bir jınaǵanda.– Erteń aparamyn, qulynym, mektebińe, – degen ákesi de. Biraq kelesi besinshi synyby emes, mektepke eshqashan bara almaıtynyn ol da, áke-sheshesi de sol sátte bilmegen edi. Eń bastysy oılamaǵan jerde jabysqan dertke beti ashylyp qalǵan qabyr ishine túsip ketip, qaıta sekirip tysqa shyqqan aq eshkiniń kináli ekenin de eshqaısysy baǵamdaı almaǵan…Bul qan maıdan qyzyp jatqan 1943-tiń 1 qyrkúıegi edi. Sodan on úshtegi bala 13 jyl boıy, 26-ǵa kelgenshe, tósek tartyp aýrýdyń azabyn shekti; sodan basyn kóterip, eptep júre bastaǵanmen, bir jambasy qısaıyp, jarym jandy, jarty sandy bolyp qaldy; sodan taǵy 13 jyl boıy ózi 39-ǵa kelgenshe, jyl saıyn týra 1 qyrkúıek kúni jyǵylyp, bir aı – týra 30 kún aýrýmen alysyp, zar ılep jatatyn edi, sodan naýqas aıaq kúp bolyp isip, birneshe jerden jarylǵan soń ǵana appaq qýdaı júzi tynyshtyq tabar edi…Sóıtip, jatyp-aq ózinshe oqyp, bilimin kóterdi, biraq odan eshkim emtıhan alyp, eshkim synyptan synypqa kóshirgen joq; sóıtip júrip-aq sońynan ergen jalǵyz inisiniń mektep tabaldyryǵyn attap, synyptan synypqa oıdaǵydaı kóshkenin maqtan etip: «Áı, kúnim, sen men úshin de oqýyń kerek», der edi; sóıtip júrip-aq kolhozdyń biraz jumysyna aralasyp, Áziken jeńgeı ekeýi, qudaı kóp kórmesin, bes ul, bes qyzdyń áke-sheshesi atandy; sóıtip júrip-aq garmon, baıanyn, dombyrasyn tartyp, ózin ǵana emes, ózgeniń de júdeý jandaryn án-kúımen terbegen.Iá, qolyna qarý alyp, maıdanǵa barmasa da ýaqtyly emdetýge eshkimniń moınyn burǵyzbaǵan sum soǵystyń zardabynan jarty ómirin azappen ótkizgen ol da soǵys múgedekteriniń biri bolǵan da qalǵan.

V

Zaısan men Semeıdiń arasy – otar-otar qoıdy, tabyn-tabyn sıyrdy jyljı qonaqtatyp, maldy júdetpeı asyqpaı aıdaýshylardy aıtpaǵanda, júrdek kóliktiń kúnbe-kún ókpesi óship áreń jetetin alys jol. Onyń ústine, aıdaǵan malyń Semeıdiń et kombınatyna jetkende salmaǵyna salmaq qosyp barýy shart. Bul eki kúnniń birinde sońdarynan qýalaı kelip, azyq-túlik jetkizip turatyn sharýashylyq basshyla­rynyń eki qarap, bir shoqıtyn eń basty tapsyrmalary. Sondyqtan da alys aýdandardan mal aıdaýshy­larǵa arnaıy bólip qoıǵan Qalba taýynyń oty mol, sýy móldir keń jaılaýynda on bes-jıyrma kún jatatyn ádetteri taǵy bar. Elden shyqqandaryna eki aıdyń júzi bolǵan tusta bular da Qalbanyń ishine qostaryn tikken. Kádimgi eldegi jaılaýǵa shyqqandaı ár aýdan, ár sharýashylyqtan kele jatqan mal aıdaýshylar da bir-birin shaqyrysyp, máz bolysyp qalady. О́ńsheń salt basty, sabaý qamshyly jigitter aıaqtaryn sozysyp, tynys tabar edi.Qatar sharýashylyqtyń elden shyqqaly birge kele jatqan jigitteriniń ortaq qazan kóterisip, barlaryn ortaǵa salyp, dúrildesip otyrǵan kezderinde Qydyr­bek bir usynys aıtqan.– Jigitter, men bir qýanyshty habardyń bolaryn sezip otyrmyn, sezip qana emes senip otyrmyn. Sondyqtan erteń keshke bizdiń qara qosta bas qosaıyq.– Ol qandaı qýanysh? – desken jigitter.– Ony sol erteń jınalǵan kezde aıtarmyn.Ol on-on bes shaqyrym jerdegi Kókpektige jigitteriniń birin jumsap, qonaqtarǵa qajet bolar-aý degen biraz iship-jem aldyrǵan. Qoıshysy bar, sıyrshysy bar kók shóptiń ústine jaıylǵan dala dastar­qanyna jınalǵan soń kúni boıy sózbýaz bolyp júrgen jigitterdiń, onyń óz qýanyshynyń sebebine sene qoıýlary ońaıǵa soǵa qoımaǵan.– Sońymnan ergen jalǵyz inim bıyl Almatyǵa oqýǵa ketken bolatyn. Sol oqýǵa túsip, qýanyp júr eken. Onyń qýanyshy – men úshin eki ese qýanysh. Men sol qýanyshymdy ózderińmen bóliskim keldi.– Ne poshta kelmeıtin, ne telefony joq ıen taýdyń ishinde bul jańalyǵyńdy qaıdan bile qoıdyń? – degen jigitterdiń biri.– Iá, hat-habar ala almaıtynymdy ózderiń de jaqsy bilesińder. Alaıda, hat-habardan senimdi «kisi» keshe aıtyp ketti, – degen ol sózin jumbaqtap bitirip. Biraq ol «kisisiniń» ne qýanǵan, ne qınalǵan kezde túsine kiretin álde atasy, álde babasy ekenin aıtpaǵan.Inisiniń shynynda oqýǵa túskenin bir aıdan soń aparǵan maldaryn Semeıdiń et kombınatyna tapsyryp, elge kelgennen keıin bir-aq bilgen.Bul budan týra elý jyl burynǵy jazdyń tamyz aıy bolatyn.* * *Iá, … sandyqtaı qara tastyń ıesiz ıen jatysy júregimdi bir aýnatyp alyp edi. Burynǵy kórgen azaby azdaı sońǵy onshaqty jyldyń bedelinde óziniń nemereleriniń de túri-túsin bir kórýdi armandaýmen bolǵan, sýqarańǵy bolsa da: «Kádirim, kelin ekeýińniń kelgenderińdi júristerińnen-aq sezemin», dep qushaǵyna qysatyn sátińdi kóre almaıtynymdy moıyndaý qandaı qıyn edi, jan Aǵa. О́ıtkeni, sen de ózińniń túsińe kire beretin atańnyń, álde babańnyń rýhy sııaqty máńgilikpen astasyp kettiń.

Kádirbek SEGIZBAIULY, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.

Almaty.