Túrkige ortaq qundylyqtar ǵylym áleminde zerttelip, tyń pikirde tııanaqtalady

Túrkige ortaq qundylyqtar ǵylym áleminde zerttelip, tyń pikirde tııanaqtalady

Tórt qubylamyzda ne bolyp jatyr dep keıde tórtkúl dúnıege qadala qarasań, jurttar jerine, eline qaraı qaýymdasyp, ártúrli odaqqa birigip jatqanyn ańǵarasyń. Buryn shashyrap júrgen túrki álemi de túgel bolsaq, barymyzdy kórsetsek, órisi keń, tamyry tereń, odan ósip shyqqan alyp emen el ekenimizdi dáıektep, irgetasy ejelgi dáýirlerde qalanǵan órkenıetterdi tanytsaq, ony sózben emes, ǵylymı negizde zerttep, zerdeden ótkizip baryp ózgeniń kózin jetkizsek deıdi. Osyǵan oraı, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı qoldaýymen ashyl­ǵan Astanadaǵy Túrki akademııasynyń prezıdenti, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Shákir YBYRAEVPEN júzdesip, áńgimege tartqan edik.

 

Tórt qubylamyzda ne bolyp jatyr dep keıde tórtkúl dúnıege qadala qarasań, jurttar jerine, eline qaraı qaýymdasyp, ártúrli odaqqa birigip jatqanyn ańǵarasyń. Buryn shashyrap júrgen túrki álemi de túgel bolsaq, barymyzdy kórsetsek, órisi keń, tamyry tereń, odan ósip shyqqan alyp emen el ekenimizdi dáıektep, irgetasy ejelgi dáýirlerde qalanǵan órkenıetterdi tanytsaq, ony sózben emes, ǵylymı negizde zerttep, zerdeden ótkizip baryp ózgeniń kózin jetkizsek deıdi. Osyǵan oraı, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı qoldaýymen ashyl­ǵan Astanadaǵy Túrki akademııasynyń prezıdenti, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Shákir YBYRAEVPEN júzdesip, áńgimege tartqan edik.

– Shákir Ybyraıuly, syr-suhba­tymyz Naýryz merekesi toılanyp jat­qan tusta bolǵandyqtan, Ulystyń Uly kúni búkil túrki jurtyna ortaq ekenin taratyp aıta ketseńiz, alar taǵylym az bolmas edi.

– Bul qystyń yzǵary qaıtyp, kóktemniń shýaǵy shashylyp Jer-Ana býsanǵan kezdegi keremet kúnder ǵoı. Naýryz merekesi IýNESKO-nyń kúntizbesine kirgen halyq­ara­lyq dárejedegi ataýly kún bolyp esepteledi. Men ulys kúnin túrkilik, túrki jurtyn rýhanı jaǵynan biriktiretin mereke dep esep­teımin. Sebebi, túrki halyqta­rynyń tegi bir, tarıhy bir, tili bir desek, merekesi de ortaq bolýy zańdy. Taǵy bir oıdy ortaǵa sala ketsem, túrki halyqta­rynyń ózindik erekshelik­terine qaramastan, kóbinde Ulystyń Uly kúni atalyp ótiledi. Sibirdegi, Batystaǵy túrki halyqtary da jete mán beredi. Biraq, barlyq jerde Naýryz dep atalmaıdy. Keıde biz Naýryzdy bul parsy sózi, merekeniń túp-tamyry parsy jurtynda jatyr dep oılaımyz. Bir­qatar ǵalymdardyń zertteýine qaraǵanda, bul tek qana parsylarǵa qatysty mereke emes eken. Parsylarǵa qatysy joq kezde de túrkiler bul merekeni atap ótkeni anyq­talyp otyr. Sózimiz dáleldi bolýy úshin mysaldar keltireıin. Altaı halyqtary qys pen kóktem mezgiliniń aýysýyn jylqyaıaq deıdi. Demek, bizdiń uǵymda jyl aıaǵy, qystyń kóktemge ulasýy, Ulystyń Uly kúnine aıaq basý degendi bildiredi. Dál osyndaı ádet-ǵuryp, salt-dástúr Sibirdegi tyva, hakastarda da bar. Sahalar yssyq dep ataıdy. Ony olar qys ketip jaz kelýimen, buǵan qosa qymyz mere­kesimen baılanystyrady. Toılanýyna kelsek, kún tizbesi boıynsha aıyrmashylyqtar baıqa­lady. Ondaı aıyr­ma­shylyq ózge elderdi qo­ıyp, óz Otanymyzda da kezdesedi. Mysaly, «Amal keldi, kórisý» dep batys óńirinde 14 naýryz kúni merekeni bastap ketedi. Bul kúngi adamdar­dyń bir birine degen iltıpaty bólek. Naý­ryzdyń bir ereksheligi osynda jatyr. Keri­setin emes, kelisetin kún. Alysty ja­qyn­­­­datyp, tabysatyn kún. Al elimiz bo­ıyn­sha qalyptasqan kúntizbede kórsetil­gen­deı, kún men túnniń teńelgen 22 naýryzda jal­py­ha­lyqtyq Ulystyń uly kúni saltanat qurady.

Naýryz degen sózdi Iranmen aralas-qura­las bolǵan elder qoldanady. Onyń ishin­­­de ózbek, ázerbaıjan, qyrǵyz, biz de barmyz. Bir­qatar túrki halyqtary ózderiniń ataýymen atap ótedi. Joǵaryda aıtqany­­­myz­daı, halqy­myz bul kúndi Naýryz dep te, Ulystyń Uly kúni dep te ataı beredi. Bul degenińiz barlyq kúnderdiń ishindegi erekshe kún, uly kún de­gendi bildiredi. Shyndyǵy da solaı. Naýryz jańa kúnniń, jańa jyl­dyń, jańa ýaqyttyń, Tabıǵat-Ana meıirin tógetin, alǵashqy gúl qa­ýyz jaratyn, aǵash búrshik atatyn, dúnıe myń túrli boıaýǵa bólenetin mezgildiń bastaýy ǵoı.

– Túrki halyqtaryna ortaq degen mereke týraly maǵlumat berdińiz. Endigi áńgi­meniń jelisin ózińiz basqaryp otyr­ǵan Túrki akademııasyna bursaq.

– Bul túrki memleketteriniń ortaq tarıhyn, tilin, mádenıetin, dinin, qundylyq­taryn zertteıtin halyqaralyq dárejedegi ǵylymı mekeme bolyp sanalady. Akademııa túrki ór­ke­nıeti neden bastaldy, qıly-qıly kezeń­derden qalaı ótti, dáýirleý tusy men quldy­raǵan kezeńderi, qazirgi damýynyń bet-alysy qalaı degendi saralap, bar men joqty túgen­deıdi. Onyń ishinde ortaq merekemiz Naýryz da bar. Tórtkúl dúnıeni meken etken, ózge­lermen qatar ómir súrip jatqan qyryqqa jý­yq úlkendi-kishili túrki halyqtary bar. Ǵa­lym­dardyń esepteýinshe, túrkilerdiń uzyn sany bir derekte 200 mıllıon delinse, ekinshi bir málimette 250 mıllıonǵa jetkizedi.

– Qalaı desek te bereke-birlikke uıy­saq, az emes ekenbiz.

– Árıne, az emespiz. Osy halyqtyń geo­grafııalyq ornalasýyna qarasań, kıeli meken Qıyr Shyǵystan, Ońtústik Sibirden bastap Batys Eýropaǵa deıingi ulan-asyr dalany alyp jatyr. Táńirim bizdi jerden kende etpegen ǵoı. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń Eýrazııalyq ıdeıasyna arqaý bolǵan Eýra­zııalyq keńistik qoı bul.

– Al endi tilimiz, mádenıetimiz bir dep aıtatyn bolsaq, ony neden kórip, qalaı dáıekteýge bolady?

– Mundaı suraqtyń jaýabyn alyp-qashpa sózben emes, naqty ǵylymda negiz­del­­gen derekke den qoıa otyryp berýimiz kerek. Osyny jan-jaqty zertteý úshin Túrki akademııasy qurylyp otyr. Bul da táýelsiz jurtymyzdyń kóshbasshylyq qyzmetin taǵy bir dáıektedi. Biz Qazaqstan, bolmasa qazaqtyń shyǵý tarıhy ǵana emes, búkil túrkilik rýhanııattyń tutas­tyǵyn zerdeleýmen qatar, úılestirip otyramyz. Muny Otanymyzdyń álemdik ultaralyq ıntegra­sııaǵa ún qosyp otyrǵanyn baıqata­tyn qubylys dep baǵalaýǵa da bolady.

