Atam qazaqtyń mekenindegi alyp taýlar qansha bolsa, olardyń arasynda solardy bir birimen jalǵastyryp qosyp jatqan asqar belder men shalqar kólder qanshama.
Asqar Altaı men zańǵar Alataýdy jalǵastyryp jatqan babamyzdyń barqytbeli - tańǵajaıyp Tarbaǵataı. Altaıdyń shalǵyndy, ormandy saıaly belderi soltústigin alyp jatsa, ońtústigi Alataýdyń mıýaly baqtaryndaı almasy tógilip, jemis-jıdekteri úzilip jatatyn ónimdi ólke. Zaısan kóli qazan shuńqyrynan asa almaı sabyndy tolqyndaryn sapyryp, Tarbaǵataıdyń qarly shyńdaryna sálem joldap jatqandaı. Osyndaı ólkede ósken órenderdiń shyǵaıyn dese beli bar, túseıin dese kóli bar ekendigi -aýdannyń ár azamatynyń maqtany. Panaly taýdyń qorǵandy qoınaýy neshe jurtqa meken boldy. Jartastaryndaǵy tańbaly tastar men alqabyndaǵy qorǵandar men obalar qupııaly syryn búgip, sherli shejiresin jasyryp, tereń tarıhyn saqtap jatyr emes pe?!
Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda erekshe atap ótilgen «Uly daladaǵy ejelgi metallýrgııa», «Ań stıli», «Altyn adam» sekildi uly dalanyń úsh qyry bizdiń tarıhy tereńnen tamyr alatyn Tarbaǵataı aýdanyna tikeleı qatysty deýge bolady. Bulaısha maqtanyshpen aıtýymyzǵa sebep - bıyl jazda qazba jumystary kezinde aýdanymyzdyń Eleke sazy jaılaýynan tabylǵan «Altyn adam». Arheologtar qundy jádigerge «1969 jyly arheolog Kemel Aqyshev tapqan Almaty oblysyndaǵy Esiktegi «Altyn adamnan» keıingi tonalmaı, bútin kúıinde saqtalǵan ekinshi «Altyn adam». Er kisi, onyń jas mólsheri - 17-18-derde, ómir súrgen kezeńi - bizdiń zamanymyzǵa deıingi 7-8 ǵasyr. Qundy jádiger buǵan deıin ashylmaı kelgen kóp jumbaqtardy ashýǵa múmkindik beredi. Birinshiden, sol zamanda materıaldy óńdeý tehnologııasy óte joǵary bolǵan. Altyndardan kózge áreń kórinetin buıymdar jasaý ońaı sharýa emes. Munyń artynda úlken óndiris jatyr. Ekinshiden, 7-8 myń jyl buryn ómir súrgen halyqtardyń turmysy, dinı nanymy, jerleý rásimi, nemen qorektendi, aýa-raıy qalaı bolǵany týraly qundy maǵlumattarǵa qol jetkizemiz» dep joǵary baǵa bergen bolatyn. Bir ǵajaby, Prezıdent óz maqalasynda jazǵandaı Tarbaǵataıdan tabylǵan «Altyn adamnyń» óne boıy, bas kıimi, ondaǵy qulaqshyn, ústindegi kıimniń óńirleri, oń jaq belindegi qanjarynyń qaby, sol jaq belindegi qoramsaǵy túgeldeı buǵy, barys, qabylan, ıaǵnı ań stılindegi altyn áshekeılermen bezendirilgen. «Boıyńdy maqtanysh sezimi kerneıdi. Bizdiń babalarymyz qandaı bolǵan? Olar ushy-qıyrsyz keń dalada kóship qana júrmegen, úlken bilim, parasat ıesi bolǵan. Mal baǵýǵa emes, eń áýeli bilimge, ǵylymǵa erekshe mán bergen. Joǵary tehnologııany meńgergen. Tonalmaı, bútin kúıinde bizge jetken «Altyn adam» sonyń aıqyn aıǵaǵy. Tarıhtyń jańa paraǵy ashyldy deýge bolady», - dep tebirene sóılegen edi oblys ákimi Danıal Ahmetov О́skemendegi tarıhı-ólketaný mýzeıinde ótken «Altyn adamnyń» tanystyrylymynda. Memleket basshysy aıtqan «Uly daladaǵy ejelgi metallýrgııaǵa» budan artyq qandaı dálel kerek?! Qazir aımaq basshysynyń tapsyrmasymen «Altyn adam» tabylǵan Eleke sazy jaılaýyna táýlik boıy kúzet qoıyldy. Jalpy, bul jerde 7 qorym, 300-den asa obalardyń bar ekendigin, olardyń erte saq jáne saq, úısin jáne kóne túrki kezeńderine jatatyndyǵyn 2011 jyly osynda arheologııalyq barlaý jumystaryn júrgizgen tarbaǵataılyq arheolog Erden Oralbaı anyqtap, ǵylymı aınalymǵa engizgen bolatyn. Bul alqapta bir jarym myń jyldyq merzimdi qamtıtyn ár dáýirdiń elıtalyq, aqsúıektik eskertkishteri toptasqanyn, sondyqtan Eleke sazy jaılaýyn Berel men Shilikti jazyǵy ispetti «Patshalar alqaby» dep aıtýǵa tolyq negiz bar ekendigin aıtqan edi. Shyǵys Qazaqstanda arheologııany damytýdyń óńirlik baǵdarlamasy aıasynda kelesi jyly da Eleke sazynda qazba jumystary jalǵasady. Arheologtar osy jerden áli de ǵajap, qundy jádigerler shyǵady dep boljap otyr. Sondyqtan bul meken aldaǵy ýaqytta týrıster kóptep keletin tarıhı orynǵa aınalýy bek múmkin.
