Jyly júzdi júzdesýler

О́tken jyldyń aıaǵynda Máskeý jáne Búkil Reseı patrıarhy Kırıll, Kavkaz musylman­darynyń bas múftıi Alla Shúkir Pasha-Zade men búkil armıan katolıkosy II Garegınnen shaqyrý keldi. Onda olar Erevanda ótetin TMD elderi dinderaralyq keńesi tóralqasynyń konferensııasyna shaqyrypty. Sonymen, Máskeý­ge ushtyq. Domodedovo áýejaıynan bizdi Re­seıdegi Qazaqstan elshiliginiń keńesshisi Se­­rikqalı Baımenshe men Máskeý qazaqtarynyń ıma­my atanǵan Marat Arshabaev pen kásipker Já­nibek inimiz qarsy aldy. Amandyq-saý­lyq­tan soń kólik­­­terge bóline otyryp, úlken sha­harǵa bet aldyq. Tún. Qys tolyq túse qoımasa da salqyndaý. Qys degennen shyǵady, men Más­keýde oqyp júrgen 1970-1975 jyldary munda qyrkúıek aıaǵynda-aq qar jaýyp, qarashada qaharly qys bilgenin istep jatatyn. Qazir aýa raıy ózgergen. Qardyń ózi jýyrda ǵana túsip­ti. Onyń ózinde de ol erip jatqan kórinedi.

О́tken jyldyń aıaǵynda Máskeý jáne Búkil Reseı patrıarhy Kırıll, Kavkaz musylman­darynyń bas múftıi Alla Shúkir Pasha-Zade men búkil armıan katolıkosy II Garegınnen shaqyrý keldi. Onda olar Erevanda ótetin TMD elderi dinderaralyq keńesi tóralqasynyń konferensııasyna shaqyrypty. Sonymen, Máskeý­ge ushtyq. Domodedovo áýejaıynan bizdi Re­seıdegi Qazaqstan elshiliginiń keńesshisi Se­­rikqalı Baımenshe men Máskeý qazaqtarynyń ıma­my atanǵan Marat Arshabaev pen kásipker Já­nibek inimiz qarsy aldy. Amandyq-saý­lyq­tan soń kólik­­­terge bóline otyryp, úlken sha­harǵa bet aldyq. Tún. Qys tolyq túse qoımasa da salqyndaý. Qys degennen shyǵady, men Más­keýde oqyp júrgen 1970-1975 jyldary munda qyrkúıek aıaǵynda-aq qar jaýyp, qarashada qaharly qys bilgenin istep jatatyn. Qazir aýa raıy ózgergen. Qardyń ózi jýyrda ǵana túsip­ti. Onyń ózinde de ol erip jatqan kórinedi.

Ertesine Domodedovo áýejaıynan Arme­nııaǵa «Boıng-737-ge» otyryp ushyp shyqtyq. Ushaq toly armıandar. О́zge ulttan kómekshim Nurjan Mahanov ekeýmiz ǵana. Aıtpaqshy, osy saparǵa Almatydan Qazaqstandaǵy pravoslav shirkeýiniń mıtropolıti Aleksandr da birge shyqqan eken. 2 saǵat 15 mınýttan soń kún bata Erevannyń Zvartnos áýejaıyna qondyq. Jolbasshylyqqa Markýs degen pop bó­linipti. Quraq ushyp júr. Astanada árbir 3 jyl saıyn ótkiziletin Álemdik dástúrli dinder jetek­shileri hatshylyǵynyń múshesi jáne Qazaq­stannyń Armenııadaǵy elshiligimen de jaqsy qarym-qatynasta ekenin aıtady.Markýs bizdi el astanasynyń sáýletimen tanys­tyryp: «Mynaý oń jaqtaǵy uzynnan uzaq sozylǵan Erevan kóli. Ataqty Ararat taýy kúnniń ashyǵynda kórinedi», – dedi. Áıtse de Ararat Armenııa emes Túrkııa jaǵynda. Shekara Erevannan 15 shaqyrym jerdeı qashyq­tyqta. Eki memleket arasynda qatynas joq.Tańerteń Erevannyń úlken mádenıet saraıyna bet aldyq. Qaptaǵan poptar men ımamdar bolyp Ka­ren Demırchıan atyndaǵy mádenıet kesheniniń úl­ken ortalyq zalyna jaıǵastyq. Konferensııaǵa Qa­zaq­stannan men, Tájikstan, Ázerbaıjannyń mu­sy­l­man dinbasylary jáne Reseıdiń Eýropa bóligi mu­syl­mandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy Ravıl Ǵaınýtdın, Tatarstan musylmandary dinı basqar­ma­synyń tóraǵasy Ildýs Faızıev, Bashqur­t­stan­da­ǵy Reseıdiń ortalyq bóligi musylmandary dinı bas­qarmasynyń tóraǵasy Talǵat Tadjýddın, hrıstıan dininen Reseıdiń Kırıll bastaǵan dinba­sy­lary, As­tana jáne Qazaqstan mıtro­po­lıti Aleksandr, Ar­me­nııanyń katolıkosy II Garegın, evreılerden Ýkraı­nanyń bas ravvıni Iаkov Blaıh, Reseı evreıleriniń bas ravvıni Zınovıı Kogan, Reseı býddısterinen Hambo Lama Damba Aıýsheevtiń ókilderi Dıd hambo lama Dagba Ocharov pen Sanjeı Lama qatysty.Konferensııa bastaldy. Oǵan Armenııa Pre­­zı­denti Serj Azatovıch Sargsıan qatysty. Jıyndy Kırıll ashqan soń sózdi osy el Prezıdentine berdi. Ol din qaıratkerlerin quttyqtaı kele, Taýly Qarabaq máselesine de toqtamaı ketken joq. Katolıkos II Garegın de eki eldiń jarasyna aınalǵan máseleni qamtı ótti. Ázerbaıjan bas múftıi Alla Shúkir bul bir qıyn másele dep janamalaı sóz etti.Reseı Prezıdenti D.A.Medvedevtiń quttyq­taý­yn Armenııadaǵy Reseıdiń Tótenshe jáne ókiletti elshisi V.E.Kovalenko oqydy. Odan soń plenarlyq májilis bastaldy. Áýelgi sóz maǵan tıdi, ıaǵnı ıslam dini basshylary arasynan birinshi sóz berildi. Biraq, munda keler aldynda, birneshe kisi ǵana sóıleıdi, sizder tek konferensııaǵa qatysasyzdar delingen-di. Erevanǵa kelgen soń 2 mınýttaı sóı­leseńiz durys bolar edi degen ótinish jasaldy. Sodan soń tań namazynan keıin otyryp mátin daıyn­daǵanmyn. Sony asyqpaı oqyp berdim. Baıqaımyn, sózim elge unaǵan sııaqty.Ony májilisti júrgizip otyrǵan Kırıll­diń: «Greh ne jıznesposoben, ne obıazatelno dlıa nakazanııa chelovechestva s neba nızvodıt ogon, tak kak chelovek sam razrýshaet sebıa», dep meni quptaǵan sózinen ańǵardym.Budan keıin Ravıl Ǵaınýtdın jáne taǵy da barlyǵy 12-13 kisi sóz sóıledi. Jıyn sońynda delegattar qarar qabyldady.– Sizderdiń eldiń ortalyǵynda úsh ret álemdik jáne dástúrli din jetekshileriniń qu­ryl­taıy ótti. Astana Prezıdentterińiz N.Á. Na­zar­baevtyń arqa­syn­da tynyshtyq, yntymaq pen birlik, dinder­ara­lyq túsinistik pen dostyq qalasy atandy. Sondaı-aq yntymaǵy jarasqan el men onyń ortalyǵyn bir kórý – bizge arman», – dedi jınalystan soń din ókilderi.Kómekshim Nurjan Mahanov Armenııadaǵy Qa­zaq­stan elshiligine telefon soǵyp, Bas múftıdiń os­ynda issaparmen kelgenin aıtypty. Elshi Aıymdos Bozjigitov: «Nege sapar aldynda telefon soq­pa­dy­ńyzdar, kútip alatyn edik qoı», – dep ren­jip­ti. Aıymdos baýyrymyzdy burynnan biletinmin. Ol Syrt­qy ister mınıstrliginiń Almatydaǵy bó­lim­shesin bas­qar­ǵan. Sońǵy kezderi osy Armenııada elshi.Sóıtip, kóp uzamaı onymen «Golden pala­seta» qo­naq úıinde kezdestik. Amandyq-saýlyqtan soń ol Ere­vannyń bir meıramhanasyna baryp, tústeneıik dedi.El astanasynda 1 mıllıondaı halyq turady de­sedi. Bas dańǵylmen júrip kelemiz. Buryn ol Lenın kóshesi dep atalǵan. Qazir buǵan myń jyldaı buryn armıan jazýyn oılap tapqan Mesrop Mashtos aty berilipti. Erevanda jańadan, ıaǵnı táýelsizdikten soń salynǵan úıler az sııaqty. Barlyǵy keńestik dáýir­de­gi ǵımarattar. Kósheden de Almatydaǵydaı qym­bat kólikterdi az kezdestiresiz. Jıi-jıi «Jıgýlı» men «Moskvıch», «Volga» ushyrasady. Aǵash, taldar da munda azdaý kórindi. Úıler de, jurttyń kıimderi de jupyny ma dep qal­dym. Bıýdjettiń basym kóp­shiligi qorǵanysqa jumsalatyny belgili. О́ıtkeni olar taýly Qarabaq úshin Ázerbaıjanmen daýlasýda. Ázer­baıjanda munaı kóp. Qýattanyp keledi.Erevannyń ortalyq alańyna keldik. Shy­ǵys sáýlet óneriniń izi baıqalady. Jaıaý bir­ne­she kóshe­ler­di araladyq. Eski úıler men HH ǵasyr ǵımarat­tary aralas ushyrasady. Keıbi­ri­nen Iran sáýlet óneri menmundalaıtyn sııaqty. Ony joqqa shyǵarý qıyn. Iranda, kóptegen arab elderinde hám Túrkııa­da, Eýropada jáne AQSh-ta da armıandar turatyny belgili. Baıqaǵanym, bul elge shetelderden, ásirese, Eýropa men AQSh-ta turatyn armıandardan qarjy­laı kómek keledi eken. Ony Armenııanyń ózi de joqqa shyǵarmaıdy.Aıymdos baýyrymyzben erteńgi saparymyz týraly da aqyldastyq. Konferensııa bit­ken soń Kıevke jańa meshittiń ashylý saltanatyna da sha­qy­rylǵanbyz. Eger qaıtadan Alma­tyǵa ushyp, sol jaq­tan Kıevke barsaq, jol uzaq, ári sharshatady. Sol sebepti, kórshi Grý­zııaǵa baryp, Tbılısıge zııarattan soń Ýkraına astanasyna ushaıyq dep shesh­tik. Aıymdos Ersaıynuly bizge kólik bóletin boldy.Konferensııa aıaqtalǵannan keıin Erevanmen qoshtasyp, Tbılısıdi betke aldyq. Eki mem­leket arasyn taýly qyrattar bólip jatyr. Qashyqtyq sha­mamen 280 shaqyrym. Erevanda qar joq bolǵa­ny­men, shahar shetine shyǵy­sy­men jol jónekeı qyr­byq qarlar ushyrasa bastady. Aldymyz da, soltús­tik te, batysymyz da jotalar men qyrqalar. Sol­tús­tikti betke alyp kelemiz. Anda-sanda qarsy­myz­dan jeńil jáne júk kólikteri ushyrasady. Qara sýyq uryp tur.Razdan degen eldi mekennen óttik. «Alda oń ja­ǵy­myzda Sevan kóli», – deıdi Gagık. Sálden soń oǵan da jettik. Sevan kóli batystan shy­ǵysqa qaraı sozylyp jatyr. Jaǵasy meıramhanalar. Jol she­tin­de balyq alýdy usynǵan qyz-kelinshekter kórindi.– Áne bireýler nege qulashtaryn jaıyp, birdeńeni kórsetip tur, – deımiz Gagıkkke.– Olar balyq satýshylar. Qulashtaryn jaıǵany Sevanda osyndaı balyqtar bar degendi bildire­tin­deri. Al shyn máninde kólde ondaı balyqtar joq. Bary shabaqtar. Bulardiki kún kórý amaly ǵoı.Kól demekshi, Armenııada kólder kóp. Bul el sýǵa baı. Sevan degen selo ózimen attas kóldiń batys jaǵynda qalyp barady. Sol jerde júr­gi­zýshimiz toqtap, mashınasyn gazǵa toltyryp aldy. Armenııa kólikteriniń jartysy gazben júredi. Bul ári arzan. Lıtri 1 dollarǵa jetip qalǵan benzın Armenııa turǵyndary úshin óte qymbat sekildi. Kól jaǵasyna biraz kottedjder salynypty. Jurt jazda osynda kelip demalyp ketedi eken.Ol jerden de óte shyqtyq. Jol ıreleńdep sol­tústik batysty betke aldy. Biraz júrgen soń shatqalǵa qaraı tómen túse bastadyq. Aldymyzdan jerasty joly kórindi. Onyń sa­lynǵanyna 10 jylǵa jýyqtapty. Odan da ót­tik. Buralańdaǵan jol tómen jetektep keledi. Sevanǵa deıingi suryq­syz kórinis artta qaldy da shatqalǵa jetisimen tóbe betkeıleriniń jasyl aǵashtarmen kómkerilgenin kórdik. Biraz­dan keıin saıdan Dılıjan degen selo ushyrasty. Shamaly halyq turady eken. Odan da ótip biraz júrgen soń aldymyzdan Idjevan qalasy kese-kóldeneńdedi.Armenııa bitip, Grýzııa bastalǵan soń tabı­ǵat ta ózgerip sala berdi. Kún de jyly. Úıler de eńseli. Aǵashtar da kóbeıdi. Jol shetinde apelsın, mandarın satyp otyrǵan jurt. Oń­tústik Qa­­­­­­zaqstan ob­ly­synyń Túlkibas aýdanynda da jurt dál osylaı jol shetinde jemis satyp otyrady. Munda da sol sııaqty eken. Endi birde jol­­­­dyń soltústik jaǵynan Marneýlı selosy men onyń batys tusynan meshit kórindi. Shııt­terdiki sııaq­ty. Hýseınniń aty jazylǵan qaraly týlar ili­nip qoıylypty. Munda azerıler turady desedi.– Armenııada da apelsın, mandarınder óse me, – dep suradyq júrgizýshimizden.– О́setini ósedi ǵoı. Biraq, grýzınderdiń jemis­te­ri sapalyraq jáne áldeqaıda arzandaý. Sizderdi Tbı­lısıge aparyp tastaǵan soń, qaıtarda osy man­da­rınderdiń birneshe jáshigin ala ketemin, – deıdi ol.Grýzııanyń joldary jaqsy. Sapaly ekeni baı­qalady. Eli de Armenııaǵa qaraǵanda ba­qýat­tylaý ma dep qaldyq. Úıleri de ásem, eńseli. Barlyq jerlerdegi eldi mekenderdiń attary grýzınshe jáne aǵylshynsha jazylypty.*  *  *Kóp uzamaı Tbılısıge de jettik. Shyǵysta 10 shaqyrymdaı jerde Rýstavı qalasy qalyp barady. Tbılısıge sóıtip, onyń shyǵys ja­ǵynan kelip kirdik. Tbılısı shyǵystan batys­qa qaraı saı boıynda uzynnan uzaqqa sozylyp jatqan qala. Ony eki bólip, batystan shyǵysqa qaraı Kýra ózeni aǵyp jatyr. Qalanyń soltústik jáne ońtústik, sondaı-aq batys jaǵy da jotalar. Tóbelerinde qar jatyr.Qalada ádemi de sándi úıler kóp. Armenııa astanasynan Grýzııaǵa qaraı jol tartqanda elshimiz Aıymdos Bozjigitov bizdi Tbılısıdiń kire berisinen Qazaqstan elshiliginiń konsýly Marat Asqarovtyń kútip alatynyn aıtqan.Marat inimizdiń osyndaǵy elshiligimizde qyz­met etip jatqanyna 5 jyl bolypty. Áńgi­melesip otyryp bir alańǵa jettik te «Holiday Inn» atty meıman­hanasy aldyna kelip toqtadyq. Buryn ol «Adja­ra» dep atalǵan eken. Jóndeýden ótkizilipti. Jaıǵastyq.Jalpy, orta ǵasyrlardaǵy arab tildi jazba derekterde Grýzııa astanasy Tbılısı emes Tıflıs dep atalǵan. Sol sebepti de Tıflısı atty musyl­man qaıratkerleriniń atyn jazba ádebıetterden talaı ret ushyratqanmyn.Tbılısıdi aralaýdy tarıhı jerlerin kórý­den bastadyq. Grýzııa astanasynda ejelgi eskertkishter barshylyq eken. Qalanyń keıbir tus­tarynda V-VI ǵasyrlardan jetken ǵıbadat­ha­nalar ushyrasty. Bizdi qyzyqtyrǵany, árı­ne, meshitter men medreseler, ıslam jádiger­lik­teri. Munda 360 pravoslav shirkeýi bar bolsa, al ıslam ǵıbadathanalarynan bary jal­ǵyz-aq meshit bop shyqty.Jalpy, Grýzııada biraz ázerbaıjandar, tú­rikter turady. Kýranyń ońtústik betindegi álgi meshitti kó­­­rý­ge bardyq. Imam ornynda eken. Meshitte basqa eshkim joq. Biz barǵan kez biraq saǵat 11 shamasy edi.Qyzyl kirpishti Allataǵala úıi 1811 jyly salynypty, ıaǵnı 2011 jyly oǵan 200 jyl tol­ǵan. Ja­maǵaty ázerbaıjandyq shııtter, qal­ǵandary túr­li súnnıt musylmandar. Meshit shamamen 250-deı kisi­lik. Eki mıhraby bar. Birinshisi – shııtter, ekinshisi – súnnıtter úshin desedi. О́zin ımam dep tanystyrǵan álgi kisi bul Tbılısıdegi jalǵyz meshit bolǵan­dyqtan, munda shııt te, súnnıt te kelip namaz oqıdy dedi. Jýyrda ótken qurban aıtty da Tbılısıde turatyn barlyq musylmandar biri­gip oqypty.Meshit janynda qyzdar medresesi tur. Bi­­raq, onda eshkim joq. Meshitte azandy daýystap sha­qyrt­paıdy eken. Osydan biraz buryn azandy mıkrofonmen aıtqan kezde grýzınder jıylyp demonstrasııa jasap, shahardy ý-shý etken. Tbılısıde meshit te saldyrylmaıdy. Árıne, Grý­zııanyń batysynda, Túr­kııamen shekaralas Adjarııada 300 myńǵa jýyq musyl­mandar tura­ty­ny belgili. Onda meshitter de bar. Biraq, sońǵy jyldary Batys Eýropa men AQSh-tyń protestanttary onda da jetip, jergi­lik­ti halyqtyń balalary men qyzdaryn hrıstıan di­ni­niń protestant tarmaǵyna kirgi­zip jatqan kórinedi.Meshit mańynda áli kúnge deıin jumys istep jatqan ortaǵasyrlyq shyǵys monshasy bar eken. Ol Túrkistandaǵy shyǵys monshasyn eske saldy.Tóbe basyna shyqtyq. Qala bul jerden jaqsy kó­rinip tur. Tbılısı alaqandaǵydaı. Sha­hardaǵy ǵı­­ma­­rat­tardyń keıbirinen musyl­man sáýletiniń áserin, baı­qaýǵa bolady. Eski qaladaǵy ejelgi úı­ler negi­zi­nen XVIII-XIX ǵasyrǵa jatady. Kópshiligi 2 – 3 qabatty.Grýzııany HII ǵasyrdyń alǵashqy shıre­ginde IV Davıd Qurylysshy (1089-1125) bılegen kezde bul elge túrik-seljuqtar shabýyldapty. Davıd áskeri jáne saraıynda 20 myń qypshaq bolǵan degendi grýzın ǵalymdary aıtyp ta, jazyp ta júr.Grýzııaǵa Ámir Temir de at basyn burǵan. HVI-HVII ǵasyrlarda Grýzııa úshin Iran men Túrkııa talasyp qyryq pyshaq bolypty. Ásirese, HVII ǵasyr basynda Iran bıleýshisi Abbas shahtyń Grýzııaǵa ja­saǵan joryqtary bul elge kóp aýyrtpalyqtar túsirgen.Orta ǵasyrlarda ıslam dini Grýzııaǵa da ta­ra­ǵan. Tbılısıde meshit kóp bolǵan. Biraq, onda kúni búgin­deri jalǵyz ǵana meshit qalǵanyn joǵaryda aıttym.Mıhaıl Saakashvılı prezıdenttiń kúmbezdi saraı­yn saldyrypty. Ony tamashalaǵan soń túste Ma­rat Asqarov inimiz Kýra ózeniniń soltústik ja­ǵa­laýynyń jarqabaǵyndaǵy meıramhanada qonaqasy berdi.– Jalpy, grýzın halqy bos ýaqyttaryn úıle­rinen góri kóbirek meıramhanalarda ótkiz­gendi jón kóredi. Qonaqty úılerine shaqyrý ádeti bularda joq. Meıramhanaǵa ǵana shaqyryp syı-sııapat jasaıdy, – deıdi ol.Bizge Tbılısıdi aralatyp júrgen grýzın jigiti: «Odaq taraǵan soń Grýzııa óte qıyn haldi bastan keshti. Kezinde júzdegen halyq turǵan úıdiń jurt­shylyǵy dalaǵa jınalyp, bi­rigip oshaq qazyp, tamaq pisiretin. О́ıtkeni, gaz da, jaryq ta joq edi», – deıdi. Sońǵy jıyrma jyl ishinde bul el 4 ret soǵysty bastan keshipti. Sol sebepti jolbasshymyz Tbılısı kóshelerinen oqqa ushqan adamdar jatqa­nyn da kórgen. «Son­dyqtan da, – deıdi ol. – Bizge tynyshtyq, beı­­bit­­­shilik óte qymbat. M.Saakashvılı prezıdent­tikke jas ilikti. Jastyǵyna baılanysty biraz qatelikter de jiberdi. Biraq, ol halqyn jaqsy kóretin, eline, onyń erteńine qyzmet etkisi keletin azamat. Ol árqashan Nursultan Ábish­ulyn meniń ustazym dep júredi. Qazaqstan Prezıdentin aqyl­shym dep esepteıdi», – deıdi.Ulttyq memlekettik murajaıǵa keldik. Úsh qabatty úlken ǵımarat murajaıdyń eki-aq qaba­­ty ǵana jumys isteıtin bolyp shyqty. Birin­shisinde, bizdiń dáýirimizge deıingi Grýzııa, ási­re­se, onyń ishinde osy memleketten tabyl­ǵan altyn áshekeıli zattar qoıylsa, taǵy bir zalynda 1921-1950 jyldar arasyndaǵy Grýzııa tarıhy kórsetilipti. Sta­lın­niń jazý ústeli tur. Onyń ústinde L.Berııanyń jeke is-para­ǵynyń kóshir­me­si jatyr. Stalın Grýzııanyń Gorı degen qala­synda týǵan. Ol Tbılısıdiń soltústik jaǵynda.Bizdi Tbılısımen tanystyryp júrgen grýzın dosymyz astanasynyń batys shyǵysyn­daǵy Grýzııa patshalyǵynyń eski qonysyna apardy. Ol Tbılısıden 20 shaqyrymdaı jerdegi Msheta degen qala. Tóbege shyqtyq. Onda eski qamal tur. VI ǵasyrda sa­lynǵan. Tóbeden tómen qara­ǵany­myzda, álgi tóbe­niń batys jaǵynda Túrkııadan bastaý alyp, Tbılı­sı­di qaq jaryp ótetin Kýra ózenine Msheta qala­sy­nyń soltústigindegi taýdan aǵyp keletin Aragvı ózeni ke­lip qosylýda. Osy Mshetada Lermontov bolǵan kó­­­­­rinedi. Soǵan baılanysty óleń de jazyp qaldyrǵan.Tbılısı kóshelerinde oryssha jazýlar joq. Grýzııa táýelsizdik alǵaly beri orys tilin bilmeıtin jastar ósip keledi. Barlyq jerlerde tek grýzınshe nemese aǵylshynsha ǵana jazýlardy kórdik. Bul memlekettik saıasat.Armenııaǵa, Erevanǵa qaraǵanda Tbılısıden bir jylylyq seziledi. Tabıǵatynan da, qalasynan da, kóshelerinen de, halyq arasynan da qanshama ekono­mıkalyq qıynshylyq bolsa da, jańa záýlim úıler salynýda. Kósheleri taza. Astanasynan qymbat baǵaly Japonııanyń, Anglııa, Fransııanyń jeńil kólikteri de ushyrasady. Dúkenderi zattarǵa, azyq-túlik­terge toly. Halyq kóńildi. Jadyrańqy. Osylardyń ózi-aq kóp nárseni ańǵartsa kerek.Keshke qonaqúıge bizdi eki qazaq jigiti izdep kelipti. Bólmege telefon shalyndy. Tómenge tús­­­­tik. Olar qazaqstandyq «Turan Álem Ban­kiniń» Grý­zııadaǵy ókildiginiń tóraǵasy Qaırat Kenje­ǵarın bolsa, ekinshisi «Qaztransgazdyń» osyn­da­ǵy ókili Sanjar Dámiruly bolyp shyqty. Meniń Tbılısıge kelgenimdi estip, asqa shaqyra kelipti. Tbılısıdiń ádemi bir meımanhanasynda áńgimelesip, el jańa­ly­ǵyn jetkizip, máre-sáre bo­lyp qaldyq. Qaırat Aqmola oblysynyń Ze­ren­di aýylynan bolsa, Sanjar inimiz almatylyq.Birer saǵattan soń bizge ýaqytsha elshi Bekmurat Muhametuly Iýldashev qosyldy.Meıramhanada ótken-ketkennen biraz áńgi­meler aıtyldy. Inilerimizdiń eldi saǵynyp qal­ǵan­dyq­taryn baıqadym. Sodan meıman­ha­naǵa oralyp, jýyrda jaryq kórgen «Islam relıgııa mıra ı sozıdanııa» jáne «Qazaqstannyń dinı oqý oryndary» atty kitaptarymdy qol­tań­bamen syıladym. Estelik úshin sýretke tústik.*  *  *Erteńine konsýlymyz Marat Asqarov bizdi Tbılısı áýejaıynan Kıevke shyǵaryp saldy. Áýejaı shaǵyn eken. Jańadan salynǵan. Túr­­­kııa kásipker­le­ri saldyryp beripti. Ishine Grýzııa ómirin, tarıhyn, ádet-ǵurpyn beıneleıtin ádemi sýretter ilinipti.Tbılısıden Kıevke deıin Brazılııanyń «Em­braıer» ushaǵymen 2 saǵat 20 mınýt ush­tyq. Aspan bultty. Biraq qar joq. Áýejaıdan bizdi Ýkraına musylmandary dinı basqarma­sy­nyń qyzmetkerleri kútip aldy. Resmııattardan soń Kıevti betke aldyq. Ýkraınanyń «Borıspol» áýejaıy Kıevten alys emes. Oqtaı túzý jolmen zymyrap kelemiz. Joldyń eki sheti orman. Sálden keıin Kıevtiń yqshamaýd­a­ny bastaldy. Bıik záýlim úıler. Men Kıevte budan shamamen 30 jylǵa jýyq buryn bolǵanmyn. Kóp ózgerister baryn baıqadym. Aldymyzdan ataqty Dnepr ózeni shyqty.Kelesi kúni tańerteń Kıevtiń Podolsk yqsham aýdanynyń bıik jerine salynǵan meshitke keldik. Halyq kóp jınalypty.Kıevte sóıtip, tuńǵysh salynǵan ádemi me­shit­tiń ashylý saltanaty ótti. Oǵan Ázerbaı­jan, Túrkııa, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, Avstralııa, Tatarstan, Reseı, Cheshenstan mu­sylman dinbasylary, Palestına din isteri mı­nıstri, musylman elderiniń Ýkraınadaǵy el­shileri qatysty. Jergilikti telearnalar tike­leı reportajdar berdi. Ýkraına Prezı­denti apparat basshysynyń orynbasary Anna German, Ýkraına mádenıet mınıstri Mıhaılo Kýlınıak bastaǵan resmı kisiler Ýkraına Jo­ǵar­ǵy Rada tóraǵasynyń ókili Iýrıı Mıroshnıchenko jáne Reseı basshylyǵy atynan osyn­daǵy Reseıdiń Tóten­she jáne ókiletti elshisi Mıhaıl Zýrabov quttyq­taýlar aıtty.Ýkraına múftıi, sheıh Ahmed Tamım sóz al­dy. Ol orys tilin jaqsy biledi. Tegi jaǵy­nan lıvandyq arab, osynda oqyp, úılenip, Ýkraı­na azamattyǵyn alyp Kıevte qalyp qoı­ǵan. Ahmed Tamımmen Ys­tambulda ótken Islam konferensııasynda tanys­qan edim. Sypa­ıy, mádenıetti jigit jaqsy áser qaldyrǵan. Ol:«Táýelsiz Ýkraına astanasynda tuńǵysh meshit­tiń ashylý saltanatynyń qýanyshyn bó­lisýge alys-jaqynnan kelgen qonaqtarǵa qosh kelipsizder degim keledi. Búgin Alla úıiniń ashylýy kópultty jáne kópdindi Ýkraına halyqtarynyń aýyzbirliginiń aıqyn dáleli.Bul eldiń durys jolmen damýynyń bir dáleli retinde, onyń memleket pen dindarlar arasyndaǵy túsinistik negizindegi qurylǵan el qaýipsizdigi men gúldenýi bolyp tabylatynyn aıta ketý kerek. Bizdiń maqsat – árqashan Ýkraına musylmandary ózderin uly táýelsiz memlekettiń tolyq múshesi re­tinde sezinse deımiz. Búgin biz sol qajyrly eńbek­tiń jemisin kórip otyrmyz. Osynda meshit turǵyzý máselesi Kıev musylmandarynyń sońǵy 100 jyl ishindegi qol jetpes armany edi. Mine búgin ańsaǵan armanǵa da jettik aǵaıyn!Jaratýshy Iemizden bul ǵıbadathananyń Allany tanyp, adamzatty ilim-bilimge, izgilik­ke shaqy­ra­tyn oryn bolsyn dep tileımin. Shynynda da Alla Taǵala Estýshi jáne molynan Berýshi. Islamda meshit erekshe orynǵa ıe. Ol asyl dinimizdiń tiregi ári qoǵamdy zulymdyq pen kúnádan saqtaıtyn ıman­dylyq qamaly. Ol Jaratýshy Iemizge tabynatyn qasıetti oryn, jaqsylyq pen ımandylyqtyń qaınar bulaǵy. Meshit ishi erekshe rahmet pen qasıetke toly meken. Onda aspannan perishteler túsip, musylman ishine boısunyp kiredi. Alaqan­da­ryn jaıyp shyn nıetimen Allaǵa jalbarynady, namaz oqyp kúnálarynyń keshirilip, ıgi amalda­rynyń qabyl bolýyn tileıdi.Biz meshitimizdi «Rahma» dep atadyq. Onyń maǵynasy – meıirim. Shynynda da Alla úıi meıi­rim­dilik ordasy. Alla meıirimi osy qala men barsha ýkraındyqtarǵa násip bolǵaı. Meshit – izgilik taraıtyn meken. Paıǵam­bary­myz Muhammed (s.ǵ.s.): «О́zderiń úshin jaqsy kórgen nárseni baýyrlaryńa tilemeıinshe, ımandaryń tolyq bolmaıdy», – degen», – dep qýanyshyn jasyra almady.Jurtshylyq meshitke kirgen soń, ashylý saltanaty jalǵasyp, onda alys-jaqynnan kelgen din­basylar jyly lebizderin bildirip jatty. Men de Ahmad at-Tamımdi «Rahma» meshitiniń ashylýymen quttyqtap, Astana sımvoly – Báıterekti kádesyı retinde tartý ettim. Odan keıin Alla úıiniń janynan Islam ýnıversıtetiniń qazyǵy qaǵyldy.Juma namazy aldynda Lıvannan kelgen din ókilderiniń biri ýaǵyz aıtty. О́z sózinde ol attaryn atap, tústerin tústemese de, negizinen, salafıler men ýahhabılerdi biraz silkiledi. Ahmad Tamımniń atalǵan aǵymdarǵa qarsy eke­nin biletinmin. Ýaǵyz­dyń A. Tamımniń yqpa­ly, ıaǵnı tapsyrysymen aıtyl­ǵanyna kúmán joq. Sonymen, juma namazy oqylyp, bata jasaldy. Ǵıbadattan soń, Avstralııa múftıi sheıh Salım Alýan ál-Hýseını jáne ózge de birqatar ıslam dinbasylarymen suhbattasyp, ıslam, bilim-ǵylym haqynda pikir alystyq.Sol kúni Kıevtiń biraz kórkem jerlerin tama­sha­ladyq. 1930 jylǵy asharshylyqqa ar­nal­ǵan memo­rıaldy keshendi kórip, jádiger­lik­termen tanystyq.Jalpy, Armenııa, Grýzııa jáne Ýkraınada bolǵanymyzda, bul elderdiń halqy jáne din­­dar­­lar qaýymymen aralasý, suhbattasý, pikir­le­sý barysynda olardyń Qazaqstanǵa, qazaq hal­­­qy­­na, onyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaevqa, dini­miz ıslamǵa degen qurmetin kórip rıza boldyq. Eli­mizdiń sara jolda, órkendeý, órleý jolynda eke­nine taǵy bir kózimiz jetip, marqaıyp oraldyq.

Sheıh Ábsattar qajy DERBISÁLI, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy men Orta Azııa múftıler keńesiniń tóraǵasy, Bas múftı.

Almaty.–––––––––––––––Sýretterde: Qazaqstannyń Bas múftıi, sheıh Ábsattar qajy Derbisáli men Avstra­­lııa­­­nyń múftıi sheıh Salım Alýan ál-Hý­seını; Tbılısıdegi meshit; Kıevte jańadan ashylǵan musylman ǵıbadathanasy.