Osy arada myna bir nárseni oıǵa sala ketsem deımin. Buryn da túrkini ǵylymı turǵy­dan zerttegen organ bolǵan. Onyń ortalyǵy Máskeýde edi. Ol Keńes túrko­­logtarynyń ko­mıteti dep ataldy. Ol belgili dárejede biraz jumystar atqardy. Biraq ıdeologııalyq múm­kindikteri shekteýli bolǵandyqtan, tek túrki álemindegi tildik jaqyndyqtardy, tasqa qa­shalyp jazylǵan jazýlardyń erekshelik­terin, orta ǵasyrdaǵy keıbir jazba eskert­kishterdi zertteýmen shekteldi.

Biz qolǵa alǵan taǵy bir másele, halyq­aralyq talapqa sáıkes keletin túrki halyq­tary arasyndaǵy termınologııany júıeleý isi edi. Biz termınderimizdi ózimizdiń tól sózimizden órbitemiz. Basqa tilden de, kóbinde orys tilinen alyp qoldanamyz. О́zbek, ázer­baıjan kóp jaǵ­daıda parsy, arab tilderine súıenedi. Túrikter bolsa Batys Eýropadan sińirýde. Eger osy termın jasaý, qabyldaý isin bir izge túsirsek, bir-birimizdi erkin uǵynýǵa múmkindik týar edi. Bul kúnderi osy máseleni túbegeıli sheshý jolynda jumystar atqarylýda. Arnaıy jobanyń aıasynda óz oqymystylarymyzben birge Túrkııanyń, Ázer­­baıjannyń, О́zbekstannyń, taǵy bas elder­diń ǵalymdary eńbek etý ústinde. Bul bóten tildiń kómegine súıenbeı, ózara túsini­sýimizge septigin tıgizeri sózsiz. Mundaı ıgilikti sheshý úshin bárimizge ortaq oqý-ádis­temelik quralda­ryn daıyndaý bolsa, muny da jan-jaqty oılas­­­­­tyrýdamyz. Eger akademııada qypshaq, qarluǵ, oǵyz tobyna jatatyn tilder­den túrkologtar daıyndasaq, kóńilde júrgen kóp túıtkil sheshi­min tabady. Muny da bolashaqta iske asyrý nıeti bar. Árıne, mamandy bos sózben daıyndaı almaısyń. Oǵan oqý-ádistememen qatar, oqýlyq ta qajet. Biz joǵaryda aıtqan tilder tobyna kerek kitap­tardyń negizin qalap jatqany­myzdy da aıta ketsem, artyq bola qoımas.

– Túrki halyqtarynyń túp-tamyry bir degenge kúmán keltiretinder bar ekeni bel­gili. Buǵan sizdiń aıtar dálelińiz qandaı?

– Ondaı pikirlerdiń bary ras. Sankt-Peterbýrgte turatyn tarıhshy S.Klıashtornyı túrki halyqtarynyń shyǵý tegi bir emes deıdi. Bular ár jaqtan quralǵan etnostar. Aralas-quralas tirshilikterimen bir-birine áser etýi arqyly tildik jaǵynan jaqyndasyp ketken degen ýájin alǵa tartady. Al túrkita­nýshy ǵalym­dar ejelden túp-tamyrymyz bir dep, ózderiniń zertteýindegi tarıhı derek­terdi alǵa tartady. Bul eki derekke de jaýapty tek shynaıy ǵylym ǵana bere alady. Túrki halyqtarynyń arǵy tegi bir degendi biz mynandaı júıelerge bólip zertteı bastadyq. Birinshiden, túrki jurtynyń ortaq tarıhı qaı kezden bastalady, ekinshi, óz aldyna ha­lyq, memleket bolyp taralyp ketkenge deıin­gi júıesi, ádet-ǵuryp, salt-dástúriniń, bitim-bolmysynyń qalyptasýy, taǵy basqa. Osy­nyń bárine Túrki akademııasy muryndyq bolyp, dúnıe júzindegi túrki halyqtaryn zerttegen ǵalymdardyń eńbekterin zerdeden ótki­zip, túıinin ortaq tarıh jazýǵa paıdalaný. Muny artyq-kem jibermeı, ǵylymı turǵy­dan dáıek­teı alsaq, bir kezdegi pyshaqtyń qyryndaı degen tarıhymyz tom-tom bolyp jaryq kóreri anyq. Al ony álemge tanyta otyryp, ózimiz de bilý, ásirese jas urpaq bilim alatyn mektepterde, joǵary oqý oryndarynda oqytýdy júzege asyrsaq, el aldyn­daǵy paryzymyz óteler edi.

– Táýelsiz elimizdiń, túrki áleminiń ótken zamandardaǵy kemel tarıhy osylaı zerttele beretini belgili. Al búgingi túrki halyq­tarynyń arasyndaǵy baılanys qalaı júrýi kerek degen suraqqa aıtar túıinińiz qandaı?

– Buǵan men ekonomıkalyq, saıası, dinı ahýal­dy da qosar edim. Bári de Túrki akade­mııa­synyń aldynda turǵan keleli ister. Qazirgi ıntegrasııalyq baılanystar qandaı, qanaǵatta­narlyq deńgeıde me, álemdik jahan­danýǵa qo­sar úlesimiz nendeı degen suraq ár kez aldymyzdan shyǵyp keledi. Bul táýel­­sizdigin ja­ńadan alǵan elder úshin aıtarlyq­­taı syn bolyp turǵanyn da jasyra almasaq kerek. Osy arada dendep kele jatqan jahan­­danýdyń negizgi maq­saty álemdegi halyq­­tardyń ádet-ǵurpy, salt-sanasy, dini, tili, ta­­ǵysyn taǵylar bir qazanda qaınap, jeke ult­tardy jaqyndastyryp, sol arqyly ózin­dik ereksheligin azaıtyp, adamzat­tyq ortaq júıege túsirý ekeni málim. Buǵan bir jaǵynan kelisýge bolar, áıtse de báribir sol jahandaný dáýirine engen kezimiz­de kıim kııý, tamaq ishý, sálemdesý, izet, ınabat, qurmet qaı eldiń etıkasynda iske asady. Eýropadaǵy sentrıstik ǵalymdardyń nıetine qarasańyz, olar batys eýropa, odan ári AQSh mádenıetine ıkemdegisi keledi.

– Biz sol jahandanýǵa óz órkenıe­timizben, ereksheligimizben kire alamyz ba?

– Álbette, kire alamyz. Biraq qazaq, ózbek, qyrǵyz bolyp shashyrasaq, kirý bylaı tur­syn, jutylyp ketýimiz múmkin. Mundaı jaǵ­daıda túbimiz bir deıtin túrkilik órkenıetpen barsaq, tótep bere alamyz. Álemdik úderis­terge kirý úshin túrkilik órkenıet degen uǵym­dy ǵylymı turǵyda negizdep, ornyqty­rýymyz kerek. Bul joldaǵy izdenisti túrki halyqtarynyń ótkeni ǵana emes, búgingi bolmysymen de ushtastyrýy­myz qajet. Aıta­lyq, túrki halyqtarynyń arasynda saıası-mádenı baılanystar júrip jatyr. Birqatar baǵytta kóńil kónshıtin qarym-qaty­nastar bar. Degenmen, keıbir máselede biz bir-biri­mizdi taný, jaqyndasý, mádenı muralar­dy ıge­rý jaǵy kemshin soǵyp jatatynyn moıynda­ǵanymyz da jón. Sony aldyn ala bilgendikten bolar, Almatyda ótken sońǵy túrki halyqtary­nyń Sammıtinde Prezıdent Nursultan Nazarbaev keleli usynystar aıtty. Sol alqaly jıynda túrki halyqtarynyń murasyn, uly tulǵalaryn tanytatyn antologııalar, ortaq mádenıetin, búgingi barys-kelisin, ekonomıka­lyq ahýalyn nasıhattaıtyn almanahtar shyǵarý máselesin kún tártibine qoıdy. Bul tapsyrmany qazir biz oryndaý ústindemiz. Aldaǵy ýaqytta Qyr­ǵyzstanda ótetin túrki memleket­teriniń sammıtine álgi antologııany, almanahty tartý etý jolyndaǵy jumystar qyzý júrip jatyr.

– Shákir Ybyraıuly, Qazaq elinde til týraly aıtqanda jete eskerilmeıtin bir máse­le bar sekildi. Ol qazaq tilinde sóıleıtinder tek qazaq ulty, onyń da bári emes, buǵan qosa birli-ekili ózge etnos ókilderi degen sózge siz qosylasyz ba?

– Men buǵan qosyla qoımaı­myn. Is júzinde Qazaq elinde turatyn úlkendi-kishi etnos ókil­deri bar. Olardyń mádenı orta­lyqtary jumys isteıdi. Mem­lekettik til boıynsha kórset­kishti aıtqanda, nege ekenin qaı­dam, túrki tektester orys til­dilerdiń qataryna ysyrylady. Shyndyǵyna kelgende, bulardyń kóbi óz úıinde óz tilinde sóıleı­di. Birazynyń ulttyq mektepteri jumys isteıdi. Sonda olar nege orys tildilerdiń qataryna qosy­lýy kerek? Meniń uǵymymda bular túrki tilinde sóı­leıdi. Demek, olarmen pikirles­kende, naq­tylaı tússem, tatarmen, bashqurt­pen, qyr­ǵyzben jáne basqalarmen júzbe-júz kelgende bir-birimizdi túsine alamyz. Olaı bolsa, bul túrki tektes baýyrlar orys tildilerdiń emes, kerisinshe, memle­kettik til­de sóıleı­tinderdiń qatary­nan oryn alýy tıis. Bul má­seleniń bir jaǵy desek, ekinshi ja­ǵy olar úshin qazaq tilin ıgerý, sóıleý onsha qıyndyq kel­tirmeıdi. Aǵyl­shyn, nemis tili­ne qara­ǵanda, memlekettik tilde sóı­lep ketý túrki baýyrlar úshin áldeqaıda qolaıly.

– Akademııanyń ishinen salalyq ınstıtýttar qurý máselesi oılasty­ryl­ǵan ba?

– Naryq zamanynda istiń tetigi aqshaǵa kelip tireledi. Bizdiń akademııany Bilim jáne ǵylym mınıstri, ǵylym jaıyn bir kisideı biletin Baqytjan Jumaǵulov Elba­synyń tapsyrmasymen erekshe qamqor­lyqqa alyp, qarjylaı kómekti jospar-jobaǵa saı jetki­likti bólip otyr. Rýhanı qundylyq degende sergek azamat akademııany jeke baspanaly etý jaıyn da dál qazir jan-jaqty oılastyrý ústinde. Al suraqqa keler bolsaq, aka­demııa­nyń halyqaralyq mártebesi ornyǵa kele, kishigirim ınstıtýttar ashylýy ábden múmkin. Máselen, túrki halyqtarynyń ejel­gi, orta ǵasyrdaǵy, qazirgi dáýirdegi tildik júıesi degen taqy­ryptyń ózi bir ınstıtýtqa júk bolady. Sol sekildi bolashaqta etnologııa, etnografııa, arheologııa, tarıh, saıasat, din, máde­nıet, til, sóz óneri, ıaǵnı joǵaryda aıtqan mıllıondaǵan adamdardan turatyn 40-tan asa ultty zertteıtin ınstıtýttar jumys isteıdi degen senimdemin. Mysaly, áde­bıet­ti alaıyq, jaqyn araǵa deıin qyr­ǵyzdar HIH ǵasyrmen shektelse, endi orta ǵasyrlarǵa bardy. О́zbek pen ázerbaı­jandar ádebıetin bizdiń dáýirimizge deıingi III-IV ǵasyrdaǵy avestadan bastaıdy. Qazaq kóne túrki dáýirinen taban tireıdi. Osynyń bári bizge júktelgen eleýli enshi.

– Túbimiz bir túrki halyqtary ja­qyn­dasýy, aqparattyq keńistik qurýy, tilin, dilin zertteýi, ózge de umtylystar sońy nege ákeledi, sońy qalaı bolady, ústem­dikke umtylýshy jaq shyǵyp júrmeı me degen bir suraqty alǵa tartsaq, siz ne dep jaýap bergen bolar edińiz?

– Biraz pikirlerde túrki halyqtarynyń bárin bir ortaǵa toptastyryp, sodan bir memleket, bir til jasaý kerek deıdi. Bul múmkin emes nárse. Sebebi, Kishi Azııada jatqan Túrkııa, Ázer­baıjan, Sibirdegi túrki halyqtarynyń arasyna kóz jiberip kórińizshi. Osynsha alshaq jatqan elder qalaısha bir tildi memleket bola alady. Bir zamandary ondaı ıdeıalar aıtylǵan. Olar synǵa ushyraǵan. Bul eshqa­shan da bolmaıdy. Biraq túrki memleketteri alda aıtqanymdaı, álemdik keńistikte rýhanı turǵyda jaqyn bolsa, birin-biri qoldap tú­sinisse, mádenıetterin jaqyndatýǵa áreket etse, jahandaný kezinde qadamyn nyq basatyn bolady. Osy arqyly óz órkenıetin saq­taı otyryp, alys-beris ıntegrasııa da maq­satyna jetedi.

– Akademııa osy kezge deıin ne bitirdi degenge kelsek, qandaı mysaldardy alǵa tartar edińiz?

– О́tken jyldardyń nátıjesine kelsek, Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna arnap 24 ǵy­ly­mı eńbek jarııaladyq. Bul kitap­tardyń jaryq kórýine dúnıe júzindegi ataqty túrko­logtardan qurylǵan redaksııa alqasy Bilim jáne ǵylym mınıstri B.Jumaǵu­lovtyń tór­aǵalyǵymen kóp eńbek sińirdi. Máselen, «Nursultan Nazar­baevtyń Eýra­zııalyq ıdeıasy jáne túrki keńistigi» degen eńbekti alsaq, aty aıtyp turǵandaı munda ǵalamdyq másele sóz bolady. Kitap avtorlary Túrkııanyń, Ázer­baıjannyń, Qazaq­stannyń, Reseıdiń belgili ǵalymdary. Olar Eýrazııa keńis­tigi dep aıtyp júrgen Nursultan Ábish­ulynyń ıdeıasyn ǵylymı turǵyda jan-jaqty taldap, túrki keńistiginiń ornyn, ereksheligin paıymdaıdy. Al «Túr­ki áleminiń kóshbasshysy» degen kitaptyń birinshi tomynda erte dáýirden bastap búginge deıingi aralyqtaǵy túrki jurty­nyń kóshbasshy tulǵalary baıandalǵan. Sol sekildi avtorlary ártúrli memleketterden quralǵan «Túrik, slavıan baılanystary» degen tolymdy eńbekte ortaq keńistiktegi elderdiń tili, mádenıeti sóz bolady.

– Osy jylǵa arnaǵan qandaı joba-jos­parlaryńyz bar?

– Qazir qolǵa alyp jatqan aýqymdy jumystardyń birin aıtar bolsam, ol túrki halyqtarynyń ortaq tarıhyn qamtıtyn kóp salaly eńbek der edim. Bul kitapta túrki halyqtarynyń búgingi saıası, mádenı, ekono­mıkalyq qarym-qatynastary, dinı máselesi, jahandaný dáýirindegi tildik ahýaly jan-jaqty taldanady. Jalpy, bıyl 15 kitap shy­ǵaramyz dep otyrmyz. Bári aldyn ala joba­lanǵan. Avtorlary da saqa­daı-saı. Qol­da da­ıyn turǵan eńbekter de barshylyq. Bir sóz­ben aıtqanda, birte-birte halyqara­lyq már­tebege ıe bolady dep otyrǵan akade­mııanyń búgingi jumy­syn osylaı desek, keleshekte atqaratyn isteri de ushan-teńiz. Men onyń bárin bul arada tizbeleı bermeı, kezi kelgende nátıjesin osyndaı áń­gime kezinde jurtqa jet­kizsem degen oıdamyn.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Súleımen MÁMET.