Elbasy óz maqalasynda ataqty tarıhı tulǵalarymyzdy nasıhattaý kerektigine de aıryqsha toqtalyp, «Uly dalanyń uly esimderi» atty oqý-aǵartý ensıklopedııalyq saıabaǵyn ashýdy jáne «Uly dala tulǵalary» atty ǵylymı-kópshilik serııalardy shyǵarýdy tapsyrǵan-dy. Eline pana bolǵan ataqty tarıhı tulǵalar bizdiń Tarbaǵataı aýdanynda da az emes. Sonyń biri de biregeıi – áýlıe Yrǵyzbaı Doshanauly. El aýzynda «Yrǵyzbaı áýlıe» atanǵan babamyz 1787 jyly dúnıege kelip, 1850 jyly 63 jasynda qaıtys bolǵan eken. Qaıtys bolarynyń aldynda «Meni osy quba belge jerleńder, zıratymdy kótermeńder, urpaqtarym kóteredi» dep ósıet qaldyrypty. Uly Abaıdyń ákesi Qunanbaıdy aýyr dertten jazyp alǵan ataqty táýip týraly halyq jadynda jattalǵan jaqsy lebiz, tylsymǵa toly áńgime mol.
Yrǵyzbaı – ózi molda, ózi táýip hám áýlıe kisi bolǵan. Dala zerthanasynda dárilerin saılap, aldyn-ala ózine kele jatqan adamdy, janyna batqan aýrýy men onyń emin bilip otyrǵan. Tarbaǵataı taýlarynda ósetin altyntamyr, ermen, jalbyz, birsalar ispetti elý túrli shópten dáriler jasaǵan. Qytaı emshilerimen baılanysta bolyp, tájirıbe almasqan. Bir ereksheligi, em-domyna aqy almaǵan. Aýrýhana joq, eshkim ota jasamaıtyn zamanda adamdarǵa kóp shıpasy tıgen. О́zi ósıet etip qaldyrǵanyndaı, áýlıe 1920 jyldary Shynybaı esimdi aqsaqaldyń túsine kiredi. «Eı, Shynybaı, meniń basymda qozy-laq oınap júr, zıratymdy kóter, saǵan Alla Taǵala beredi» deıdi. Shynybaıdyń sol kezde malyn barymtalap ketip, qınalyp júrgen kezi eken. Ol qara sıyrynyń kúshimen súıretkimen tas tasyp, áýlıeniń jatqan jeriniń alǵashqy sandyqshasyn qoıypty. Shynybaıdan keıin 1956 jyly Kindikti aýylynyń aqsaqaldary men urpaqtary áýlıeniń mazaryn kóterse, on jyl ótken soń mazardyń janynda zııarat etýge kelýshiler qonatyn tas úı salynypty. Sońǵy jyldary Yrǵyzbaı ata kesenesi Bádelhan Kamalhanuly esimdi tarbaǵataılyq mesenat azamattyń áýletiniń kómegimen Baıanaýyldyń qyzyl granıtinen qaıta órilip, keshen aýmaǵynda jalǵyz mazar ǵana emes, kitaphana, murajaı, qonaq úı oryn tepti. Jyl saıyn Aqsýat aýylynda ár eldiń palýandarynyń qatysýymen qazaq kúresinen Y.Doshanauly atyndaǵy halyqaralyq týrnır ótkizý dástúrge aınaldy. Jalpy, adamdar áýlıeniń basyna 1903 jyldan bastap kele bastaǵan eken. Bir qýanarlyǵy, áýlıe kesenesi «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Shyǵys óńiriniń kıeli jerler kartasyna enip, memleket qaramaǵyna alynyp, abattandyrý jumystary júrgizildi. Oblys ákiminiń kómegimen 35 shaqyrym jerge elektr jaryǵy tartyldy. Munyń bir ıgilikti tusy, shalǵaıdaǵy birneshe sharýa qojalyqtarynyń da jaryqqa qol jetkizýine septigin tıgizbek. Bul meken qazir týrıstik orynǵa aınalǵan. Kesenege táý etip keletin jurt qatary az emes. Biz óz tarapymyzdan aýdanymyzdaǵy Eleke sazy, Yrǵyzbaı Doshanauly kesenesi, Bóritastaǵan sekildi kıeli oryndardy únemi nazarda ustap, jurtshylyqqa nasıhattaý, týrısterdi tartý jumystaryn júıeli túrde júrgizetin bolamyz.
Dildábek ORAZBAEV,
Tarbaǵataı aýdanynyń ákimi
Shyǵys Qazaqstan oblysy