Plastık

Plastık

Bitti ǵoı jerdi las qylyp

«ASPANNAN KIIZ JAÝǴAN KÚN». Qazaq: «Aspannan kıiz jaýsa da, qulǵa ultaraq buıyrmaıdy» deıdi. Alǵash estigen bala kezimizde «aspannan qalaı kıiz jaýady?» dep tańyrqaǵanbyz. Es bilgen soń oılasaq, áleýmettik satyny sıpattaýǵa mal ósirgen kóshpeli tirliktiń mol shıkizaty: kıiz ben odan jasalatyn zaty: ultaraqty qalaı tapqyr paıdalanǵan. Quldyń eshteńege haqyly emestigin dáleldeý úshin qar jaýatyn aspannan kıiz jaýǵyzǵan, qaıran babalar!

 

Bitti ǵoı jerdi las qylyp

«ASPANNAN KIIZ JAÝǴAN KÚN». Qazaq: «Aspannan kıiz jaýsa da, qulǵa ultaraq buıyrmaıdy» deıdi. Alǵash estigen bala kezimizde «aspannan qalaı kıiz jaýady?» dep tańyrqaǵanbyz. Es bilgen soń oılasaq, áleýmettik satyny sıpattaýǵa mal ósirgen kóshpeli tirliktiń mol shıkizaty: kıiz ben odan jasalatyn zaty: ultaraqty qalaı tapqyr paıdalanǵan. Quldyń eshteńege haqyly emestigin dáleldeý úshin qar jaýatyn aspannan kıiz jaýǵyzǵan, qaıran babalar!

Túsi sol baıaǵydaı qońyrqaı, ıisi de sol baıaǵydaı eken. Joq, kıiz emes. Ejelden oty­ryqshy shved eliniń astanasy Stokgolmde HHI ǵasyrdyń ekin­shi onjyldyǵynda qaıdan kıiz bolsyn. Mynaý – alpysynshy jyldary aýyl dúke­ninen kámpıt pen pirándik, halva men qalash alsań shıyrshyqtap orap, ishine salyp bere qoıatyn qaǵaz. Keıin biz aınydyq, jeridik, aqyry umyttyq. Al, shvedterdiń áıdik dúkeninen bir­ne­she gúldiń óskinin satyp alǵany­myz­da, qolaıly orama qaǵazǵa salyp bere qoı­dy. Sóıtip, elý jyl burynǵy tany­symyzǵa tap boldyq.

Bulardyń: skandınav elderiniń eko­logııalyq jaǵdaıy kósh ilgeri. Biz: «plas­­tık paketi qaıda?» dep aınalaǵa alaqtap, ekologııalyq saýattylyq pen jaýaptylyq jaǵynan artta júrgeni­miz­di ańǵarttyq. Iá, qazaq dalasyn neshe túrli polıetılen paket pen plastık bótelke ýlap jatqan zamanda shved dúkenderi qaıtadan qaǵaz oramaǵa kóshipti.

Elge oralǵan soń apta boıy táji­rıbe júr­gizdik. Dúkennen alǵan taǵam­darymyzdy ke­minde on plastık paketpen kóterip keledi ekenbiz. Aptasyna eki ret dúkenge baramyz desek, jıyrmasy jınalady. Oǵan nannan bastap etke deıin juqa polıetılenmen oralatynyn qosyńyz. Oǵan qaımaqtyń, irim­shiktiń, balmuz­daqtyń, túrli táttiler­diń jeke plastık qorap­taryn qosyńyz. Shaı qaınatý men kóje pisirýge kerek 5 lıtrlik taza sýdyń bir aptadaǵy jeti bótelkesi jáne bar. Sıyr men bıe ustaıtyn apa úsh kúnde bir ret sút pen saýmaldy plastık bótelkelerge quıyp ákeledi. Alty bótelke. Apta saıyn qo­qys jınaıtyn qyzmetke ótkizip bere­tin eki qanardyń biri tek plastıkterden turady. Bul tek – azyq-túlik salasynda qordalanatyny. Ári balalarǵa gazdy sýsyndar ishkizbeıtin úıde.

Jýynyp-shaıynatyn zattardyń bá­riniń qoraby men qutysy plastıkten. Anda-munda bir kıer kıimińdi mun­tazdaı etip beretin «hımtaz» da ony plastık búrkeme jaýyp qaıtarady. Dúkennen alynǵan turmystyq tehnıkany, jıhazdy, kıimdi qattap keletini qan­shama. Iá, satyp alǵan kitap, oqý­lyq, balanyń dápter, qalamyn da «fırmalyq» paketpen bermese, ishteri aýyrady. Ne kerek, baıaǵy keńestik zamandaǵy torqalta, kenep dorba, tipti shyny bótelke kózden bul-bul ushyp, báriniń ornyn polıetılen ónimi to­lyqtaı basty. Ekinshi qanardy osyndaı qaldyqtar toltyrady.

Birikken Ulttar Uıymynyń Ta­bı­ǵatty saq­taý jónindegi komıtetiniń málimetine júginsek, Jerdegi plastık qaldyqtar kesirinen jylyna 1 mıllıon qus, 100 myń sútqorekti, 100 mıllıon balyq qyrylady. Olar plastıkti tamaq dep jutyp qoıady. Sosyn bótege, asqazan, ishekteri qoryta almaı, ishteri túıilip óledi. Zaýalǵa qat­ty ushyrap jatqandar tiziminde teńiz tasba­qasy, ıtbalyq jáne kıt tur. Mu­hıttarda qal­­qyp júrgen plastık qaldyqtary sýdaǵy sútqorektilerdiń tuqymyn to­lyq qurtady deıdi ǵalymdar. Bizdiń aıadaı kól-toǵandarymyzda balyq pen shaıan, baqa men qus bitkendi Qytaı­dyń neılon aýlary qynadaı qyryp tas­taǵany ol esepke kirmegen de!

Ejelgi kendirden toqylǵan tordy, kenepten tigilgen dorbany tozǵan soń tastaı berýge bolatyn. О́ıtkeni, olar tabıǵattyń óz shıkizatynan jasalǵan. Birer jylda shirip, qaıta topyraqqa aınalady. Al polıetılenniń ydyraý ýaqyty – 400 jyl. Jeti atasyn jadyda saqtaıtyn qazaq­tardyń on alty atasy aýysqansha alaqandaı plastık aınalany lastaýmen bolady. Mamandar osy kezge deıin qoldanysta bolǵan plastıkter eger janyp ketpese, tegis jer ústinde qalǵanyn aıtady. Tabıǵat qorytyp úlgergenshe, Shahanovsha aıt­qanda, 500 jyl kútýge týra keledi:

El taǵylymyn aıaq asty tósenbe,

Toı az bolmas áli seniń kósheńde.

Bes júz jyl kút, sodan keıin ruqsat

On bes qyzdy qabat alam deseń de.

Plastık buıymdardy jaǵý – onyń jer ústinde qalǵanynan da qaterli. Aýaǵa zııandy zattar bólinip, adamnyń, jan-janýardyń tynys múshelerine ý taraıdy. Al kúlinde aýyr metaldar bar. Odan – shóp, shópten – mal, maldan – adam aǵzasyna túsken aýyr metall qaterli isikke sebepker desedi.

Mine, osynyń bárin eskergen shvedter sellofan, polıetılen, plastık paketter men qaptamalardan múlde bas tartyp, orama qaǵaz­darǵa oralypty. Ekologııalyq sanasy oıanyp, sańylaýy ashylǵan elder úshin aspannan kıiz jaýyp jatqanda bizge áli ultaraq bu­ıyratyn emes-aý dep oılaǵanbyz sol Stokgolm dúkeninde.

«ASPANNAN ShUǴA JAÝǴAN KÚN». Qazaq jazýshylarynyń biri Seı­dahmet Berdiqu­lovtyń sport taqy­rybyndaǵy hıkaıalarynyń biri osylaı atalatyn. Keıipkeri Tuıǵyn velosha­bandozdyń Ońtústik-Shyǵys Azııa mem­leketinde jarysqa túsken kúngi kóńil kúıi osylaı sıpattalady. Sporttaǵy saıystyń bar boıaýyn kórsetý úshin jań­byr jaýatyn aspannan shuǵa jaý­ǵyzǵan, qaıran qalamger!

Qazir jer men kókti basyp qalǵan plastık qutylardy alǵash HH ǵa­syr­dyń toqsanynshy jyldarynyń basynda Ońtústik Azııanyń iri memleketi – Pákstannyń astanasy Islama­badtyń áýejaıynda kórip edik-aý. Aty tanymal «koka-kola», «spraıt», «pepsı-kola» jáne basqa sýsyndar soǵan qu­ıylǵan. Aýzyn ashý yńǵaıly, alyp júrýge qolaıly, synyp, tógilip qalar degen qorqynysh joq. Baıaǵy keńestik «lımonad» pen «saryaǵash» quıylatyn shyny bótelkege qaraǵanda anaǵurlym súıkimdi kóringen.

Ǵylym men bilim adamzatty jyl saıyn damytyp keledi. Átteń keıde, sol shekten tys zertteý men jańalyq­tyń paıdaǵa emes, zııanǵa shyǵatyny bar. Atom bombasyn jasaǵan Oppengeımer men Saharov muhıttyń eki jaǵynda qartaıǵan shaqtarynda sol áreketteri úshin san soqty emes pe?

HIH ǵasyrdyń sońy desedi. Nemis ǵalymy Gans fon Pehmann kezekti tájirıbe jasaı otyryp, torsyq shyny túbine balaýyz sııaqty shógindi paıda bolǵanyn baıqaıdy. Shógindi qazirgi polıetılenniń atasy edi. Ony óndi­riske shyǵarý kelesi ǵasyrda, ıaǵnı 1933 jyly júzege asady. Ǵasyrlar to­ǵysynda hımııalyq kelesi qosyndy sellýloıd oılap tabyldy. Jáne birden kınoǵa qajet plenka jasaýǵa jumsaldy. Osy «plenka» sózin ár jerde «úldir» dep aýdarǵandy oqydyq. Nege súıenip aýdarǵandary belgisiz. Eń bolmasa «úlbir» dese qısyndy edi.

Bul búıirleı qosylǵan oı soqpa­ǵynan shyǵyp, basty jolǵa qaıta tús­sek, kıno plenkasyn shyǵarý jumysy óte qaýipti boldy. Ony jasaıtyn qospa kenet jarylyp ketetin. О́ndirisi qaýipsiz sellofan 1911 jyly jasaldy. Oraýǵa qolaıly, ári ar jaǵy kórinetin móldir. Munyń «áttegen-aıy»: qymbat edi. Sondyqtan, áý-basta baǵaly metaldan jasalǵan áshekeı buıymdardy oraýǵa jumsalǵan. Keıin sellofan óndirýdiń arzan joly tabylyp, 1927 jyldan bastap taǵamdardy oraý men tasý bastalǵan.

Qazirgi jappaı qoldanystaǵy polı­etılendi 1933 jyly Nortfıch zerthanasynda Foset pen Gıbson degen eki ǵalym ashqan. Olar gazdardy joǵary qysymǵa túsirgende tunyp qalǵan shógindini kóredi. Osylaı ashylǵan polıetılen alǵash Jer sharyn orap shyqqan telefon symdarynyń syrtqy qorǵanysh qabyǵy úshin qoldanylǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde radar jasaý úshin qajet boldy. Radardy aǵylshyn ǵalymdary araldy bomba­laý­ǵa antalap kele jatqan fashıst ushaq­taryn anyqtaý úshin jantalasa jasa­ǵany málim. Sóıtip, soǵystan múlde qırap qalmaǵan brıtan aralyna elýin­shi jyldary dúrildegen damý dúmpýi keldi. Elde keremet sýpermarketter paıda boldy. Olar taýarlardy alǵash polıetılen paketterge salyp berdi. Birinshiden, arzan. Ekin­shiden, qolaıly. Úshinshiden, ámbebap. Keıin dúkenniń, saýda belgisiniń jarnamasy basyldy. Muny tórt deńiz.

Onyń aldynda AQSh-ta nandy polıetılenge orap sata bastaǵan. Ondaı oraýly nan keýip qalmaıdy. Nannan keıin sendvıch, kókónis pen jemisti osylaı orap sata bastaıdy.

Týra osy joldardy jazǵan kezde esimizge taǵy Seıdahmet aǵa tústi. Jas jýrnalısterdiń qylyǵyna keıigende: «Sender sendvıch jep, kola ishken ame­rıkalyq emes, kómbe jep, aıran ishken aýyldyń balalary emessińder me» der edi. Aýylda aırandy – kola, kómbeni – sendvıch aýystyrǵanyn kór­meı ketkeni durys bolypty, jaryqtyqtyń.

Keńes Odaǵy bastapqyda bul jańa­lyq­qa shúılikti. Plastık paketti saǵyz­ben birge «irip-shirigen kapıtalızmniń» belgisine jatqyzdy. Málimetterge jú­ginsek, «temir shymyldyq» berik tur­ǵan 1973 jyly Batys Eýropada 11,5 mıllıon dana plastık paket shyǵa­rylsa, Keńes Odaǵynda onyń óndirisi múlde bolmaǵan! Át­teń, solaı qala berse-shi. Biraq saǵyz da, plas­tık paket te «temir shymyldyqtyń» ár tusy­nan shym-shymdap ene bastady. Al, «bu­zyl­ǵan Batys» 1982 jyly paketti qos qulaǵy bar, kó­terip júrýge qolaıly etip jasady.

«Temir shymyldyq» tarıh sahnasynan ysyrylǵan soń 5 kelige deıingi zatty salatyn, ylǵaldy saqtaıtyn, kıim men kólikti búl­dirmeıtin bul paket Almatyny qoıyp, aýyl-aýylda tor qalta men kenep dorbany yǵystyryp áketti. Endi sýpermarket turmaq, dúńgirshekte satyp alǵan zatyńyzdy iri-usaq, qa­lyń-juqa, óńdi-óńsiz paketke salyp be­redi. Tegin. Shyn máninde qaıdan tegin bolsyn, pakettiń qunyn saýdagerler taýardyń baǵasyna qosyp qoıǵan.

Almatydan bastap onyń irgesindegi talaı eldi mekende paket shyǵaratyn qytaılyq óndiris kúndiz-túni istep tur. Bir polıetılen paketti shyǵarýǵa avto­kólikpen 115 metr jú­retindeı qýat ketedi. Demek, paket topyraqty lastasa, ony shyǵarǵanda aýa lastanyp, artyq qýat jumsalady. HHI ǵasyr basynda Jer shary boıynsha 5 trıllıon dana plastık paket óndirilse, arasynda Qazaqstannyń úlesi bar. Ol úshin maqtaný emes, uıalý kerek!

Sonymen, Pákstanda túrli sýsyn quıylǵan plastık qutylardy alǵash kórgende tańyrqa­dyq dedik qoı. Al túńilgen jaǵdaıymyz mynadaı: osy eldiń Úndi muhıt jaǵasyndaǵy Qasym portynda bala jetektegen kedeı shaldy kórdik. Álgi shaldyń aıaǵyndaǵy shaqaıy erekshe eken. Bul qandaı aıaq kıim degenbiz, sóıtsek, jańaǵy «spraıt­tyń» eki plastık qutysyn janyshtap, birneshe jerden tesip, jippen shandyp, eki tabanyn jaýyp turar ildebaı jasap alypty. Qulaǵaly jatqan dýaldarynyń ózin álgi «koka-kola» jarnamalarymen álemishtep tastaǵan eldegi myna sharasyzdyq túńildirgen. Tańyrqaý men túńilýdiń arasy osylaısha aspannan shuǵa jaý­ǵandaı qas-qaǵym sát eken.

«ASPANNAN KÁMPIT JAÝǴAN KÚN». Qazaq jýrnalısteriniń arasynda óleńge de talaby bolǵannyń biri qostanaılyq Ǵubaı Ábilovtiń «Jalyn» jýrnalyna shyqqan balladasy osylaı atalatyn. Balanyń kózqara­sy­men jazylǵan jyrda qanshama qıyn­dyqtarmen kelgen Jeńis kúni osylaı sıpattalady. Jeńis kúngi jelpinis pen jomarttyqty aıǵaqtaý úshin burshaq jaýatyn aspannan kámpıt jaýǵyzǵan, qaıran aqyn!

Bastapqyda Batystan shyqqan plastık bó­telke Jer sharyn aınalyp, Pákstannan soń Ortalyq Azııadaǵy jańa memleketterge jetti. Ony 1992 jyly Túrkimenstannan kórdik. О́z memleketimizde plastık ydysqa sýsyn quıatyn jeliniń jumysymen 1995 jyly Qaraǵandy qalasynda tanysyp edik. Kásipkerdiń tegi – Aab. Qara­ǵan­dynyń shetindegi sý qoımasynyń jaǵa­synan sýsyn shyǵaratyn kásiporyn ashyp­ty. Sony aralatqan. Bas barmaqtaı ǵana jartylaı ónimder ys­tyq stanokta úrlenip, 1,5-2 lıtrlik qaýaqqa aınalyp shyǵatynyn kórdik. Osy plastık qaýaqtar birneshe jyldan soń qazaq dalasynyń basty qaterine aınalady dep oılamap edik-aý.

2012 jyly mundaı sýsyn shyǵara­tyn jelini aýdan ortalyǵy ne, aýyldan da ashyp jatyr. Sýsyn túrlerin bylaı qoıǵanda, qutynyń ózin qyryq qu­byl­typ jasaıdy. Ony qalyptaıtyn sta­noktyń qymbatyn Germanııa men Italııadan, arzanyn irgedegi Qytaıdan ákeledi.

Bizge sýsyn quıatyn jelini jóneltip jatqan Italııańyzdyń birtalaı qala­synda qazir plas­tık bótelkege tyıym salynǵan. Aıtalyq, Legýrııa jaǵala­ýy­na jolatylmaıdy. Sońǵy ret 2011 jyly kýrortty ólkede týrısterden 2 mıllıon plastık quty qalǵan eken. Sol jyldyń tamyz aıynda Genýıa qala­synda 400 myń plas­tık quty jı­nal­ǵan. Endi birjolata toqtaý salǵan. Ese­sine 1 eýroǵa temir quty satylady. Aýyz sýdy soǵan arnaıy shúmekten quıyp alasyz. 2000-shy jyldar basynda biz damyldaǵan Bıbıonı kýrortynda er­kin­dik edi. Endi barsaq, atamyz Oljaı­dyń Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Stalınniń atynan spırt quıyp alatyn metall qutysyn umytpaspyz-aý.

Iá, biz barǵannan beri AQSh-tyń San-Fransısko qalasynyń da kózqa­ra­sy ózgeripti. Qala basqarmasynyń mú­sheleri 2012 jylǵy 27 naýryzdan bastap barlyq dúkende plastık paketter berý men satýǵa tyıym salǵan. Ondaǵy esep boıynsha, jylyna qoqysqa tastalatyn plastık paket 1400 tonna bolady eken. Bireýi emes, onynyń salmaǵy bir mysqaldaı sezil­meıtinin pakettiń myń jarym tonnasyn kózge elestetip kórińiz. Jaraıdy, basyńyzdy qa­tyrma­ńyz, ol úshin 200 mıllıon paket qajet, al ony jasaýǵa 1 mıllıon 700 myń lıtr munaı ónimderi jumsalady. Budan bylaı mundaı únem, ári jerge shiri­meı­tin qaldyq kómýden quty­lady. Qazaq­tyń: «apama da baryp keleıin, taıym­dy da úıretip keleıin» deıtini osyndaıda. Jalpy, alyp kópirli qala 2020 jyly qaldyq­syz tehnologııaǵa kóshedi. Osy eldegi San-Hose qalasy 2012 jyldy plastık paketsiz bastaǵan. Sıetl qala­sy da solaı.

Biz at basyn tiregen jáne bir memleket Danııa sonaý 1994 jyldan beri plastık quty men paketti shektegen. Aldymen mádenıetti jolmen. Iаǵnı, óndirýshilerdiń ekologııalyq saýattaryn ashý arqyly. Sosyn qarjylyq jol­men. Iаǵnı, satýshylarǵa plastık ydys pen paket úshin zor salyq salý arqyly. Sóıtip, 90 paıyzǵa tómendet­ken. Salyq saıasatyn Irlandııa men Shotlandııa da júrgizip, eleýli nátı­jege jetken. Ol elderde arnaıy sa­lyq­tan túsken qarjy qaldyqtardy kó­mýge jumsalady. Plastık paket­terdi endi Parıjden eshkim tappaıdy. Buryn osyndaı qaldyǵynyń ózi 8 myń tonna, ony óńdeýge 1,5 mıllıon eýro jum­saıtyn edi. Táýbe, tazarypty. Parıjge baǵa jaǵynan básekeles Máskeýge bul tazalyq jete qoıǵan joq. Orystyń bas qalasynda jylyna 2 myń tonna plastık paket shyǵady. Ony tasýdyń ózine 30 temir jol vagony qajet.

Áý basta plastık paketti bastaǵan aǵyl­shyndar aqylǵa keldi. Sýpermarketterde endi áleýmettik jarnamalar ilinipti. «Bizge óz dorbalaryńyzben ke­lińizder. Qorshaǵan ortaǵa qamqor­lyq bolsyn!» Rebekka Hokkıng degen áıel 43 dúkenniń ıesin kóp márte tutynatyn shúberek dorbaǵa kóshýge kóndiripti. Aqyry premer-mınıstr Djordj Gordon barlyq dúkenderdi plastık paketten qaǵaz qapshyqqa kóshýge shaqyrdy.

Irgeles Qytaı jer-kókti basyp ketken plastıkti bir aptada jınatyp aldy. Juqa 0,025 mıllımetrlik polıetılen shyǵarýǵa tyıym saldy. Tipti, bul el plastık staqandy qurtyp­ty. Beı­jiń­de júrgende kórdik, metro men dú­ken­niń aldy men ishine qaz-qatar avtomattar qoıylǵan. Odan búkteýli qaǵaz stakandy sýyryp alasyz. Búkteýin jazyp, bir tetikti bassańyz, álgige taza sý quıyp beredi. Sosyn shólińizdi qan­dyryp, qaıta búktep, avtomattaǵy kele­si tesikke suǵyp ketesiz. Kóshe taza, kóńil shat. Sý gazsyz, ydys plastıksiz. Bul – naǵyz Qytaı.

Avstralııada qorshaǵan ortany jáne mádenı muralardy qorǵaý mınıstri «polıetılen oba­ǵa» qarsy joryqty bastady. Dúkenderde tegin berilý tur­maq, satylmaıdy. Osy el álemde alǵash polıetılennen ada aımaq jarııalady. Ol qurlyqqa jaqyn bir aral kórinedi.

Úndistannyń Radjasthan shtaty ózin «plas­tık paketten azat aımaq» dep zań qabyldaǵan. 2012 jyldyń 1 tamyzynan beri shtatqa plastık paket apar­ǵan adamǵa 100 myń úndi rýpııi kóle­minde aıyp salynyp, 5 jyl túrmege otyrý jazasy belgilenedi.

Afrıkada qalaı? Rýanda men Erıtreıa sııaq­ty elder ony óndirmek túgil, ishke jolatpaıdy. Eger zatyńyzdy plastık paketpen kóterip barsańyz, shekarada kámpeskelep alady. Rýanda búkil paketti bir senbilik arqyly tazalap shyǵypty. Zanzıbarda jáne solaı. Buryn osy el arqyly basqa memleketterge aparylatyn júktiń arasynda plastık paketter bolatyn. Endi tyıym salynǵan soń, bıýdjet aı saıynǵy 400 000 dollardan qaǵylyp qalypty. Bi­raq, jerdiń tazalyǵy, urpaqtyń saýly­ǵy úshin álgi túsimnen bas tartqan! Kim de kim jasyryp paket shyǵarsa, saýdalasa, ne basqa elge alyp ótse, 2 myń dollar aıyp tólep, 1 jylǵa túr­mege jabylady! Syrttaǵy árneni kórgish, tez qabyldaǵysh bizdiń bılik úshin aıyp mólsheri men jaza kesimin kórsetip jazyp jatyrmyz.

Amal ne, Astanamyz «ushatyn paketter qalasy» degen teńeýmen Internette búkil álem­ge tanylyp jatqanda, bizdiń Parlament, túrli deńgeıdegi más­lıhattar bul taqyrypty qozǵaǵan da emes.

«ASPANNAN PAKET JAÝǴAN KÚN». Qazaqta buryn mundaı kún bol­maǵan edi. Endi jeriniń kórki yqylym zamannan saıahatshylardy tańqaldyr­ǵan Jýalyda Sherhan Murta­zanyń 80 jyldyǵy toılanǵanda dúıim jurttyń aldynan paket burqyrady. Turar tamsanǵan, Baýyrjan saǵynǵan, Sherhan shattana jazǵan tabıǵattyń nege aınalǵanyn aıǵaqtaý úshin syrǵaq jaýatyn aspannan paket jaýǵyzǵan, qaıran aǵaıyn!

Iá, kún jelkem edi. О́z kózimizben kórip otyrdyq. Kópshiliktiń qosheme­timen Memle­ket­tik hatshy Muhtar Qul-Muhammed, Qazaqstan­nyń Eńbek Eri, halyq jazýshysy Ábish Kekilbaı, burynǵy Senat Tóraǵasy, endi el aǵasy О́mirbek Baıgeldı kezegimen minberge bettegende solarmen jarysyp paketter de kóp aldynan ótip jatty. Jermen domalap ótti, aýamen qalyqtap ótti. Biri minber qoıylǵan sahnanyń bosa­ǵasyna, biri árirekte týlar ilingen sy­ryqqa, endi biri odan ári qaz-qatar terekterge tirelip jatty.

Bizdiń jaman qasıetimiz bar. Sanaımyz. Avstrııa men Italııa arasyndaǵy tesken taýlardy, Londonnan Nıý-Iork­ke ushqanda Atlant mu­hıtynda ıneniń jasýyndaı bolyp kórinetin ke­melerdi, bólimshe ortalyǵy bolǵan Úsh­tóbeden fermer aǵamyzdyń qys­taýy Molda­jarǵa deıin Tarbaǵataı tóskeıindegi sýyrlardy sanaǵanbyz. Endi aldymyzdan kókteı ushqan paket­terdi sanadyq. Memlekettik hatshy minberge shyǵyp-túskenshe alýan túrli, alýan pishindi tórt paket jelmen ushyp ótti. Júrisi de, sóıleý máneri de inisinen baıaýlaý Ábekeńdi alty paket «al­qalady». Beridegi Sherhan Murta­zanyń «Aıynan» arydaǵy Lı Bonyń «Aıyna» deıingi aralyqty qamtyǵan Baıgeldıdiń sózine toǵyz paket tap keldi.

Aspannan paket jaýyp jatsa da, elimiz osy ekologııalyq keselmen kú­res­ti bastaǵan joq. Mana álem elde­rinde, olardyń jekelegen qalalary men aımaqtarynda plastık ydys pen paketterge tyıym salynǵanyn aıtsaq, endi ony jınap kádege jaratý táji­rıbesine toqtalaıyq.

Irgeles О́zbekstanda birneshe jyldan beri plastık qutylardy jınaý jol­ǵa qoıylǵan.  Iаngııýl qalasynda bú­kil Tashkent oblysynan shyqqan polıetılen qaldyqtardy óńdeıtin zaýy­t bar. Qaıta balqytyp, kókónis pen jemis salatyn jáshikter shyǵarady. Burynǵy aǵash pen temir jáshikterden qolaıly bolǵan soń dıqandar jappaı alý ústinde.

Aıtpaqshy, osylaı polıetılen qal­­dyq­tardy basqa qoqystan aıyryp, jınap berýge mashyqtanǵan bir top ózbek azamaty Qazaq­­stan­nyń soltústigindegi Petropavl qalasyndaǵy kúltókpeden nápaqa taýyp júrgen. Olar aı saıy­n eki tonna polıetılen jınap beredi eken. Ár kelisin on teńgeden ótkizedi. Osy tórt jigitti ózgege úlgi etý ornyna bizdiń qyraǵy polısııa úsh táýlik abaqtyǵa jaýyp, odan soń atame­kenderine attandyrypty.

Oral qalasynda jergilikti kásipker plastık qutylardy syǵym apparatyna salyp, salmaǵy 120 keli bolatyn tekshe shyǵarady. Bir tekshege keminde on qap plastık kerek. Jylyna 80 myń tonna turmystyq qaldyq shyǵaratyn Oraldy zııandy qoqystan aryltyp jatyr. Tek, ony qaıta óńdeıtin zaýyt Reseıde eken.

Semeıden de bir habar jetken. Mundaǵy jurt Qytaıǵa temir qaldyǵy retinde ótkizý úshin kárizdiń shoıyn qaqpaǵyn urlaı beredi. Endi qala ákimdigi qudyqtardyń aýzyn plastıkpen tyǵyndaýdy uıǵarypty. Sóıtip, plastık qaldyqtardan osyndaı qaqpaqtar quıylmaq. Tek, Reseıge ótkizý úshin ony da urlamasyn deńiz.

Álemde buǵan deıin jınalyp qalǵan polıetılen qoqysty óńdeýdiń nebir áreketteri kezdesedi. Fılıppın osy qaldyqtardan qaıyq jasaı bastaǵan. Bul qaıyq eldi anda-munda basyp qalatyn topan sý kezinde turǵyndardy qutqarýda taptyrmaıtyn qural bolyp shyqty. Jyl saıyn 16 mıllıon tonna qoqys shyǵara­tyn memleket sol qoqystardy qatynas quralyn shyǵarý úshin kádege jaratty.

Jalpy, jaǵalaýdaǵy elderdiń qoqystaryn kóbinese sý shaıyp, álemdik muhıttarǵa alyp ketedi. Ǵaryshtan túsirilgen sýretterge qarasa­ńyz, muhıttardyń aǵystary, olar toǵysatyn ıirimderi barshylyq. Tek Tynyq muhıttaǵy soltústik ıirimde aýmaǵy 700 myń sharshy shaqyrym men 1,5 mıllıon sharshy shaqyrym aralyǵyndaǵy plastık qaldyqtar qalqyp júr. Kózderińizge elestetý úshin aıta ketelik: Túrkııa, Chılı, Zambııa syndy memleketterdiń aýmaǵy 700 myń sharshy shaqyrym, al 1,5 mıllıon sharshy shaqyrym degenińiz Mońǵolııa aýmaǵymen teń. Osy «qaldyq qurlyqtyń» 80 paıyzy – jaǵalaýdan sý shaıyp ketken polıetılen tastandysy eken. Demek, Fılıppın eli ózgelerge úlgi.

Ondaı úlgini ózimiz Danııadan estigenbiz. Eldegi Torbern Ankersterne degen dızaıner plastık qaldyqtardan kóp márte paıdalanylatyn sebet jasaǵan. Ol sebet aǵylshyn álip­bıindegi áripterden órilgen. Basyn qosyp oqy­sańyz: «Jyl saıyn Ulybrıtanııada 6 mıllıard plastık paket qoldanylady. Odan qorsha­ǵan orta aıtarlyqtaı zardap shegedi. Sondyq­tan, qamqorlyq jasańyz. Osy qorapty udaıy paıdalanyp, tabıǵatty saqtańyz» degen mátin shyǵady.

Mysalǵa keltirilgen Ulybrıtanııa miz baqpaı otyrǵan joq. Ǵalymdary álemde alǵash ózdiginen ydyrap ketetin bıologııalyq paket jasady. Onymen nan oraıdy. Orama tórt jyl ishinde sý men kómir qyshqylyna bólinip ketedi. О́ndiriske engizildi. Norvegııada jasalǵan ja­ńalyq budan da jaǵymdy. Eldegi dúkender azyq-túlikti keıin shirip ketetin bıologııalyq paketterge orap beredi. Júgeriniń shyryshynan jasalǵan bul paketten densaýlyqqa zııan joq. Ári aýyr salmaqqa shydamdy. Ázirge qymbat kórinedi. Biraq, jergilikti turǵyndar ekologııa­lyq mádenıetti tanytyp, baǵasyna kelisken!

Sózdi Stokgolmnen bastap edik. Aınalyp soǵan qaıta soǵalyq. Kórkine kóz súıinip, tazalyǵy talaıdy tańyrqatqan Shvesııa astanasynda 15 myń turǵynǵa arnalǵan ekologııalyq aýdan salyndy. Hammarbıý Shestad atalatyn shaǵyn aýdandaǵy turmystyq qaldyq ár páterde organıkalyq, plastık, áınek jáne temir bolyp tórt bólek jınalady. Árqaısysy úıden jer astyndaǵy tórt qubyr arqyly vakkým tásili­men sorylyp áketiledi. Organıkalyq qaldyq­tardan gaz shyǵaryp, sol úılerge qaıta beredi. Janatyn qaldyqtar jylý bolyp oralady. Biraq, tútini aýaǵa taramaıdy. Jýynyp-shaıyn­ǵan sý tazartylǵan kezde odan da jylý bóli­nedi. Sol jylýmen sýdy ysytady. Qýatty kún batareıalarynan alady. Qalaı, ondaı aýdanda turǵyńyz kele me? Astananyń nemese Almaty­nyń jańa aýdandaryn jobalaıtyn atqaminer­lerdiń mazasyn ala berińiz.

Ázirge bizdiń atqaminerler alǵa qaraý ornyna keri sheginip, shyny bótelkelerdi qaıtalap paıdalanýdan bas tartqaly jatyr. Ony jýý tazalyqqa jatpaıdy-mys. Al plastık quty paıdalaný gıgıenalyq talapqa saı-mys. Solaı ma? Joq! Shyny bótelkeni Keńes Odaǵy kezinde 70 jyl boıy jýyp, qaıta paıdalanǵanda esh aýrý taramaǵan. Muny bir deńiz. Ekinshiden, bótelkeni sanıtarlyq normalarǵa saı tazalaý isine eski shıshany balqytyp, jańasyn quıýǵa qaraǵanda 10 ese az qýat jumsalady. Álem «qýat­tardy únemdeý kerek» dep jatqanda mynalardyń daıyn shólmekten bas tartýy tegin emes. Bul arada óte quıtyrqy lobbı jatyr, soǵan Parlament toqtaý salsa, qane.

Jalpy, bizdiń Parlament polıetılen paketterge tyıym sala alar edi. Úkimet Járkentte, Qyzylqumda qaı­ta júgeri ósirtip, shyryshynan Norvegııadaǵy sııaqty bıo­logııalyq paket jasata alar edi. Ákimder yryqqa kónbeı jer-kókke qaptap ósetin kendirden qorap pen sebet shy­­­ǵarta alar edi. Al plastık ydyspen sýsyn shyǵaratyndar qansha ónim óndirse, sonshama qutyny keri qabyl­daýyn zańmen nege rettemeske? Sonda bo­­­lashaq­taǵy Sherhan Mur­ta­­za­­­nyń toıynda bolashaq­taǵy Ábish Kekilbaı sóılegende jasandy paket emes, shynaıy gúl jaýyp jatpas pa!

Qaınar OLJAI,

jýrnalıst.