Ǵulama

Ǵulama

Tarıh taǵylymdary

Adamzattyń shynaıy rýhanı tiregi ımandylyqqa negizdelgenin búgingi ja­handaný degen qym-qýytqa toly ómir aı­qyn kórsetip otyr desek, shyndyqty ja­syrǵanymyz da, asyra baǵa­laǵa­ny­myz da emes. О́ıtkeni, keshegi ateıstik qoǵamnyń jurtty ımandylyqtan aıyryp, adam­dar­dyń rýhanı azǵanyna bar­shamyz kýámiz.

Keıbireýler: «Qazaqta din bolma­ǵan, biz kóshpendi edik», dese, ekinshi bir top taǵy bir ýáj aıtyp, at ­tóbe­lin­deı hal­qy­myzdy: «Bizdiń dinimiz – táńir­shildik», dep Islamnan alystatýǵa tyrysatynyn kó­­rip júrmiz. Al shyn­dy­ǵynda, ata di­ni­miz álimsaqtan-aq – Islam. Ata-babalarymyz osy haq dindi ustanyp, ǵasyrlar boıy Allanyń týra jolymen júrgen. Hakim Abaıdyń: «Allanyń ózi de ras, só­zi de ras. Ras sóz eshýaqytta jalǵan bolmas», de­gen qaǵıdasyn berik ustanǵan jur­­ty­myz árdaıym ımandylyqqa uıy­ǵan.

Tarıh taǵylymdary

Adamzattyń shynaıy rýhanı tiregi ımandylyqqa negizdelgenin búgingi ja­handaný degen qym-qýytqa toly ómir aı­qyn kórsetip otyr desek, shyndyqty ja­syrǵanymyz da, asyra baǵa­laǵa­ny­myz da emes. О́ıtkeni, keshegi ateıstik qoǵamnyń jurtty ımandylyqtan aıyryp, adam­dar­dyń rýhanı azǵanyna bar­shamyz kýámiz.

Keıbireýler: «Qazaqta din bolma­ǵan, biz kóshpendi edik», dese, ekinshi bir top taǵy bir ýáj aıtyp, at ­tóbe­lin­deı hal­qy­myzdy: «Bizdiń dinimiz – táńir­shildik», dep Islamnan alystatýǵa tyrysatynyn kó­­rip júrmiz. Al shyn­dy­ǵynda, ata di­ni­miz álimsaqtan-aq – Islam. Ata-babalarymyz osy haq dindi ustanyp, ǵasyrlar boıy Allanyń týra jolymen júrgen. Hakim Abaıdyń: «Allanyń ózi de ras, só­zi de ras. Ras sóz eshýaqytta jalǵan bolmas», de­gen qaǵıdasyn berik ustanǵan jur­­ty­myz árdaıym ımandylyqqa uıy­ǵan. Di­nim Islam dep túrli kólder men shól­­derdi, taý men tastan arly-berli ót­ken Qu­nanbaı qajy Kerbalanyń shólinen de asyp, jyl degende qajylyqtan elge oral­ǵan. Tipti, 1896 jyly Úndistanda oba aýrýynyń shyǵýyna baılanysty Reseı patshalyǵy qajylyqqa barýǵa tyıym salsa da, qazaqtar osy saýaby mol izgi saparǵa ruqsatsyz barǵan. Sóıtip, XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysy men XX ǵa­syrdyń basynda da talaı qazaq musyl­mandyq paryzyn ótep qaıtqan.

Qazaq jerinde ejelden myńdaǵan me­shit bolǵan. Bas múftıimiz sheıh Áb­sattar qajy Der­bisáli haziret «Qa­zaq­stannyń meshitteri men medreseleri» (2009 j.) atty eń­be­ginde Qazaq je­rin­degi alǵashqy meshit­terdiń IH-H ǵa­syr­larda salyna bas­ta­ǵanyn tarıhı derekter arqyly dáıek­tegen. Osy maǵlu­mat­tardyń bári Is­lam­nyń ejelden ustap kele jatqan asyl dinimiz ekendigin aıǵaqtaı túsedi.

Meniń atam Ysqaq pirádar ıslam dinin berik ustanǵan, ımandylyqty ómi­riniń maqsaty etken kisi edi. Sol sebepti týǵan jerim Jambyl oblysy, Sarysý aýdany, Jaıylma aýylynan osydan bir­ne­she jyl buryn meshit saldyrdym. Ha­lyq­tyń qýanyshynda shek bolmady. «Aýyl­ǵa Ysqaq pirádar tý et­ken ıman­dy­lyq qaıta oraldy», des­ti. Oǵan reti kelgende baryp turamyn. Meshitke kirip, du­ǵa jasaımyn. Jaratýshy ıemizden elime, halqyma tilek tileımin. Asyl dinimizdiń kóptiń jú­re­gine uıalap jatqanyn kórip qýanamyn.

Iá, Islam dini Otanymyzda or­ny­ǵyp, damý ústinde. Áıtse de, oǵan jal­py­ha­lyq­tyq qoldaý qajet. Sonda ǵana ol bıikten bıikke kóterile bermek. Ul­tym degen ár­bir qazaq álemdik jahan­da­nýdyń qurbany bolmas úshin ana ti­lin, ata-baba dini men dilin kóziniń qa­ra­shyǵyndaı saqtaýǵa bar kúsh-jigerin jumsaýy tıis. Eger osy rýhanı qun­dy­lyqtardan aıy­rylsaq, jer betinen qa­zaq degen ulttyń jo­ǵalyp ke­týi ábden múmkin. Bul jaı sóz, ánsheıin da­byra emes. Tarıhqa kóz jú­girtsek, alys­qa bar­maı-aq Reseıdiń bo­dandyǵy men ateızm tusynda KSRO degen ımperııada dini men tilinen aıy­ryl­ǵan áldeneshe ondaǵan ult pen ulystyń aıdyń, kún­niń amanynda-aq joǵalyp ketkenin kó­remiz. Sonyń mysalyna Sibir halyq­taryn alaıyqshy. Dini joǵalyp edi, tili de, ózi de op-ońaı qurdymǵa ketti. Qudaı odan saqtasyn deıik.

Elimiz egemendik alǵannan keıin di­ni­miz ben tól mádenıetimizge birjola bet­bu­rys bastaldy. 1990 jyly din má­se­le­lerimen shuǵyldanatyn dinı bas­qar­ma dú­nıege kelgenimen, basshy­la­ry­nyń bilimi men biliksizdiginiń kem­shin­diginen qalyp­tasýy tym baıaý júr­di. Olardyń pen­de­shi­lik is-áreketterin kórip men de dindar­lardan shet júrýge tyrystym. Sóıtip júr­gende, 2000 jyly dinbasyna belgili ǵalym, arab tili men mádenıeti, tarıhy men Islam dini­niń bilgiri, ımandy azamat Ábsattar qa­jy Derbisáli keldi. Ony men ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde ustazdyq etip júrgen jyl­dardan beri jaqsy biletinmin. Kez­de­sip, pikirlesip, suhbattasyp turýshy edik.

Ol din qyzmetine kelgennen soń ara­da 6 jyl ótkennen keıin Bas múftı din is­te­rine qandaı oń ózgerister ákel­di? Dinı is­ter­diń búgingi jaǵdaıy qa­laı degen oımen 2007 jyly arnaıy ma­qala jazdym («Jas alash», №1, 2007, 1 qańtar). Mine, odan beri de ta­ǵy da 6 jyl ótip úlgeripti. 12 jyl ishinde rýhanı basshymyzǵa aı­nal­ǵan sheıh Ábsattar qajy Derbisáli haz­iret­tiń jurt súısiner isterine taǵy bir kóz júgirtsem degen oımen qolyma qalam aldym. О́ıtkeni, din salasyna jaqyn jú­re­min. Keshegi men búgingini salys­tyra­myn. Bas múftımen túrli meshit ashylý­la­­rynda, konferensııalar men sım­po­zıým­darda birge bolyp, ýaǵyz­da­ryn, baıan­damalaryn tyńdap júrmin. Namazdarda da bolyp turamyn. Ol jalpy halyq pen zııaly qaýym arasyna altyn kópir bola bilýde. Din adamymen dinı tilde, zııa­ly men zııalysha, jazýshymen qalam­ger­lershe sóılesip, til tabysa biledi. Sóıtip, ol ótken 12 jyl ishinde otandas­ta­rymyzǵa ǵana emes, jalpy, musylman dúnıesine de jaqsy tanys, belgili tul­ǵaǵa aınaldy.

 

Iri tulǵa

Ol dinge ǵylym arqyly keldi. Sheıh Ábsattar qajy Derbisáli, eń aldymen, úl­ken ǵalym, parasat ıesi. Onyń, ásirese, Qa­zaq dalasynan shyqqan tek 30-dan as­tam ál-Farabıler, 50-ge jýyq Tarazıler, Balasaǵunı degen atpen – 10, Saıramı degen laqappen 40-tan astam parasat ıeleri, sondaı-aq, ózine rý, jer, qala attaryn nys­py etip alǵan, álem tanyǵan 200-deı ǵalymdarymyz ben ǵu­lamalarymyzdy tap­qany úlken jańalyq boldy. Solardy izdep tabý, halyqqa tanytý mádenı tarıhymyzdy Buqar jyraýdan beri qaraı ǵana qarastyrý dertinen aıyqtyryp, óskeleń urpaqtyń ǵasyrlar tuńǵıyǵynda jatqan shyndyqqa úńilýine múmkindik berdi. Sondaı-aq, olardy tabý arqyly «Qazaq halqy kóshpeli boldy, son­dyqtan bularda mádenıet pen bilim, ǵylym damymady» degen syńarjaq pi­kir­diń ústirt ári negizsiz ekendigin baǵam­daı­syz.

Alla taǵala súıgen pendesine ǵana ǵy­lym syılaıdy eken. Olaı bolsa, ol Al­la­nyń súıgen pendesi. Sol sebepti de Jaratýshy ıemiz oǵan dinbasylyq se­kil­di óte jaýapty mindetti eń bir qıyn da kúrdeli kez­deri júktedi. Elbasylyq pen Dinbasylyq Allanyń qalaýymen ǵana bolatyn is de­gendi oqyǵanym bar. Ol shynynda da solaı.

Ábekeńniń ǵulamalyǵynyń ózegi ıman­dylyqta jatyr. Ǵulamańyz ımandy bolsa, zor syı dep qabyldańyz. Áb­sat­tar qajy Allanyń bizge bergen sol syıy! Endeshe, qasıetin tanyp, qadirin bilýimiz kerek. Dinbasymyz Ábsattar qa­jy Der­bi­sá­liniń sol qasıeti men qadirin álemniń biraz elderi bilip, tanyp ta úlgerdi. Tany­ǵan­dy­ǵy sol emes pe, osydan biraz jyl buryn mu­sylmandar men hrıstıandar arasynda kıkiljiń týǵanda Fransııanyń bas mıt­ro­po­lıti Emmanýel Ábsattar qajy Der­bi­sálige hat jazyp, tatýlastyrý isine qolǵa­bys etýdi suraǵany.

Bas múftıimizdiń búkil álem sún­nıt­teriniń jáne ál-Ázhardyń ulyq sheıhy doktor Muhammed Saıd Tantaýı, Dú­nıe­jú­zilik ıslam lıgasynyń Bas hatshysy sheıh Abdolla Ábdel Mýhsın at-Túrkı, Máskeý jáne Búkilreseıdiń sońǵy eki patrıarhy, Qazaqstandaǵy Pravoslavıe eparhııasynyń eki mıtropolıti, sondaı-aq, Túrkııa, Egıpet, Kýveıt, Malaızııa, Sın­gapýr, Italııa, Ún­distan, Pákstan, Balqan elderi, Fransııa, AQSh, Birikken Arab Ámirlikteri, Sırııa, Reseı, Tájik­stan, О́zbekstan, Qyrǵyz­stan­nyń ıslam dini jetekshilerimen kezdesip, ózek­jar­dy dinı máseleler jaıly únemi aqyl­dasyp, keńesip turýy da onyń ǵula­ma­ly­ǵyn, bilimdarlyǵyn, aqyl men parasatyn, bıik paıymyn dáleldeıdi der edim.

2012 jyly mamyr aıynda Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kósh­basshylarynyń IV sezi qarsańynda Más­keý jáne Búkilreseı patrıarhy Kı­rılldiń ózi ótinip, bizdiń Bas múftımen kezdesýdi su­raǵan. Ushyrasýda dinı is­terge baılanys­ty keleli máseleler tal­qylanǵan.

Bas múftı jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı elimizdiń aımaqtaryn aralap, shet el asyp, ıslam dininiń altyn dińin, shynaıy bolmysyn nasıhattaý jolynda ty­nym tappaı keledi. Kóptegen halyq­aralyq jáne res­pýblıkalyq kongrester men konferen­sııa­larǵa, sımpozıýmdarǵa qatysyp qazaq, orys, arab tilderinde maz­­mundy baıandamalar jasap júr. Álem­niń nebir aýzy dýaly dilmarlary men bıik deńgeıli maman­da­ry­nyń aldynda jyl ótken saıyn aq kemesi aıdyndanyp kele jatqan Qazaq eli qana­tyn jaıyp, tamyryn tereńdete túsken ıs­lam­nyń mán-mańyzy haqynda kósilte kenen de kemel sóz sabaqtap keledi. Bul, eń aldymen, elimizdegi musylmandar qaýy­my­nyń abyroıy der edim. Ol qazir eli­miz­diń ıslam dininiń basshysy retinde álem­dik deń­geı­degi din basshylarymen teń tu­ratyn, mo­ıyn­dalǵan iri tulǵaǵa aınaldy.

 

Máńgilik muralar

Orta Azııanyń dinbasylary 2007 jyly Almatyǵa jınalyp, ony Múftıler keńe­si­niń tóraǵasy etip saılaǵany da jaı­dan-jaı emes. 2012 jyldyń kókte­minde Londonǵa ba­ryp keldi. Anglııa astanasynda onyń mu­nan eki jyl buryn Almatyda orys tilinde jaryq kórgen «Islam – relıgııa mıra ı sozıdanııa» atty kitabynyń aǵylshynsha nus­qasynyń tusaýy kesildi. Qazaqstan túgili Islam elderiniń din isteri mınıstrleri men múıizi qaraǵaıdaı qaıratkerleri, ǵalym­da­rynyń, dinbasylarynyń Eýropanyń Anglııa sııaqty elinde kitaby shyