Japandaǵy japondar

Japandaǵy japondar

OLARDAN NE ÚIRENÝGE BOLADY?

2011 jyldyń naýryz aıynda Japonııada 9 baldan asqan surapyl jer silkinisi bolyp, sonyń dúmpýimen teńizde týǵan, bıiktigi keı jerlerde 40 metrge deıin kóterilgen alyp sýnamı jaǵalaýdy túgel shaıýymen qoımaı Fýkýsıma-1 atom elektr stansasynyń jarylýyna da ákelip, eldi orasan zor radıasııalyq apatqa uryndyrdy. Honsıý aralynyń shyǵys jaǵyndaǵy eldi mekenderdiń bári qırap, myńdaǵan adamdar úı-kúısiz qaldy. Epısentri japon aralynan 70 shaqyrym jerde ǵana bolǵan zilzalanyń tasqyny 15-20 mınýtta-aq eldi mekenderge jetip úlgergen. Bul ýaqytta eshkimniń apattan qashyp qutylý múmkindigi de bolmaı qalǵan. 69 mınýttan keıin sýnamı Sendaı áýejaıyn sý astynda qaldyrdy.

OLARDAN NE ÚIRENÝGE BOLADY?

2011 jyldyń naýryz aıynda Japonııada 9 baldan asqan surapyl jer silkinisi bolyp, sonyń dúmpýimen teńizde týǵan, bıiktigi keı jerlerde 40 metrge deıin kóterilgen alyp sýnamı jaǵalaýdy túgel shaıýymen qoımaı Fýkýsıma-1 atom elektr stansasynyń jarylýyna da ákelip, eldi orasan zor radıasııalyq apatqa uryndyrdy. Honsıý aralynyń shyǵys jaǵyndaǵy eldi mekenderdiń bári qırap, myńdaǵan adamdar úı-kúısiz qaldy. Epısentri japon aralynan 70 shaqyrym jerde ǵana bolǵan zilzalanyń tasqyny 15-20 mınýtta-aq eldi mekenderge jetip úlgergen. Bul ýaqytta eshkimniń apattan qashyp qutylý múmkindigi de bolmaı qalǵan. 69 mınýttan keıin sýnamı Sendaı áýejaıyn sý astynda qaldyrdy. Avtomobılder men ushaqtar qaqpaqyldanǵan oıynshyqtardaı soǵylyp, sý betinde qalqyp júrdi. Qanshama úıler men ǵımarattar sý astynda qaldy. 12 prefektýradaǵy ólgen adamdardyń jalpy sany 15870 adamǵa jetti, 2846 adam habarsyz ketip, 6110 adam jaralandy. Fýkýsıma-1 atom elektr stansasynyń aınalasyndaǵy 20 shaqyrymdyq radıýstaǵy sheńber qaýipti radıasııalyq aımaq dep jarııalandy.

Osynyń bárin eske alyp otyr­ǵan sebebimiz – sol apat kezindegi ja­pon halqynyń ustamdylyǵyn es­ke salý edi. Kórsetilgen telehabarlar, reportajdarǵa qaraǵanda birde-bir adam sharasyzdyq tanytyp, baıbalam salyp, sabyrynan aıy­ryl­ǵan joq. Bári de salmaqty, eshteńe bol­maǵandaı, baısaldy túr­de oqı­ǵanyń zardabyn artyq-aýys sóz qos­paı, adamgershilik qa­sıetin jo­ǵalt­paı, salqyn­qandy­lyq­pen jet­ki­zip jatty. Eshkim de japon óki­metin, ási­re­se apat týraly aldyn ala habar bere almaǵan «bárin de aldyn ala biledi» deıtin maqtaýly seısmo­lo­gııalyq qyz­met­ter týraly aýyr syn­dar aıtqan joq. Eshkimge qar­ǵys ta jaýdyrǵan joq. Bul ne degen ustamdy, rýhy myqty halyq dep bizde tań qal­maǵan adam joq shy­ǵar. Álde uly­lyq degen osyndaıdan kórine me eken?

