N.Á.Nazarbaev Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HIH sessııasynda sóılegen sózinde: «Etnosaralyq kelisimdi nyǵaıtý udaıy kúsh-jiger jumsaýdy qajet etedi», dep ultaralyq qatynastardyń ózinen ózi rettelmeıtindigine, olardyń astarynda san alýan áleýmettik, saıası, psıhologııalyq qaıshylyqtar barlyǵyna nazar aýdardy.
N.Á.Nazarbaev Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HIH sessııasynda sóılegen sózinde: «Etnosaralyq kelisimdi nyǵaıtý udaıy kúsh-jiger jumsaýdy qajet etedi», dep ultaralyq qatynastardyń ózinen ózi rettelmeıtindigine, olardyń astarynda san alýan áleýmettik, saıası, psıhologııalyq qaıshylyqtar barlyǵyna nazar aýdardy.
Jahandaný zamanynda ulttar men ulystar, bir jaǵynan, toptasyp, ózara baılanysyp, birtutastyqqa ıkemdelse, ekinshi jaǵynan, bul úrdistiń ulttar (bul maqalada ult uǵymyn biz etnostyq máninde ǵana qoldanamyz) arasynda kúrdeli qaıshylyqtar týdyryp, ulttyq memleketter men olardyń mádenıetiniń taǵdyry alańdatyp otyr. Onyń kórinisteri ultshyldyq dep ultsyzdyq qarama-qarsylyǵynyń shıelenisýinen de ańǵarylady. Biraq, ár aımaqta, ár memlekette ultaralyq baılanystar, onyń adamdar sanasyndaǵy beınesi, qabyldaýy birdeı emes. Maqalada Qazaqstanǵa baılanysty ultshyldyq, onyń túrleri men ultsyzdyq kórinisteriniń keıbir tustary týraly ǵana sóz qozǵalady.
Ultshyldyq ý ma, bal ma?
Ulttyq sana men ulttyq bolmys ár halyqta ózin basqalarmen salystyrý barysynda qalyptasyp, ózgerip, jaǵdaılarǵa ıkemdeledi. «Biz» ben «olardy» saralap, óz tilimizdi, mádenıetimizdi, dástúrimizdi ajyratyp, keıde tipti talasyp ta jatamyz. Degenmen, ár halyqtyń tarıhyna baılanysty belgili bir ulttarmen ǵana qarym-qatynasqa túskendikten, solar týraly jaǵymdy, jaǵymsyz pikirler, stereotıpter sanaǵa ornyǵady. Ol baılanys ár túrli deńgeıde kórinedi. Qazaq halqynyń ulttyq sanasynda birinshi deńgeıde Qazaqstanda turatyn etnostardyń beınesi, olardyń ishinde orys etnosynyń tarıhı jaǵdaılarǵa baılanysty kelbeti qaıshylyqty, kúrdeli qarama-qarsylyqtarǵa toly. Patsha úkimetiniń otarlaý saıasaty, qazaqqa qııanaty kezinde «Orystan dosyń bolsa, aıbaltań janyńdy bolsyn» dep saqtandyratyn sóz de týdyrdy. Ekinshi deńgeıdegi bizdiń sanamyzdaǵy obraz Reseı halyqtary men burynǵy odaqtas respýblıkalar halyqtary. Sonymen birge, nemister, fransýzdar, qytaılar, amerıkalyqtar, basqa da ulttar sońǵy kezde bizge jaqyn aralasatyn isker serikterimiz. Biz olardy endi tanyp-bilip jatyrmyz.
Úshinshi deńgeıde bizben tyǵyz qarym-qatynas, árekettestikte bolmaǵan halyqtar, olar týraly ádebıetten, aqparattyq quraldardan kóbirek bilemiz.
Ultshyldyq pen ultsyzdyq psıhologııasy óz ultyn jáne basqa da jaqyn qarym-qatynastaǵy ulttardyń bir-birin qabyldaýyna baılanysty týady. Ult saıasatyn aıqyndaý barysynda birqatar memleketter ult uǵymyna, el halqynyń qalaı túsinetinine mán beredi. Reseıdiń osy máselege arnalǵan zertteýlerine júginsek, saýalǵa jaýap bergenderdiń 48,6%-y ult qasıetti, adamǵa tabıǵattan, Alladan berilgen dep qasterleıdi; 48,2%-y ulty arqyly adam otanyn, ata-babasyn, tarıhyn tanyp, elin saqtaıdy depti; 41,2%-y árbir deni durys adam ultymen maqtanýǵa tıis degen. 16,4%-y ult adamdardy qaýymdastyryp, ortaq maqsatqa qol jetkizedi dese, 11,8%-y bolashaqty aıtpaǵanda, ult búginde kóp jaǵdaıda eskirgen uǵym depti. 9,7%-y adamdar tegine qaramaı, ultyn ózi tańdaýǵa quqyly bolsyn degen. Ulttar mıdaı aralasyp, orys ultyna sińisip bara jatqan reseılik qoǵamda bul jaýap tańqalarlyqtaı emes. Saýalǵa jaýap bergenderdiń 6,3%-y ult uǵymy adamdardy jikke bólip, bir-birine qarsy qoıady dep jaýap bergen. Eń bir nazar aýdaratyn jaǵdaı, 50 jastan asqandar arasynda ultty qasıetti dep sanaıtyndar kóbeıe túsedi.
Bul máselege nemisterdiń de pikiri kóńil aýdararlyq. «Shpıgel» jýrnalynyń zertteýi boıynsha, «Siz úshin ult degen neni bildiredi?» degen saýalǵa 14 pen 29 arasyndaǵy jastardyń 31%-y «eshteńeni de bildirmeıdi» dese, 21%-y «eskirgen uǵym» depti. «Nemisterdiń basqa da ulttardan artyqshylyqtary bar ma?» degen saýalǵa 52%-y «joq» dese, 45%-y keıbir halyqtardan artyqshylyqtary bar depti, al 2%-y tipti fashıstik ustanymda bolǵan. «Eger artyqshylyqtar bolatyn bolsa, nemister qaı halyqtardan artyq? degen saýalǵa, 87%-y polıaktardan, 74%-y túrikterden, 63%-y orystardan, 20%-y fransýzdardan, 11%-y amerıkalyqtardan degen.
