Túrkilik keńistik pen ýaqyt baǵdary

Túrkilik keńistik pen ýaqyt baǵdary

Ata qazaq jyldy rýhanı-pálsápálik ja­­ǵynan bir birine qaı­shy eki maýsymǵa – alty aı qys pen alty aı jazǵa bólge­ni­men, tir­­shilik maýsymyn tórtke jik­­­­tegen jazǵy­tu­rym (kóktem), jaz, kúz, qys de­linedi. Ańdap qarasaq, tabıǵat qubylystaryn qazaqsha jyl maý­symdarynyń ataýlary dál sıpattaıtyny tańdandyrmaı qoımaıdy. Qys­­ta tabıǵat – «qy­sylady», jazda – «jazylady», kúzde – «kú­­­ze­­ledi», al kó­k­temde – «kókteıdi». Árbir jyl maýsymy – 90 kúnnen, qalǵan bes kún «qonaq» atalyp, soǵan sáıkes «Bes­qo­naq» áfsanasy qalyptasqan.

 

Ýaqyttyń túrkilik beınesi men tanymy

Ata qazaq jyldy rýhanı-pálsápálik ja­­ǵynan bir birine qaı­shy eki maýsymǵa – alty aı qys pen alty aı jazǵa bólge­ni­men, tir­­shilik maýsymyn tórtke jik­­­­tegen jazǵy­tu­rym (kóktem), jaz, kúz, qys de­linedi. Ańdap qarasaq, tabıǵat qubylystaryn qazaqsha jyl maý­symdarynyń ataýlary dál sıpattaıtyny tańdandyrmaı qoımaıdy. Qys­­ta tabıǵat – «qy­sylady», jazda – «jazylady», kúzde – «kú­­­ze­­ledi», al kó­k­temde – «kókteıdi». Árbir jyl maýsymy – 90 kúnnen, qalǵan bes kún «qonaq» atalyp, soǵan sáıkes «Bes­qo­naq» áfsanasy qalyptasqan.

Sóıtip, jyldyq ýaqyt tórt toqsanǵa bólinip, ár toqsannyń ózine tán maýsym sáıkestigi baı­qalady. Jyl bastalatyn jaz­ǵyturymnyń «kóktem» atalyp, tabıǵat jańarý úderisine kirisse, odan soń jaz kelgende jansyz zattyń ózi boıyn «jazyp», kún jylynǵanda kólemin ulǵaıtatyny fızıkadan belgili. Kúzde tabıǵat bitken barlyq ósý-órkendeý úderisin toq­tata­dy da kúzem qyrqylyp ósimdik bitken japyraǵynan aryla bas­taıdy – kúzeledi. Al qysta bar­lyq úderis qańtarylady. Qys­tyń naq ortasyn qazaq babam­nyń «qańtar» dep aıdar taǵýy da sodan.

Bul tanym mamandardyń esebi boıynsha budan 5-6 myń jyl burynǵy delinetin, Al­ma­tynyń soltústik-batysyndaǵy, 170 shaqyrym jerdegi Ańy­raqaı taýyndaǵy jartasta qa­shalǵan ejelgi sýretterde beınelengen. Onda kúndıdary adam­­keıipti – Táńir men tún­dıdary – Ińir ortasynda saǵat tiline qarsy baǵyt boıynsha sıyr jylynyń 4 maýsymy beınelengen: jańa týǵan buzaý, odan sál joǵary da ala baspaq jaıylyp júr. Al onyń sol jaǵynda múıizi qaraǵaıdaı buqa joǵary qarap tur. Odan tómen múıizsiz kóterem sıyr táltirekteıdi. Osy kórinisterden jyldyń tórt mezgilin, ıaǵnı kóktem, jaz, kúz jáne qysty ańǵarýǵa bolady. Al, aıaq jaǵyn ala Naýryzdy merekelegen on eki aı nemese on eki músheldiń rólindegi adamdar bılep júr.

Bul qanshama sýretten, jyl basynyń nege kóktem bolǵan­dy­ǵy ózinen ózi túsinikti sekildi. Kóktemniń nyshany – jańa tý­yl­ǵan tól! Qystyń keıpin kó­te­rem sıyrdan kóresiń.

Naýryz týrasyndaǵy kelesi bir nazar aýdararlyq tarıhı aıǵaq týraly da aıta ketsek deımiz. Ol saq-skıfterdiń altyn buıymdarynda beınelengen, mıftik ári astrologııalyq maǵynaǵa ıe kórinister. Onda kóptegen uǵym-nanymdar taıǵa tańba basqandaı beınelengen. Mysaly, meshinniń qozǵaly­­­sy­na qarap – sol jyldyń is-áre­ketke ıkemdi bolatynyn, uı­­qydaǵy dońyz – qazyna toly «sandyqty» kórsetetinin, al dýlyǵa beınelengen qoshqar­múıiz oıý qoı jylǵy týylǵan batyrdyń belgisin, onyń Qosh­­qar ata degen piri bolǵandyǵyn, al saqına sıpattanǵan ýaqyt sheńberi: aıdahar, barys, sıyr beınelerin ańǵartady.

 

Naýryzdaǵy keıbir  qazaqy ǵuryptar

Meıramnyń árin ashatyn ádet-ǵuryp, salt-dástúr bolyp tabylady. Búginde óz aldyna bólektengen qazaqy ǵuryptar men rásim retinde tanylǵan bir­qatar qundylyqtar – ejelgi túrkilik naýryzdan bizge jetken. Solardyń keıbireýine toq­ta­­lyp kórelik.