Al bizde she… Basqany aıtpaı-aq ústimizdegi jyldyń kókteminde el ońtústiginde bolǵan tasqyndy eske alaıyq. Onda arnadan asqan sý 7 úıdi shaıyp ketip, 83 turǵyn úıdi apatty jaǵdaıǵa qaldyrdy. Adam qazasy bolǵan joq. Sonyń ózinde, táýbe, áıteýir ózimiz aman qaldyq degen bir adamdy kórgemiz joq, teledıdardan sóılegen áıel­der­diń bári tek sharyldap, erkekter baıbalam salyp, bireýlerdi kináli qylyp jatty… Árıne, olardy túsinýge bolady, kómek te ýaq­tyly jetpeı jatqan bolar, biraq adamı ustamdylyqtan da aıyrylmaý kerek edi ǵoı. Eshkim olarǵa qasaqana zalal keltirgen joq, al tabıǵat apaty aıtyp kel­meı­di. Sózdiń shynyn aıtatyn bol­saq, osy baıbalamshyl, qaıt­se de bi­reý­di jazǵyrýǵa daıyn tu­ratyn kinámshil, jaman minez bizge orys­tardan juqty. Árıne, olardan tý­rashyldyq, ádildik shyn­shyl­dyq sekildi jaqsy mi­nez­der de juqqan-aq shyǵar, bi­raq osy – qandaı da bir prob­le­maǵa bireýdi kináli qylyp, kózdi qyzartyp shyǵa keletin jaman minez de solardan kelip, bizge áb­den sińip ketti. Áıtpese, qazaq­tyń ózi ejelden tózimdi jurt bolatyn, «qu­daı­dyń basqa salǵany shyǵar, ózi­mizdiń aman qalǵa­ny­myzǵa táý­be, aldaǵyny Alla kórseter, el kómekteser», dep baıbalam sal­maı-aq, basalqy­lyq­pen sóıleı­tin halyq edi.

Mine, osyndaı ustamdyly­ǵy­men tánti etken japondar týraly jazǵym kelip, qolǵa qalam aldym. Shynyn aıtatyn bolsam, tili basqa, dili men dini de basqa, biraq jeri men túri bir, kóz nu­rynyń jylylyǵy da ózimizdiń qazaqtar sekildi basqa azııa­lyq­tarǵa qaraǵanda moldaý keletin japondarǵa degen súısinis mende ejelden bar bolatyn. KSRO qo­l­astynda turǵanda, kim qalaı oılasa ózi bilsin, men orystar men japondar qandaı da bir jarysqa tússe de sońǵylarǵa jankúıer bo­latyn edim. Bizge eshqandaı paıdasy bolyp, qorjynymyzǵa olja salmasa da japondardyń dúnıe júzindegi jetistigine qýa­na­tynmyn. Osynyń ózi eýrosentrızm degen ozbyr saıasatty jaq­tap, azııalyqtardyń bárin ózde­ri­nen kem tutatyn «uly orystyq» shovınıstik, kolonıaldyq rejim­ge degen qarsylyqtan týǵan kúı shyǵar dep oılaımyn qazir. Olar ózderin Eýropaǵa ǵana telip, óner-bilimniń bári eýro­palyq­tar­da de­gendi basymyzǵa erikti-erik­siz úıip jatqanda, ózimizdeı azııalyq japondar oza shaýyp, alǵa túskenine ish buryp, jasaǵan dúnıeleriniń sapasy, sáni, tehnologııalyq ozyqtyǵy KSRO-ny shań qaptyryp ketkenine qýana­tynmyn. Solardy kórip turyp: qane, azııalyqtardyń kemistigi, senderden artyq bolmasa kem emes dep Japonııany mysal etip, ózimizben oıyndy-shyn aıtysatyn talaı orys tanystary­myzdyń da aýzyn jabatyn edik. Osy jaǵdaıdyń ózi bizdi japondarǵa ejelden jaqyn etti-aý deımin.