Osylaı bireýler úshin ult qasıetti, kıeli bolsa, ekinshiler úshin ulttyń tarıhy, ótken asýlary – qundylyq, úshinshiler úshin ult patrıotızmniń qaınar bulaǵy, ulttyq ar-namys eńbek etýge, kúreske qýat qajyr-qaırat beredi. Bul – ár halyqqa tán ulttyq patrıotızm. Sonymen birge, ultqa beı-jaı, bolmasa jaǵymsyz pikirler de barshylyq.
Ár adamǵa ulttyq qundylyqtary, úırengen ortasy sonshalyqty qymbat, qadirli, tipti óz ultynan artyq qundy eshteńe bolýy múmkin emes sııaqty. Sondyqtan basqa ulttardyń qundylyǵy alys, buldyr, kózge kórinerlikteı baǵaly emes dep qabyldaýy da múmkin. Shynynda da adamdarǵa óz halqynyń ózge de joq qasıetterin jınap-terip, onyń artyqshylyǵyn psıhologııalyq, ıdeologııalyq turǵydan sendirý qıyn emes. Osylaı óz ultyna ózgede joq qasıetter tańylady. Abaı aıtqandaı, «eı, qudaı-aı, bizden basqa halyqtyń bári anturǵan, jaman keledi eken, eń táýir halyq biz ekenbiz dep…» oılaý qazaqtarǵa da tán. Mundaı ózimshil psıhologııany etnosentrıstik psıhologııa dep ataıdy. Bul indetke tereń shaldyqqan óz ultyn, ortasyn basqalardan artyq qoıatyn otarlaýshy ulttar.
Sebebi, astamshylyq mindetti túrde bóten etnostarǵa jaǵymsyz kózqaras týǵyzyp, óz etnosynyń artyqshylyǵyn moıyndatýǵa tyrysady. Keıde bul qubylysty etnostyq narsıssızm – ózin ózi súıýshilik, menmendik deıdi. Kóne grek ańyzy boıynsha, Narsıss sýdan óz beınesin kórip, ózine óziniń súıispenshiligi sonshalyqty, tipti kóz almastan qarap, sol kúıinde qatyp qalyp ómirden ketken. О́lgennen keıin ol narsıs atty gúlge aınalǵan.
Adamnyń óz halqynyń mádenıetine, tarıhyna kózqarasy áralýan. Ásirese, ımperııalyq ustanymdaǵy ulttar astamshylyq psıhologııasymen erekshelenedi. Ol indetke shaldyqqan ult ókilderi, erekshe jaratylǵan, tirshiliktiń ishindegi eń mańdaı aldysy dep esepteıdi. Osydan kelip basqalarmen qarym-qatynasyn onyń ortasy, ulty, násili basqalardan artyq degen qaǵıdaǵa negizdeıdi.
Ulttyq órkókirektik bara-bara ulylyq dertine, ulttyq masattanýshylyqqa, pańdyqqa shaldyqtyrady. Ondaı ulttyń ókilderi ózderine erekshe qurmet, erekshe quq talap etedi, osylaı ultshyldyqtyń asqan túrleri shovınızmge, odan fashızmge ulasady, túptiń túbinde ózin ózi qurytýǵa aparady.
О́mirde astamshyl ultshyldyqtyń kórinisteri bir-birimen baılanysyp, yqpaldasyp jatady. Menmensigen orys shovınızmi eýropa ultshyldyǵy aldynda tómenshiktep, báseńdep qalady. Orystardyń «Chem byt azıatom v Evrope, lýchshe byt evropeısem v Azıı» deýi, Reseıdiń azııalyqtardy aıtqanyna kóndirý, moıyn usyndyrý maqsatyn aıqyndaıdy. Orys ıntellıgensııasy ózin ózi tanýdan góri, Azııada naǵyz eýropashyldar bolǵysy keldi. Biraq qandaı tyrashtanǵanmen orys otarshyldary orystanýdan, shoqyndyrýdan, eldi meken, jer-sý attaryn orystandyrýdan asa almady, eýropalyqtardaı el basqarýdyń órkenıetti úlgisin kórsete almady. Degenmen, qazaq zııalylary az da bolsa orys demokrattarynan úırendi, orys biliminen sýsyndady.
Astamshyldyq psıhologııasy basqalardy kemsitýmen, olar týraly ártúrli ǵylymı teorııalar taratýmen, halyqtardy «eń myqty», «ortasha», «tómen» dep jikke bólýmen qatar júredi. Ol «teorııalar» jyldardan jyldarǵa, ǵasyrdan ǵasyrǵa ulasyp, el ishinde nanym-senimder qalyptastyrady. Osylaı astamshylyqty negizdeıtin «evolıýsııa basqyshtary» nemese «damý satylary» degen tujyrym ómirge keldi. Adamzat damý barysynda halyqtar ár túrli deńgeıden kórinedi, bireýler ilgerilep, ekinshi toqtap qalsa, bireýleri órlep alǵa basa beredi. Sonymen, adamzatqa kóz jibersek, ol evolıýsııanyń ártúrli kezeńderinde damyp keledi. Osydan adamzat evolıýsııasynyń basqyshy degen tujyrym jasaldy. Ol basqyshtyń joǵarǵy tórinde órkenıetti degen elder oryn alsa, tómengi basqyshtarda órkenıetti elderge mádenıetteri uqsas, úılesimdi mádenıetter oryn alady, eń tómengi basqyshta ornalasqan «mádenıetsiz», «jabaıylar» ornalasqan. «Evolıýsııalyq basqyshtarda» da ornalasýdyń basty krıterııi eýropa mádenıetine sáıkestiligi, sondyqtan da bul pikir shyndyqtan aýlaq, sýbektıvti psıhologııaǵa negizdelgen. Tómengi basqyshta ornalasqan kóshpendiler joǵarǵy basqyshtarǵa ornalasqan otyryqshy halyqtardy rýhymen, aqyl-aılasymen, bilimimen, kúshimen talaı bas ıdirgeni de tarıhı aqıqat.
Basqalardan óz ultyn joǵary baǵalaý, bolmasa shovınızmniń kórinis alýy ártúrli deńgeıde etnos ókilderiniń erekshelikterine, áleýmettik jaǵdaılaryna, etnosaralyq ózara baılanystardy retteıtin memlekettiń ult saıasatyna baılanysty. Daǵdarystar jaǵdaıynda qaharyna mingen shovınıstik toptar etnosqa qarsy zorlyq-zombylyq jasap, ony jer betinen joıýǵa deıin barady. Shovınızmniń sebepteri ár túrli: etnosaralyq qatynastarda óz mártebesin joǵary sanaý, múmkin bolsa etnostardy baǵyndyrý, syrttan kelgen mıgranttardan saqtaný, óz múddesi úshin basqa ulttyń tabıǵı baılyǵyna talasý, ekonomıkalyq básekelestikte qarsylasyn álsiretý, taǵy basqalar.
Ultshyldyqtyń taǵy bir kórinisin mádenı konservatızm deýge bolar. Ulttyń tól erekshelikterin tek ótken zamandaǵy qundylyqtarmen, turmysymen ǵana ólshep, ol úlgilerdi búgingi talapqa saı ıkemdemeı, sol qalpynda paıdalanýǵa tyrysýshylyq. Ony búgingi urpaqtyń qabyldaýy ne qabyldamaýymen eseptespeý de daǵdarysqa aparady.
Ulttyq astamshylyq, shovınızm qaı zamanda sol ultty tolyqtaı óz yqpalyna ıkemdeı almaǵan. Ultaralyq qatynastarǵa toleranttylyq, tózimdilik, syılastyq ta tán. Etnostar arasynda básekelestik, senimsizdik, jek kórý de, yntymaqtastyq pen birlestik is-qımyl jasaý da qatar júredi, bolmasa kezektesip te jatady. Al otarlanǵan, baǵynyshty ulttardyń ultshyldyǵynyń astarynda patrıotızm, ózin ózi súıý, ishki ashý-yzany syrtqa shyǵarý, ózin ózi saqtaýdyń amaly jatyr. Keıde ózin basqalarǵa qarsy qoıyp, ózin ózi tanytý, óz talabynyń durystyǵyn dáleldeý úshin baǵynyshty ult ókilderi de astamshylyq, ulttyq tákápparlyqqa, etnopopýlızmge urynatynyn Abaı ekinshi qara sózinde qazaqty synǵa alǵanyn aıttyq. Bul biz de myqtymyz degen jubanysh sııaqty. Abaıdyń salystyrý ádisin keıinirek saıası ǵylymda komparatıvtik ádis dep atady. Etnostardy ártúrli turǵydan, mysaly, demografııalyq, kásibı, bilim, densaýlyq, t.b. deńgeılerden damý úrdisin anyqtaý áleýmettik ǵylymda búgin keń taraǵan olardy sabasyna túsiretin ǵylymı amal.
Sonymen, ultshyldyq ár túrli. Ol ý da, bal da quıýǵa bolatyn saýyt sııaqty. Kez kelgen ultshyldyqty qısyndy, qoldaýǵa turady deýge bolmaıdy. Onyń bir kórinisteri shyndyqqa jýyspasa, ekinshileri ulttyń oryndy talaptarynyń belgisi. Mundaı ultshyldyq – «halqymyzdyń jany men tiregi. Ultymyz ómir súrse, ol da birge ómir súredi» (M.Shoqaı. Tańdamaly. Birinshi tom, 1998, 62-bet). Ultshyldyq – ultty táýelsizdikten, kiriptarlyqtan azat etý joly. Taǵy da M.Shoqaısha aıtsaq: «Ultshyldyq bizdiń, sonyń ishinde meniń de saıası ıdeıalarymyzdyń sońy emes, basy. Olaı bolsa, bizdiń barlyq is-qımylymyz óz bıligimizdiń óz qolymyzǵa ótýin qamtamasyz etý turǵysynan jasalýy kerek» (Sonda, 115-bet).
Ulttyq patrıotızm jáne otarlaý saıasaty
Keńes Odaǵynda halyqtar dostyǵy, ınternasıonalızm ıdeologııasy eki qarama-qaıshy úrdisterdiń qyspaǵynda boldy. Bir jaǵynan, ulttyq mádenıettiń damýy, ulttyq teatrlar, joǵary oqý oryndarynyń ashylýymen birge ulttyq ıntellegensııa qalyptasyp, ulttyq sana ósti. Keńes zamanynda ár tarapqa shashyrap ketken qazaq jeri jınaqtalyp, jańa ákimshilik shekaralar aıqyndaldy. Qazaqtar Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasy degen terrıtorııaǵa shoǵyrlanyp, sol jerdiń ıesi boldy. Olar ózderin tutas ult (etnos) retinde sezindi. Sóz joq, bul ulttyq sana-sezimdi kóterip, qazaqtyń bedelin ósirdi. Osy atamekende 1991 jyly Táýelsiz Qazaq eli paıda boldy. Ekinshi jaǵynan, keńes bıligi bir qolymen jańa ult qalyptasýdy qoldasa, ekinshi qolymen sol ultty tunshyqtyrýǵa tyrysty, biraq olardy joıa almady. M.Shoqaı aıtqandaı, «kommýnıster «balǵasymen janshyp, «oraǵymen» oryp tastap» otyrdy. Osy ekiushty saıasat tereń qaıshylyqtarǵa ákeldi. «Soıýz nerýshımyı respýblık svobodnyh» degen jaı ǵana uran boldy. Keńestik basqarý júıesi orys bıligi dep qabyldandy. Jasandy dostyqtyń ár jaǵynda daǵdarysqa toly kúrdeli júıe jatyr edi. Odaqtyń irgetasyna túsken syzat ony qıratyp tyndy.
Sońǵy kezde keńestik sosıalıstik júıeniń ydyraýyna baılanysty ultshyldyqty «álemdegi eń qudiretti de qýatty kúsh» dep baǵa beretinder de bar. Degenmen, ultshyldyq tóńireginde, onyń paıda bolý sebepteri men máni týraly ǵylymı jáne saıası aıtystar tolastar emes. Ultshyldyq týraly jaǵymdy ne jaǵymsyz dep oı júgirtý, úzildi-kesildi pikir aıtýdan góri, ony qoldaýshylar batyl, ádil istiń adamdary ma, álde qyzba qandy daýryqpalar ma degen oı keletinini anyq.
Keńestik qoǵamtaný ádebıetinde ultshyldyq (nasıonalızm) tek jaǵymsyz maǵynada, ulttyq menmendik, egoızm, óz ultyn basqadan joǵary qoıýshylar, basqa ulttardy óz ultynyń múddesine ıkemdi, tipti kúshpen baǵyndyrý, qýdalaý degen aıdar taǵyldy. Ultshyldyq dep óz ultyn eń joǵary qundylyq dep sanap, ony basqalardan artyqshylyǵyn túsiný, halyqtardyń teń quqyǵyn moıyndamaý, basqalarǵa shydamsyz bolý, aralas nekege tyıym salý dep birjaqty baǵa berilip keldi.