Alastaý. Jalpy, ol Táńir-ińir dýa­lız­mindegi jaryqtyń, kúnniń rýhy sanalatyn Táńirge qurmet kórsetý men túnekti serpý, ińir­­­di jaryqpen áshekeıleý yrymy bolýy kerek. Alaıda, ottyń qasıetin pash etýdi de joqqa shyǵarýǵa bolmas. Otpen alas­taý qazir de bar. Demek, otpen alastaý – energetıkalyq las­tan qutylýdyń túr­­­kilik bir joly dep topshylaımyz.

Aıtys. Naý­ryz­­da­ǵy bir mindet – dýalıstik qos tarap arasyndaǵy teńgerim (balans) úderisi: aq pen qara, jaqsy men jaman, kúndiz ben tún, jaryq pen qarańǵy, atalyq negiz ben analyq negiz, qut pen jut …Al, dýalızmniń úılesimi – qarsy taraptardyń beıbit tartysynda, saıysynda. Bul kó­rinis qa­zaqtyń aıtys óne­rin­de arnaıy mıssııadaı qalyp­tasqan. Aı­tys­tyń áýel bastaǵy týyndaý sáti de kún-tún arbasýyna qatysty. Onyń ishinde Naýryzben baılanystylyǵynda. Sol sebepti de, óli men tiriniń aıtysy, jaz ben qystyń aıtysy, qyz ben jigit aıtysy, t.t. qospolıýstik dıalektıkalyq aıtys túrleri soǵan mysal.

Kókpar. Bul oıyndy Táńir-ińir dýa­lızminiń taıtalasyn ómirlik saıystan oıyndyq talas proeksııasy túrinde beınelegen kósh­peli túrkilik jora­l­ǵylardyń jalǵasy deýge bolady. Kók­par­dy tájikter de tart­qan tárizdi. Jáne ony olar ejelgi kezderde negizinen Naýryz qarsa­ńynda ǵana oınaǵan eken. Oǵan parsylar men túr­kilerdiń yq­pal­dasýynan qalyp­tas­qan etnos retinde tájikterge tıesili kók­pardyń «bozkashı» atalýy bizdi qyzyqtyrady. Se­bebi, «boz­kashı» sózi kókpar oıyny­nyń sıpatyn asha túsetin ja­ńa derek deýge de keledi. «Boz­kashı» qazaqtyń «boz qas­qany» (aqsar­basty) qurbanǵa shal­ǵan sátti eske salady. Kók­pardyń áýelgi nusqasy Naýryzda, Nar­týǵanda, Ysyahta, Sabantoıda qurban­dyqqa soıyl­ǵan maldy tartý joralǵysynan týyndaǵan degen de derek bar.

Altybaqan. Alty syryqty tiginen úsh-úshten bastaryn mosy aǵashyn­daı baılaý men je­tin­shisin olar­dyń bastaryn qo­sýǵa paıdalanýda úlken kosmo­go­nııalyq tanym jatyr. Bul rásimde ejelgi ǵa­lam­nyń paıda bolý úderisi kó­rinis tapqandaı. Bizge jetken áfsanalar boıynsha alty kún ishinde jeti ǵalam­shar jaraldy emes pe?! Endeshe, alty syryq – ǵalamnyń jasampaz alty kúni de, jetinshisi – áýelgi jeti planeta qurmetine degen nyshan bolýy múmkin. Al, bu­larǵa beki­til­gen álpenshek (maıatnık) Táńir-ińir dýalızmi­niń úılesimin pash etýge arnal­ǵan qondyrǵy bolar.

Onyń ústine, qazaqtarda al­ty­baqandy kún batqanǵa deıin quryp bitiredi de, ony oınaý saltanaty kún batyp, aı týǵan soń bastalady. Keıde tań at­qan­sha jalǵasady. Bul degenimiz – túnektiń kıesi bolyp tabylatyn ińirge yryq bermeý nıe­ti­niń kórinisi men joralǵysy. Endeshe ǵalamdyq qos taraptyń terbelý úılesimin ornatý qura­ly – qazaqtyń altybaqany bolǵan-aý!

Bastańǵy. Naýryzǵa qatys­tylyǵy áb­den kómeskilengen qazaqy bir ǵuryp – bastańǵy. Bul ádet-ǵuryp ázirde eldiń ár jerinde túrlishe uǵyndy­ry­la­dy: bi­reý­leri jas­tardyń eresekterden bólek, al endi bir óńirlerde qyz-kelin­shek­terdiń ońasha otyrysy deı­di. Alaıda, bular – qazaqylan­ǵan bastań­ǵy­nyń jur­­­­naq nus­qasy ǵana. Onyń túpki syry bastańǵy sóziniń ózinde búgýli jatqandaı. «Bas» pen «tańǵy» sóz tir­ke­sinen qu­ralǵan bul oty­rys áýel basta «ońasha­lyq­tan» góri jyl­daǵy bas tańdy qarsy alýdan týyn­daǵan joral­ǵy bolar degen oıdamyz. Onyń ústine túrki­tekti hýnnýlardyń tańdy qarsy alý týraly qytaı jazbasy habarlap otyr.

Joǵaryda sóz bolǵan alty­baqan ǵurpy osy bastańǵy jo­ralǵysynyń bir quramtasy bolar. Onyń ústine, boıjetken­derdiń erjetkenderge arnap ázirleıtin «Uıqyashar» dastar­q­any men jigitterdiń ǵashyq­taryna syılaıtyn «Seltet­kizeri» de osy otyrystyń sánin keltire túsetin, búgingi «sıýrprız» dástúrine aınalǵan salt­tyń bastaýy desek te bolar.

Serik ERǴALI, Túrki akademııasynyń aqparat jáne baspa bóliminiń redaktory, túrkitanýshy.