Eýropalyq jurttyń kóbi, sonyń ishinde orys ımperııasy da bar, ozbyr saıasat ustanyp, ózgelerdiń baılyǵyn tartyp alyp ári ózderin ózgelerden artyq sanap, HVIII-HIH ǵasyrlarda ot qarýdyń kúshimen barlyq álemdi jaýlap, óziniń tas baýyryna, jat baýyryna bas­ty. Ezdi, eńsesin túsirip, qul­dyq­qa saldy. Azııada eýropalyqtar qul­dyq­qa sala almaǵan eki-aq jurt boldy. Onyń biri bizdiń týysymyz – osman tú­rikteri, ekinshisi osy japondar edi. Osy eki halyq qana eýropalyqtardyń otar­lyq ezgisine túspeı, azat ómir súre aldy.

Japonııa araldarda ornalasqan mem­leket bolǵanymen shaǵyn el emes, dúnıe júzinde jer kólemi boıynsha ol 61-shi oryn alady. Barlyq jer aýmaǵynyń 97 paıyzyn úlken tórt aral quraıdy. Qalǵan aýmaq 6852 usaq araldardan tu­rady. Eń qıyny – jeriniń kóp bóligi taý­ly, výlkandy bolyp keledi. Qazir hal­qynyń sany 127 mln. adam. Qazaq­stanmen salystyrǵanda Japonııada bir kúrek te paıdaly qazba joq deýge bolady. Salystyrý úshin aıtatyn bolsaq Ja­ponııadaǵy barlanǵan munaıdyń bar­lyq kólemi 3,8 mıllıon tonna, al Qazaqstandaǵy osy kórsetkish 6,5 mıllıard tonna. Biraq soǵan qaramaı Japonııa álemde barlyq saýda aınalymy boıynsha tórtinshi orynda turǵan eksporter, altynshy orynda turǵan ımporter bolyp esepteledi. Asa sapaly, óner men ǵylymnyń eń jetildirilgen jetistik­terin qoldanýmen shyǵarylatyn onyń joǵary tehnologııaly taýarlary men ónimderi álemdik básekelestikte jurt­tyń bárin jeńgizip, eń baı elderdiń qataryna kóterip tur. Qazir Japonııa IJО́-niń nomınaldyq kólemi jaǵynan AQSh pen Qytaıdan keıingi úshinshi orynda. Sońǵy kezge deıin aldyna tek Amerıkany ǵana salatyn edi. Al IJО́-niń jan basyna shaqqandaǵy kólemi 34600 dollar.

Japondar óz nesibesi úshin bolǵan 1904-1905 jyldardaǵy orys-japon so­ǵy­­syn­da Reseı ımperııasyn oısyrata jeń­di. Uzaq jyldar boıy KSRO ta­rı­hynyń oqýlyǵy bizge Reseıdiń jeńilýin halyq arasyndaǵy tóńkerisshil kóńil-kúıdiń kedergi bolýymen, patshalyqtyń armııany durys basqara almaýymen tú­sindirip keldi. Sonymen birge «jeńimpaz ımperııa» tas-talqan bolyp jeńilgen bul so­ǵysqa asa mán berilmeı, ony aı­maq­tyq kıkiljińge balaǵan kúı de baı­qalatyn. Al shyn máninde bir jyl jeti aıǵa (1904 jyldyń qańtarynan 1905 jyl­dyń qyrkúıegine deıin) sozylǵan bul soǵysqa Reseı ımperııasynan 500 myń, ja­pon jaǵynan 300 myń jaýynger qa­ty­syp, soǵys teatry qurlyqta Qıyr Sh­yǵystaǵy qazirgi Reseı aýmaǵyn, Qy­taı, Koreıa, Japonııa jerleriniń úlken bóligin, al sýda Sary teńiz boıynyń alyp aımaǵyn sharpydy. Bir aýyz sóz onyń alǵysharty týraly da aıta ke­telik. 1894-95 jyldary japon-qytaı arasynda úlken qanquıly soǵys bolǵan. Onyń qorytyndysy boıynsha Japonııa jeńiske jetip, Sımonosek kelisimi boıynsha Qytaı Koreıadan bas tartatyn boldy, al japondar birneshe araldarmen birge Lıaodýn túbegin menshigine alǵan. Sonymen birge Qytaı 200 mln. lıan (7,4 tonna) kúmiske teń kontrıbýsııa tóleýge májbúr bolǵan. Sóıtip, Japonııa so­ǵysta jeńiske jetip, qýanyshyn toılap jatqanda Reseı, Fransııa jáne Germanııa úsheýi birigip, úshjaqty qysymmen japondardyń strategııalyq mańyzy zor Lıaodýn túbeginen bas tartýǵa májbúr etti. Artynan Qytaıdyń osy túbegin jalǵa alǵan degendi syltaý qylyp, Reseı basyp aldy. Sóıtip, sýy qatpaıtyn teńizdegi Port-Artýr men Dalnyı (oryssha ataýlary, qytaıshasy basqa) atty eki portty ózine menshiktep aldy. Is júzinde Reseı óziniń jaqtastarymen birge qysym kórsetý arqyly japon­dar­dyń soǵys jetistigin tartyp alǵan edi. О́z múddesin ózgege jibermeıtin Japonııa sodan beri orys patshalyǵymen so­ǵysýǵa tisin basyp, daıyndalyp jatqan. Aqyry onyń sáti 1904 jyldyń qańta­ryn­da kelip, Japonııa Qıyr Shy­ǵys­taǵy Reseı menshikterine tap berdi. Bu­lar týraly mektepte biz oqyǵan KSRO tarıhynda múlde aıtylmaıdy, onda tek Japonııa basqynshy, soǵysqumar el retinde ǵana sýretteletin edi.

Japonııanyń shabýyly orys qoǵa­myn kútpegen jerden toptastyryp, kó­she­lerde buryn-sońdy bolmaǵan pat­rıot­tyq manıfestasııalar uıymdasty­rylǵan. Tipti tóńkerisshil kóńil-kúıde delinetin Peterbordyń stýdent qaýymy da birigip, «Qysqy saraıdyń» aldyna baryp, «Boje, sarıa hranıdi» aıtyp tu­ryp alǵan eken. Oppozısııalyq uıymdar da soǵys bitkenshe ózderiniń talaptaryn qoıa turý jóninde sheshim qabyldaǵan. Bi­raq sondaı toptasýǵa qaramaı japondar orys ımperııasyn tas-talqan qylyp jeń­di.

1905 jyldyń aqpan aıynda japondar Mýkdende bolǵan eń basty shaıqasta 100 shaqyrymdyq maıdan shebi boıy orystardy qatty tyqsyryp, sheginýge májbúr etti. Birinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanǵa deıin bul shaıqas jaıaý áskerdiń adamzat tarıhyndaǵy eń úlken urysy bolyp esepteldi. Eki aıǵa sozylǵan osy sheshýshi urysta japon jaǵy sózsiz jeńiske jetti. 1905 jylǵy 9 tamyzda Amerıkanyń Portsmýt qala­synda bolǵan kelisim boıynsha Reseı ım­perııasy tize búgip, Sahalın araly­nyń jartysyn jáne barlyq Kýrıl araldary men Lıaodýn túbeginen bas tartýǵa májbúr boldy. Orys tarıhshylary kontrıbýsııa tólemedik dep máz bolǵanymen atalmysh aýmaqtardan japon jaǵy 500 mln. somǵa jýyq paıda kórgen (Ol kezdegi orys somynyń bási dollardan áldeqaıda artyq bolǵan).

Sóıtip, japondar orys ımperııasyn kúshi ózderinen artyqtyǵyna qaramaı sonaý mońǵol shapqynshylyǵynan keıingi jańa tarıhta qaqyrata jeńgen az elderdiń biri boldy. Bul azııalyq japondardyń batyr, erjúrek halyq ekendigin kórsetetin bir fakti ǵana.