1985 jyldan bastap, Batyspen baılanystar ulǵaıǵan saıyn, ortalyq bılikke qaýip tóndirgen 1986 jylǵy jeltoqsan kóterilisinen keıin, oǵan tipti «Qazaq ultshyldyǵy» degen baǵa berilgenine qaramastan, Baltyq jaǵalaýy, Grýzııa, Ýkraınadaǵy ulttyq qozǵalystar ultshyldyq tóńireginde tereń oı saldy. Oǵan jaqsy-jaman dep baǵa berýden góri, ony ǵylymı doktrına esebinde zertteı bastady. Endi tarıhtyń qozǵaýshy kúshi taptar degennen góri, ulttyq qaýymdastyqqa qaraı oıysa bastady. Ulttyq qundylyqtar men múddelerdi tek taptyq múddelermen ólsheýdiń aqıqatty burmalaýǵa soqtyratynyna kóz jetkizildi. Ulttyń táýelsizdiginiń tabıǵı qajettiligi moıyndalyp, mańyzdy saıası qaǵıdatqa aınaldy.
Sóz joq, jańa tarıhı aqıqatty táýelsizdik alǵan elderdiń baıyrǵy halyqtary men metropolııa ártúrli turǵydan qabyldady. Táýelsizdikti qazaqtar, grýzınder, basqalar ult tarıhyndaǵy uly betburys, ulttyq jańarý dep qabyldasa, Keńes Odaǵynyń ydyraýyn, ulttyq qozǵalystardy, derbes memleketterdiń ómirge kelýin apat keltiretin ultshyldyq dep baǵalaǵandar az bolmady.
Baıyrǵy ulttardyń tili memlekettik til mártebesine ıe bola bastaǵan tusta, mundaı saıası jańarýǵa daıyn emes reseılikter, odaqtas respýblıkada turatyn orys dıasporalarynyń birqatar ókilderi burynǵy keńestik daǵdyǵa salynyp, táýelsizdikti «etnokratııalyq revolıýsııa», «etnonasıonalızm» dep baǵalady, áli de odan aınyǵandary az. Búgin ultshyldyq aıdary Reseıdiń avtonomııaly respýblıkalarynyń ulttyq saıasatyna da tańylady. Reseıdiń ımperııalyq saıasatyna qarsylyq burynǵy sosıalıstik memleketterde de anyq baıqalady. Reseıdiń bıligi men qoǵamdyq sanada ultshyldyq uǵymyn sózdiń tek eski maǵynasynda, tek zııandy saıasat pen ıdeologııa dep qabyldaý áli de oryn alyp keledi. Qazaqstandyqtardyń basym kópshiligi Reseıdiń saıası ıdeologııalyq yqpalynda qalyp otyr. Ulttyq múddeni qoldaý, memleket quraýshy ulttyń talaby, otarlaý saıasatynyń ulttyń janyna salǵan jaraqatyn jazý, ornyn toltyrý, áleýmettik, tarıhı ádildikke qol jetkizýdi, shynaıy ulttyq patrıotızmdi elge zardap ákeletin ıdeologııa men psıhologııa retinde qabyldaý áli de kórinis alady. Qazaqstandaǵy birqatar orystildi baspasózde, orystildi slavıan, eýropalyq dısporalardyń arasynda qazaq máselesin «nasıokratııa», «rýsofobııa», basqalarǵa qarsy baǵyttalǵan pıǵyl dep oılaıtyndar az emes.
Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin ulttyq patrıotızm orys halqyna emes, ımperııalyq ústemdikke qarsy sıpat aldy. Tipti ınternasıonalızm ıdeologııasyn belsendi nasıhattalǵan saıyn ulttyń taǵdyry tóńireginde úreı, qorqynysh, saqtaný, alańdaý sııaqty psıhologııalyq kórinister belgi bere bastady. Sonymen birge, orys, basqa da Qazaqstanǵa qonys aýdarǵandardyń ulttyq sanasynda týǵan topyraǵyna degen qyzyǵýshylyq, tarıhı Otanyn ańsaý sııaqty patrıottyq sana uıalady. Sol sebepti de Keńes Odaǵy ydyramastan buryn, 70-jyldary orys, ýkraın, taǵy basqalar tarıhı otandaryna orala bastady. 80-90-jyldardyń basynda 1 mln. 200 myń adam RSFSR, Ýkraına, Belorýssııaǵa oraldy. 1991 jylǵy qyrkúıek aıyndaǵy zertteýlerge qaraǵanda, ortalyqqa degen kózqarastyń jaǵymsyzdyǵyn Moldavııadaǵy orystardyń 79%-y, Qyrǵyzstanda – 54%-y, Batys Ýkraınada – 59%-y, Qazaqstanda úsh orystyń biri sezgen.
О́kinishtisi, ımperııa ústemdigine qarsylyqty orys halqynyń birqatary orys ultyna qarsylyq dep qabyldady. Al táýelsizdik alǵan baıyrǵy halyqtardyń arasynda kúndelikti sana deńgeıinde ulttyq patrıotızm jalań etnopopýlızmge ulasyp jatqan tustary da boldy. Odaqtas respýblıkalar túgil, Reseıdiń avtonomııaly respýblıkalarynyń baıyrǵy halyqtary irgesin Reseıden aýlaq salýǵa tyrysty. Onyń sebebi, birinshiden, «úlken aǵanyń» salqyn qushaǵy, kózge shuqıtyn «qamqorlyǵy», «men bilemin» deıtin óktemdigi halyqtardyń namysyn aıaqqa basty. Sondaı-aq ulttyń múddesin, suranystaryn menmenshil keńes bıligi qanaǵattandyrmaıtynyna kóz jetti. 1986 jylǵy Almatydaǵy Jeltoqsan kóterilisi ımperııaǵa qarsy shyǵýǵa bolatynyna kóz jetkizdi. Ulttyq patrıotızm búkil sosıalızm álemine tarady.
Imperııalyq astamshylyqtyń tarıhı tamyry tereńde. Reseı ǵalymy I.V.Malygına mynadaı qorytyndy jasaıdy: «V polıetnıcheskıı rossııskoı ımperıı moshnoe razvıtıe polýchıl «gosýdarstvennyı» ılı «ofısıalnyı nasıonalızm», «nasıonalızm, kotoryı realızovyvalsıa posredstvom polıtıkı «rýsıfıkasıı» ınorodcheskogo naselenııa strany» («Nasıonalızm kak forma kýltýrnoı ıdentıchnostı ı ego rossııskaıa spesıfıka. «Obshestvennye naýkı ı sovremennost», 2004, №1, 149-bet). Ǵalymdardyń aıtýynsha, bul saıasat 200 jyldan astam ýaqyt boıy jalǵasyp keledi.
N.M.Iаdrınsev «Sıbır kak kolonııa» atty 1892 jyly Sankt-Peterbýrgte shyqqan eńbeginde qazaq jerinde bolǵan orystaný saıasatynyń kórinisterin baıandaıdy. Sibir kazaktary ádeıi qazaq, qalmaq aýyldaryn aralap, olardyń balalaryn, qyzdaryn, áıelderin tartyp alyp tutqynda ustaǵan. Kóptegen orystar qazaq qyzdary men balalaryn satyp alyp júrgen. Keıde áıelderdi, jetimderdi qazaqtar orystarǵa syıǵa bergen (12 bet). Olar pravoslavıe dinin qabyldap, orystarmen otbasyn quryp, birte-birte orystanǵan. Orystandyrýdyń bul joly 1737 jylǵy 16 qarashadaǵy patsha jarlyǵymen bekitilgen (13-bet). Keıde orystar qazaq, basqa da halyqtardy orystandyrý úshin olarǵa ádeıi úılengen. Avtordyń aıtýynsha, tómengi satydaǵy kemshin qazaq, qyrǵyz, býrıattardy asyldandyrý úshin aralas neke asa tıimdi.
Sibir, qazaq dalasyn «orystyń Indııasy» dep qaraǵan patsha áıel Ekaterına II otarlaý saıasatynyń jumsaq lıberaldy jolyn tańdady, barlyq ulttar men ulystardyń kelisimin qalady. 1763 jyly onyń jarlyǵy buratana halyqtarmen baısaldy baǵyt ustanyp, meıirimdi, qysymshylyq kórsetpeýdi, zań jolymen ádil bolýdy mindettedi. Bul saıasat orys emes halyqtardy orystyń qushaǵyna tartyp orystandyrýdy kózdedi. Degenmen, orystandyrý dóreki joldarmen júzege asa berdi: osy maqsatta mıssıonerlik mektepter ashyldy, olarǵa keıde qazaq balalaryn zorlap tartty. Orystandyrý qazaqtardy qorqytýdyń, olardan para alýdyń jolyna aınaldy (119-bet). N.M. Iаdrınsev qazaqty shoqyndyrýdyń jumsaq jolyn, pravoslavıe dinin zorlap taqpaı, oǵan birte-birte, dinı kitaptardy qazaq tili arqyly tartýdy qoldady (120-bet). Ol saıasat búgin de júzege asýda.
Keńes bıligine qarsy ulttyq patrıotızm tereń áleýmettik psıhologııalyq qubylys ekeni belgili. Basty sebebiniń biri KOKP ashyq jarııalamaǵanmen, ishki saıasattyń negizine aınalǵan orystaný saıasaty ekeni anyq. Orys mádenıeti, markstik-lenındik ıdeologııamen birge «jańa» tarıhı qaýymdastyq keńes halqynyń tiregine aınalýǵa tıisti boldy. Bul jasandy úrdisti qoldaý, qamshylaý basqa etnostardyń mádenıetin, tilin, dástúrin yǵystyrýǵa, shettetýge ákeldi. Ulttyq dástúrler umtylyp, orys-slavıan dástúrleri sanaǵa tereń sińirile bastady. Naýryz ysyryp tastalyp, hrıstıandyq jańa jyl merekesi musylman qazaq, ózbek, basqalarǵa tańyldy. Qazaqstanda qys bolmaıtyndaı, «orys qysyn» shyǵaryp salyp, kóktemdi qarsy alatyn boldyq. «Rýsskıı harakter» jalpyǵa birdeı minez-qulyqqa aınalýǵa tıisti boldy.
Bul jerde bir máselege arnaıy kóńil aýdarǵan jón. Etnososıologııa iliminde akkýltýrasııa degen termın jıi qoldanylyp, ony mádenıet, dástúrler men nanym-senim almasýy dep ataıdy. Sóz joq, keńes elinde shynaıy mádenıet almasý, ózara jaǵymdy yqpaldastyqtyń bolǵanyn aıtýymyz kerek. Biraq mádenıetter qarym-qatynastarynda bir mádenıettiń ústemdigi onyń kúsh-qýatymen basqalardy baǵyndyrýǵa, sińirýge tyrysqany da aqıqat. Osylaı mádenıetter baılanysy assımılıasııaǵa ulasyp, basqa etnostar ómirine qaýip tóndirdi. Ulttyń taza ózegin, arqaýyn, qundylyqtary men stereotıpterin, dástúrli mádenıetin saqtaǵan halyq basqa, bótenge sińip ketýge qarsy turady. Bul búgin amerıkalanýǵa da, batystanýǵa da, basqa keri áserlerge de tabıǵı qarsylyq. Bul ulttyń zańdy qarsylyǵy, onyń etnostyq ózegin, tilin, sana-sezimin saqtaý qabilettiginen týyndaıtyn qareket. Búgin elimizdegi «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń máni – eskilikti, kóneni ańsaý emes, ulttyń baı rýhanı muranyń ıesin ekenin eń aldymen ulttyń ózine tanytý. Ekinshi jaǵynan, bul – jahandaný zamanynyń tasqynynan, syrttaı qysymynan qorǵaný. Sol qorǵanýdyń bir amaly talaı ǵasyrlar ústemdik jasaǵan ımperııanyń indetinen de arylý.
Búgingi ulyderjavalyq sana
Ulyderjavalyq sana orys halqynyń mádenıetine, psıhologııasyna aınalǵan 200 jyldan astam ýaqytta ol onyń turaqty mentalıtetine aınaldy. Árıne, orys oıshyldarynyń barlyǵy bul dertke shaldyqpady. Reseıde buryn da, búgin de demokratııalyq deńgeıde oılaıtyndar bolǵan jáne bar. Olarǵa ulyderjavalyq avtorıtarlyq ustanymdaǵylar qarsy turyp keledi.
Ulyderjavalyq saıasat Reseı tarıhynda eki ret daǵdarysqa ushyrady: 1917-1920 jyldary jáne 1980 jyldyń ortasynan 1990 jyldyń ortasyna deıin. Onyń sebepteri ártúrli, biraq ulyderjavalyqqa tosqaýyl qoıǵan ishki toıtarys, ulttyq patrıotızm boldy. 1990 jyly ulyderjavalyq sana orystardyń 20%-yna tán bolǵan. Al RF halyq depýtattarynyń 4%-y ǵana 1990 jyly osy ustanymdy bolǵan. Demokratııaǵa betalys báseńdep, avtorıtarlyq júıe kúsheıgen saıyn, ulyderjavalyq astamshyldyq ta qanat jaıa bastaıdy. Sońǵy sosıologııalyq ólshemder boıynsha, «Qandaı memlekette ómir súrgińiz keledi?» degen saýalǵa, reseılikterdiń 75%-y 2008 jyly «Basqalar syılaıtyn ári seskenetin memlekette ómir súrgim» keledi degen. Tek 19%-y ǵana «shaǵyn, jaıly, eshkimge zııany joq memlekette ómir súrgim» keledi depti. Al saıası elıtada ulyderjavalyq pıǵyl tipti basym dep kórsetedi reseılik ǵalymdar («Obshestvennye naýkı sovremennost», №6, 2011, 13-bet).
Orys jerlesterimizdiń birqatary áli de Qazaqstanǵa Reseıdiń jalǵasy dep qarap, eldi mekenderdiń burynǵy qazaq ataýlaryn qaıtarýǵa múldem qarsy. Bul – otarlaý saıasatynyń, astamshyl psıhologııanyń kórinisi. Otarlaýshylar, onyń ishinde orystar da eldi mekender, jer-sý attaryn ózgertip, baıyrǵy halyqtyń tarıhı sanasyn óz bıligine ıkemdeýge tyrysqan (P.I.Kovalevskıı.Rýsskıı nasıonalızm ı nasıonalnoe vospıtanıe. S.-Peterbýrg, 1912 j. 12-bet).
Reseı ǵalymy M.N.Rýtkevıch «Krym ılı Semıreche ıavlıaıýtsıa ıstorıcheskoı rodınoı mnogıh pokolenıı podavlıaıýshego bolshınstva projıvaıýshıh tam rýsskıh» degen tujyrym jasady. N.Nazarbaevtyń orystardyń Reseıge qonys aýdarý nıeti báseńdedi degenine «Eto ne sootvetsvýet deıstvıtelnostı», dep Qazaqstannyń soltústigi Reseıdiń ońtústik óńirinen, Sibirden eshqandaı aıyrmashylyǵy joq, ómir súrý salty da birdeı, bul Reseıge tıisti terrıtorııa deıdi. Orys tili kóp qoldanylatyn, eldi meken ataýlary oryssha basym jerler reseılik jer degen oıdy alǵa tartqan (M.N.Rýtkevıch «Teorııa nasıı: fılosofskıe voprosy». «Voprosy fılosofıı», 1999 j. №5). Osylaısha jer-sý attary úlken geosaıası maqsattarǵa paıdalanylyp otyr.
Búgin Reseıde ulyderjavalyq sana ártúrli túrde kórinis alýda. I.V. Malygına bul pikirdi bylaı dep túıedi: «Nelzıa ne prıznat, chto segodnıa ıdeologııa nasıonalızma v Rossıı ımeet chrezvychaıno shırokıı spektr: ot prımıtıvnoı demonstrasıı ıdeı shovınızma do bolee tonkıh form, svıazannyh s ınterpretasıeı ıstorıı naroda ı ego dýhovnostı. Osobýıý ozabochennost v obshestve vyzyvaet aktıvızasııa rýsskogo fashızma» («Obshestvennye naýkı ı «sovremennost», 2004, №1. 151-bet.) Biraq ultshyldyqtyń turpaıy, dóreki kórinisteri orys qoǵamyna túgeldeı tán deýden aýlaqpyz.
Qatardaǵy azamattar men birqatar ıntellıgensııa ókilderiniń Keden odaǵy, Birtutas ekonomıkalyq keńistikti qabyldaýy nazar aýdartady. Nobel syılyǵynyń laýreaty Jores Alferov «razdelıv straný na pıatnadsat vrode by nezavısımyh gosýdarstv, bolshınstvo ız nıh mojno nazvat tak lısh potomý, chto ot nıh nıchego ne zavısıt», dep Keńes Odaǵynyń ydyraýyn synap, astamshylyq tanytady. Ǵalym ulttyq patrıotızmniń deńgeıin tek Reseı quramynda bolýymen ólsheıdi («Lıteratýrnaıa gazeta», 19-25 qazan, 2011 jyl). Osydan 20 jyl buryn Reseıdi mensinbegender, endi súıretilip, jorǵalap onyń qol astyna, Keden odaǵyna kire bastady, dep túıedi kóptegen reseılikter.
Zbıgnev Bjezınskııdiń aıtýynsha, Eýrazııalyq odaq týraly N.Nazarbaevtyń tujyrymy dástúrli Reseıdiń eýrazııalyq oı-paıymdarynan, orys halqynyń ústemdigine bas ııýden, mıstıkalyq, jumbaq qııaldan aýlaq, naqty maqsatqa negizdelgen pragmatıkalyq joba (Velıkaıa shahmatnaıa doska. M.1999.135-bet). Biraq ol Eýrazııalyq odaqty Eýroodaqpen salystyrý qısynsyz dep esepteıdi. Eýroodaqtyń músheleri buryn-sońdy bir-birine ústemdik jasamaǵan, otarlaýshy jáne otarlanǵan elder bolmaǵan, eshqandaı memleket burynǵy ımperııanyń murageri emes. Eýroodaq elderiniń artyqshylyǵy da bar, kenjelep qalǵan elder damyǵan elderden dotasııa alyp, ıntegrasııadan ekonomıkalyq ta, saıası da paıda tabady. Avtor demokratııalyq ıntegrasııaǵa Reseı áli de daıyn emes dep esepteıdi (Sonda, 135-136-better).
Z.Bjezınskııdiń paıymdaýynsha, Reseı keńestik ımperııalyq muradan áli tolyq arylǵan joq. Bılik áli de kommýnısterdiń qapsyra qysqan qushaǵynda: «Prodoljaet sýshestvovat Mavzoleı Lenına. Eto ravnoznachno tomý, chto postnasıstskoı Germanıı rýkovodılı by byvshıe nasıstskıe «gaýlıaıtery» srednego zvena, kotorye provozglashalı by demokratıcheskıe lozýngı, a prı etom mavzoleı Gıtlera prodoljal stoıat v sentre Berlına» (127-bet).
Qazaqstan dıplomaty V.Ǵızzatov Keden odaǵyn qoldaı otyryp, reseılikterdiń sheshimder qabyldaǵanda órkókirektik tanytatynyna, óz múddelerin basqalarǵa qaıtse de moıyndatqysy keletinine nazar aýdarady («Qazaq ádebıeti», 6.04.2012). Rasynda da, Reseıdiń 57%, Belarýs pen Qazaqstannyń árqaısysynyń 21,5 %-dan ǵana daýystary bar. Ár memleket bir daýysqa ıe bolǵan jón degen pikirdi kópshilik qoldaıdy. Eýroodaqqa 27 memleket múshe, biraq bir memleket qarsy bolsa, sheshim qabyldanbaıdy. Búgin Eýroodaq úlken daǵdarysta, biraq onyń qurylymy demokratııalyq qaǵıdalarǵa negizdelgenin aıtýymyz kerek.
Qazaq ultsyzdyǵy
Sosıologııalyq zertteýler boıynsha, ultqa degen ustanym ártúrli baǵytta aıqyndalady. Birinshi baǵyt-baǵdardy psıhologııalyq, mádenı, tildik ortamen baılanys jasaı otyryp, ulttyq qundylyqtarǵa artyqshylyq beretinderdi aıtýǵa bolady. Ekinshi ustanymdaǵylar óz boıyna eki ne odan da kóp mádenıetti sińirýge tyrysatyndar. Úshinshiler – bir jaqty, negizinen bóten ult tiline, mádenıetine artyqshylyq beretinder. Olardyń ishinde qaı tildi men mádenıetti de meńgermegen, ne basqa, ne ana tilin bilmeıtinder az emes.
Ultshyldyq ult máselesine osy ártúrli ustanymnan týady, al bul saladaǵy oı-pikirler men tujyrymdar alýan túrli ekenin kórdik: bir sheti patrıotızmnen ekinshi sheti ulttyq erekshelikti moıyndamaıtyn, adamzatty bir tilge, mádenıetke ıkemdeýdi qoldaıtyn kosmopolıtızmge deıin jalǵasyp jatyr.
Ulttyq qundylyqtarǵa kózqarastyń bir qyry ultsyzdyq, ǵylymı ádebıette ulttyq nıgılızm deıdi. Nıgılıster ultqa mán bergen qundylyqtardy qaıta baǵalap, arzansytyp, dinge de kúmán týǵyzyp, ult taban tireıtin til, mádenıet, dástúrdiń mánin, bedelin túsiredi. Nıgılızm – otarlaý saıasatynyń saldary. Qazaq eline basqa etnos ókilderin sheksiz qonystandyrý, baıyrǵy halyqty ulttyq azshylyqqa aınaldyrý, qazaq mektepteriniń azaıýy, aralas nekeniń kóbeıýi, tildik mádenı ortanyń tarylýy eldiń etnostyq kelbetin ózgertti. Nıgılıster ulttyq memlekettiligimizdi joqqa shyǵarýǵa, reseılik otarlaý saıasatyn aqtaýǵa deıin barady. Azamat soǵysy jyldarynda S.Sádýaqasov el aralap júrip, qazaqtardyń naqaqtan kóp ólgenin estip: «Sender ne qaırat qyldyńdar?» – dep surasa, oǵan: «Qazaqtyń qolynan ne dármen keledi? Aıdaǵan jaqqa qoısha júre berý! Qyrsa, úndemeı qoısha qyryla berý! Biz mal emespiz be?» – depti qazaqtar. «Qyryla beremiz-daǵy…», dep ózderin kemsitedi.
«Qyryla beremiz-daǵy» degen sózi júregime oqtaı tıdi. Bul ne degen jýastyq, ólimge moıynsunǵandyq? Búıte berse, bul qazaq qashan adam bolady!» – dep kúıinedi ult qaıratkeri (S.Sádýaqasov, Tanymdyq zertteýler, maqalalar. 2-tom. Almaty – Alash. 2003. 271-272-better). Namyssyz, basqa ult tiline, mádenıetine ábden beıimdelgen, ádettengen, qorlaýǵa da úırengen qazaqtar búgin de jetkilikti.
Nıgılızmge shaldyqqan ulttyń ókilderi ulttyń ishki baılanystarynyń álsizdigine, ulttyq namysynyń tómendigine qaramastan, ulttyq qundylyqtar tóńiregindegi tirligi kóbine urandatýdan, bolmasa daýryǵýdan, bas ıip qostaýshylyqtan aspaıdy. Búgingi qazaqtyń psıhologııasynda olardyń ártúrli jaǵymsyz kórinisteri baıqalady. Qazaqtyń qonaqjaılyǵy – jalpaqshesheılikke, kishipeıildigi – quldyq ura berýshilikke, eldigi – rýshyldyq, júzshildik, jershildik mıkropatrıotızmge, keńpeıildigi ysyrapshyldyqqa ulasyp jatady. Qazaqtyń maqtanyshy búgin dańǵoılyqqa aınaldy. «Júz at báıgege qosylsa, men báıge aldym degen sóz bolsa, aldyńda neshe at bar dep surar, artyńda neshe at bar edi dep suraǵannyń nesi sóz?» – dep Abaı aıtqandaı, búgingi qazaqtyń qýanyshy keıde artymyzǵa qarap masattanýǵa súıengen.
Aıta keteıik, ásirese, evreılerge tán ulttyń ózin ózi synaýy qazaqtar arasynda búgin tipti kórinbeıdi. Synaýdan góri ózimizdi madaqtaýǵa úıirmiz. О́z ultyn ótkir synaý ony tazartýdyń joly, sebebi, ózińniń kemshiligińdi óziń ǵana bilesiń. О́z ultyńdy basqaǵa synatpaı óziń synaý – óz namysyńdy óziń qorǵaı alatyndyǵyń, ómirge tózimdiligińdi baıqatady. Sonymen birge, ol – psıhologııalyq jaǵynan ultty saqtaýdyń amaly.
О́zin ásire, artyq baǵalaý qazaqtarda ártúrli kórinis alyp otyr. Basqa halyqtardyń tilinen, mádenıetinen, dástúrlerinen málimet az bolǵandyqtan ba, birqatar qazaqtar óz tilin, mádenıetin joǵary qoıýǵa áýes. Qazaq tili túrki tilderiniń ishinde eń taza, eń baı til deýimizge basqa túrki tildi halyqtar qosyla qoıar ma eken? Qazaqtarǵa basqa halyqtardyń salty shamaly, qyzyqsyzdaý, óziniń qundylyqtary ózinen artyq, ǵajaıyp kórinedi. Ár ulttyń sımvoldary ózinshe erekshe baǵaly bolýy tarıhı otbasylyq turmystyń aınasy ekeni eskerile bermeıdi. О́zgeni óziniń eti úırengen daǵdysymen ólsheý ultaralyq qatynastarda jıi kezdesedi. Sondaı-aq óz ultynyń ókilderiniń kisiligi mol, ádil, shetinen batyr dep taný da qazaqtar arasynda da jıi ushyrasady. Keıde qazaqtardyń ıntellektýaldyq deńgeıin joǵary baǵalaý da kezdesedi. Sonymen birge, basqa halyqtardyń ýnıversıtet, akademııalary, óz ǵylymı ıntellıgensııasy baǵzy zamannan bolǵany eskerile bermeıdi. Halyqtardyń barlyǵy bilimge, ǵylymǵa qabiletti, ár ulttyń uly ǵalymdary, oıshyldary bolýy zańdy. Biraq tarıhı jaǵdaılarǵa baılanysty múmkindikter halyqtarǵa birdeı bola bermeıdi.
Basqa ulttardy ózine sińirý, qosyp alý otarlaýshy ulttar men san jaǵynan basym ulttardyń saıasatyna tán. О́zge tilde sóıleıtin, etnostyq kelbetin joǵaltqan qazaqstandyqtar, sol sııaqty serb tilinde sóıleıtin, biraq ártúrli etnosqa jatatyn ıýgoslavtar sosıalıstik ult saıasaty saldarynyń kórinisi. Bul – halyqtar dostyǵy, ınternasıonalızm emes, assımılıasııa, basqa etnosqa túgeldeı, bolmasa jarym-jartylaı sińisý. Ásirese, sany az etnostyq top basqaǵa tez sińisedi. Mysaly, Qazaqstandaǵy shaǵyn etnostyq toptar negizinen orystanǵandar.
Ultsyzdaný, basqa ultpen sińisý, onyń tilin, mádenıetin qabyldaý – birden emes, uzaq merzimge sozylatyn qubylys, ult onyń qaýpin seze bermeıdi, ol radıasııa sııaqty ult organızmin birte-birte álsirete beredi. Ár urpaqtyń qundylyqtar men til tańdaýy ár túrli jaǵdaılarǵa, ásirese, geografııalyq faktorlarǵa da baılanysty.
Nıgılızmge keıde jasandy, aldamshy patrıotızm de ıtermeleıdi. Mysaly, Qazaqstan sııaqty táýelsizdik alǵan birqatar ulttar BUU-ǵa múshe bolǵanyna, «uly» halyqtardyń ony moıyndaǵanyna, álemdik qoǵamdastyqqa múshe bolǵanyna máz bolyp, óziniń turmysyn, mádenıetin, dástúrin, nanym-senimin sol «órkenıetti» elderge ıkemdeımin dep, óz tilinen, mádenıetinen jerıdi, tipti qazaq bolǵanyna namystanady. Syrttan qaraǵanda qazaqy mádenıet úshin bulardyń qylyǵy dóreki, kúlkili kóringenimen, bul – keń taraǵan qasiret. Bul jerde ózińdi óziń tanýǵa, syılaýǵa múmkindik joq, kerisinshe, ózgedeı bolý, «órkenıetti elderdegideı» bolý, «eýropalyq myrzalardaı» bolamyn dep tyrysyp, ult bolmaı qalý qaýpi basym. Osylaı jańbyrdan qashyp, qarǵa urynǵannyń keıpine enip jatyrmyz. Mundaı jaǵdaıda táýelsizdikti tek táýelsizdik alý úshin aldyq pa, orystaný, batystaný, amerıkalaný úshin aldyq pa degen oı týady. Eń qaterlisi – ulttyq qundylyqtar jahandanýdyń qurbany bolady. Ol mádenıettiń, tildiń, mádenı ortanyń lastanýynan da kórinedi. Syrt kózge bul tyrashtaný, basqalarmen terezemizdi teń etý, ulttyq patrıotızm bolyp kóringenmen, shyn máninde bul jaı ǵana ulttyq dańǵoılyq, mansapqorlyq. Bul shynaıy mádenıetter almasýy, alys-berisi de emes, nıgılızmmen astasyp jatqan úrdis. Osyndaı kóńil-kúı etek alǵan saıyn «ult», «táýelsizdik» ıdeıalary buldyr bola beredi. Ult jalǵan ıdeıaǵa ıkemdelgen saıyn jastar jaǵy «baqytsyz bolmystan» «baqytty ómir» jasap masattana beredi, aınalyp kelgende, ózderiniń orys, batys, amerıkalyq jastarǵa uqsastyǵyn úlken mártebege saıady. Sondyqtan da N.Nazarbaev «Búgingi ýaqytqa ilesemin dep ózimizdiń ulttyq «men» degizerlik bitimimizdi joǵaltyp almaýymyz kerek», dep daýryqpaýdan saqtandyrdy («Beıbitshilik jáne kelisim saıasaty». Astana, 2008, 129-bet).
Nıgılızmniń áleýmettik negizderi de bar. Tehnıka, tehnologııasyn, kıimi men tamaǵyn molyraq shyǵaratyn, jastaryn kóbirek oqytatyn eldiń tili, mádenıeti, dini basym bolyp, ózine tarta beretin syrtqy yqpaldyń da barlyǵy belgili. Ekinshi jaǵynan, otandyq taýarlardyń azdyǵy da ult múddesin kemsitedi. Orys, aǵylshyn tilderiniń basymdyǵy, jarnamalardyń da basqa tilde basym bolýy ulttyń eńsesin basyp, jańa otarshyldyq jaǵdaıda ómir súretindeı kóńil-kúı týdyrady. Búgin aqsha, materıaldyq ıgilikter ulttyq qundylyqtardan, jalpy rýhanı qundylyqtardan artyq baǵalanatyn boldy. Paıda ıdeologııasy ómirdiń barlyq salasyn retteýde, ashyq aıtsaq, búgin keńestik totalıtarızmdi qarjy totalıtarızmi almastyryp barady. Bul da ulttyq baılyqtardy arzansytyp, ultsyzdyqqa beıimdeıdi.
Ultsyzdaný basshylyqtan, ákimshilik topta