Japondar azýyn aıǵa bilegen AQSh-qa 1941 jyldyń 7 jeltoqsanynda shabýyl jasap, onyń Tynyq muhıtyndaǵy eń iri áskerı-teńiz jáne áskerı-áýe bazasy Pıorl-Harbordy otqa oraǵanyn jaqsy bilemiz. Bul aıqasta japondar AQSh-tyń 200-den artyq áskerı ushaǵyn, 4 lın­koryn, 2 esmınesin jáne mınaǵa qarsy turatyn qorǵanyn joıyp, tórt úl­ken kemesin, úsh kreıserin, úsh esmı­nesin jaramsyz qyldy, 2400-deı adamyn qazaǵa ushyratyp, 2 myńdaıyn jaralady. О́zderiniń shyǵyndary 29 ushaq pen 4 shaǵyn súńgýir qaıyq, ólgeni jáne jaralanǵany bar 65 adam ǵana boldy. Árıne, kez kelgen soǵysty aqtaýǵa bolmaıdy, biraq japondardyń AQSh-qa shabýylynyń tolyp jatqan tolymdy sebepteri men alǵysharttary bar ekeni daý­syz. Bizdiń mindetimiz onyń aq-qara­syn aıyrý bolmaǵandyqtan sebepterin ashýdy da jón kórmedik. Másele ja­pon­dardyń qaı kúnde ozbyr saıasat ustanyp, Batys Eýropadaǵy áriptesterimen bi­ri­gip, Tynyq muhıtyndaǵy adymyn ashtyrmaı, túrli kelissózderde ózderiniń múddesine únemi qol suǵyp otyrǵan elge batyldyqpen oısyrata soqqy berýinde bolyp otyr.

Osy soǵysta japon halqy tarapynan jasalǵan buryn-sońdy dúnıe­jú­zi­lik tarıhta bolmaǵan aıryqsha erlik týraly aıtýdy jón kórdik. Ol – japon jas­­tarynyń «bomba-ushaqpen» zýlap kelip, jaýdyń kemesin búıirden soǵyp, bombasyn jarýy. Mundaı soqqy alǵan qandaı keme bolsa da isten shyǵyp otyrǵan. «Kamıkadze» (taıfýn jeliniń ataýy) dep atalatyn erliktiń osynaý aıryqsha tú­rimen japon jastary jappaı aınalysyp, Otan úshin, jer úshin ózderin qur­bandyqqa shalǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalar sátte stýdent jastar arasynan óz erikterimen 2525 ushqysh-ka­mıkadzeler daıyn bol­ǵan eken. Bu­lardan basqa kamıkadze bo­lý­ǵa óz erikterimen 1327 áskerı ush­qysh­tar jazylypty. Sondyqtan japon avıasııasy kamıkadzelerden esh tapshylyq kórme­gen. Kerisinshe, ushaqtardyń sanyna qaraǵanda kamıkadze bolamyn deý­shi­ler úsh ese kóp jınalypty. Olardyń kóbi ýnıversıtetterdiń 20 jastaǵy stý­dent­teri bolǵan, olar ata-babalary sa­mý­raı­lardyń patrıottyq órligin qaı­talap, Otan úshin erlikpen qaza tabýdy ózde­rine baqyt sanaǵan. Soǵan oraı japon qoǵamy da kamıkadzelerge úlken qur­met kórsetip, kóńil tebirenterlik sal­tanatpen shyǵaryp salyp, olardy birden batyrlarǵa balaǵan. Kamıkadzeler dás­túrli túrde ulttyq sýsyn – sakeden tatyp, mańdaılaryn hatımakı dep atalatyn aq shytpen tańyp alatyn bol­ǵan. Bul olardyń aq ólimge bet alǵan­dy­ǵynyń belgisi. Al oǵan qadalatyn bir tal hrızantema gúlin súıgen qyzy nemese jınalǵan kóptiń arasynan óz erkimen shyqqan sulý qyz taǵyp bergen. Sosyn kamıkadze Japonııanyń ońtústik ba­tysyndaǵy Kaımon taýyn bir aınalyp ushyp, týǵan eline sońǵy ret kóz tastap, onymen qoshtasqan. Al jerdegi halyq bul ýaqytta otshashýlar atyp, batyrǵa aq ólim tilegen. Kamıkadze atanyp, jaýǵa attanǵan jastyń ata-anasy men jaqyn týysqandary da birden, osyndaı erjúrek ul ósirgenderi úshin, asa qur­metti adamdar qataryna enip, búkil el bolyp olardy alaqandaryna salyp, qa­dirlegen. Dinı hramdarda kamıkad­ze­ler­diń qurmetine duǵa oqylyp, Qudaıdan olardyń rýhyna jeńildikter tilengen. Mine, erlikke osyndaı taǵzym kór­se­tilgen elde patrıotızm jalynynyń alaý­laýy da sózsiz ǵoı.

Kamıkadzelerdiń urany – «bir ushaq – bir keme» bolǵan, ıaǵnı bir kamıkadze bir kemeni jarýǵa mindetti. Osynsha kamıkadze ushatyn bolsa, odaqtastardyń jaýyngerlik kemeleri de jetpegen bolar edi. Amerıkalyqtardyń atom bombasyna júginýiniń bir syry da osy. Japon málimetterine qaraǵanda kamıkadzeler jaýdyń 81 kemesin sýǵa batyryp, 195-ine aqaý keltirip, isten shyǵarǵan. Ame­rı­kalyqtardyń esebi boıynsha 34 ke­meni sýǵa ketirip, 288-ine zalal shek­tirgen. Qaı­sysy bolsa da az emes, onyń ústine odaqtastar áskeriniń arasynda kamıkadzeler úlken úreı jasap, qorqy­nysh dúr­beleńin týdyrǵan. Munyń ózi áskerdiń jaýyngerlik rýhyn jasytyp, ábden abyr­jytyp tastaǵan. Ol kezdegi keme­lerdiń sýdyń ústimen atqan oqtaı zýyldap kelip, búıirden soǵatyn kamı­kad­zelerdiń ushaqtaryna qarsy áre­ket­teri álsiz bolypty.

II Dúnıejúzilik soǵys tarıhyndaǵy osy aıryqsha erlikti úlken úlgi retinde nasıhattaý jeńilgen elge jeńil bol­ma­ǵan sekildi. Sondyqtan kamıkadzeler týraly bizdiń de biligimiz orys avtorlary jazǵan ádebıetterden aspaıdy. Kamı­kad­zelerdiń erligine búkil álem tańyr­­qap, patrıottyq erliktiń úlgi­si­ne balaıdy. Jalǵyz japondar ǵa­na emes, olardyń erlikterin basqa halyqtar da án-jyrǵa qosqan. So­nyń ishinde 90-shy jyldary Sankt-Peterbýrgte «Kamıkadze» atty án­shi­ler toby bolǵan. Olardyń «Kamı­kadzeniń mahabbaty» atty jaqsy áni bar edi. Sondaı-aq belgili kompozıtor Aleksandr Rozenbaým da «Kamıkadze» atty án shyǵaryp, aıtyp júr­di. «Alısa» tobynda da kamıkadze týraly án bar. Bizdiń qazaq aqyn­dary arasynan osy júrek jutqan erlikti jyrǵa qosqan adamdy bil­meı­miz, basqadan táýeldi bolǵan biz­ge jas urpaqty mundaı erlikke ún­deý­ge sirá senzýra ruqsat bermegen sekildi. Al endi, táýelsiz el atan­ǵanda osynaý kózsiz bolsa da sanaly da sapaly erliktiń mańyzyna mán beretin kez jetti.

Japonııany soǵysta tize búkti dep bıleýshi toby qol qoısa da er­jú­rek japon ásker basshylary men jaýyngerleri soǵysty jalǵas­ty­ra be­rýdi qalaǵan. Olardyń keı­biri ım­pe­ratordyń áreketine qarsy­lyq re­tinde Tokıodaǵy ortalyq alańǵa ke­lip, ózderine ózi harakırı jasaǵan kórinedi. Keıbir tarıhshylar japondar AQSh-tyń sol kezde eki-aq atom bombasy bolǵanyn bil­meı qaldy, bilgende soǵysty odan ári jal­ǵas­ty­ra beretin edi degen oılar aıtady. Sonymen birge KSRO tarı­hyn­daǵy «Japonııa sózsiz tize búk­ti» degen tirkes te durys emes kóri­nedi. Japon jaǵy kapı­týlıa­sııa­ǵa ǵa­na qol qoıǵan, al ol tek japon ás­keriniń je­ńil­genin moıyndaıtyn qujat eken. Bul kapıtýlıasııa boıynsha Ja­ponııanyń ımperatorlyq bas­qa­rýy men saıası júıesi, terrı­to­rııa­lyq tutastyǵy tolyq saqtal­ǵan kó­ri­nedi. Al «sózsiz tize búk­ken» bolsa, bular buzylatyn edi. Soǵysta sózsiz tize búkken Germanııa eki elge bólinip, saıası júıesin de ózgertýge májbúr boldy ǵoı.

Japondar soǵystan keıin alty jyldaı AQSh-tyń okkýpasııasynda boldy, beıbit kelisim-shartqa tek 1951 jyly San-Fransısko qa­la­­synda qol qoıyldy. Alymdy Ame­rıka «qyrǵı-qabaq soǵys» jyl­­darynda Japonııamen jaqyn bolý óte tıimdi ekenin bilip, ony Tynyq muhıtyndaǵy óziniń eń ja­qyn áriptesine aınaldyrdy. Saıa­sat­ta­ǵy demokratııalyq ózge­ris­ter men utymdy ekonomıkalyq refor­ma­lardyń nátıjesinde ári eń­bek­qor, ári talantty japon hal­qy el­derin kúrt damytyp, báse­ke­les­tikte bá­riniń aldyna tústi.

Japondar – dili ıkemdi, dás­túr­li qundylyqtardy eshqashan aıaq­qa baspaı, olardy qasterlep ustaı biletin dińgegi berik halyq. Elshil, memleketshil minezderdi qasterleýi halyqtyq patrıotızmmen astasyp, sanalarǵa berik ornaǵan. Joǵa­ryda biz Fýkýsıma-1 AES-indegi jaǵdaı týraly aıttyq. Onyń zardabyn joıýǵa baratyn eriktiler shaqyrylǵanda ja­pondyqtar bu­ǵyp qalǵan joq, barlyǵy da jaǵ­daıdyń asa qaýipti ekenine qara­maı, otbasymen máń­gilik qoshta­syp, el úshin kerek iske batyl kirisip ketti. Osynyń ózi olardyń boıynda batystyq pragmatızm egilse de baıaǵy sa­mý­raı­lyq órlik pen erliktiń máńgi­lik qalǵanyn kórsetedi. Sonymen birge otba­sy­nyń jylylyǵyn saq­taýdaǵy shy­ǵystyq qundy­lyq­tar da munda berik kúıinde qalyp otyr. «Tur­mysqa shyqqan áıel­diń úıde otyr­ǵany durys pa?» degen saýal­namalyq suraqqa bar­lyq erler men áıelder de «du­rys» dep jaýap bergen. Sondaı-aq «er­ler­diń áıelderden aqyly artyq dep sa­naısyz ba?» degen suraqqa er­lerdiń 62, áıelderdiń 63 paıyzy «artyq» dep jaýap beripti.

Mamandardyń aıtýyna qara­ǵanda, japondardyń minezinde jap­paı eńbeksúıgishtik, sonymen qatar estetıkalyq talǵam, tabı­ǵat­qa degen súıispenshilik, dás­túr­ge beriktik kózge uryp tura­tyn kórinedi. Sondaı-aq olar tár­tipti, bedelge bas ıedi jáne óz mindetin eshqashan umytpaıdy. Kúndelikti ómirde tııanaqty, sypaıy, ózin-ózi salmaqty ustaı bi­ledi, únemshil jáne bilmekke qush­tar halyq. Mundaı qasıet­terdi qazaqtyń boıynan da tabýǵa bolady, biraq bizde kóbinese er­kin­dikke erik berip, arqany keńge salýǵa qushtarlyq basyp turady. Sonymen birge tártipke, nızamǵa baǵynǵymyz kelmeı ketetin ejel­gi alaman minezimiz de keıde kó­rinis berip qalady. Onyń ústine orynsyz týrashyldyqpen, qor­sha­ǵan ortanyń qalybymen sanaspaı ketetin turpaıy minezimiz de keıde kórinis berip qalady. Jalpy qazaqtarǵa japondarmen jaqyn­dasyp, solarǵa eliktegen durys, qaı kúnde dúnıeniń azǵanynan emes, abzalynan úlgi alǵan ozady emes pe?

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan».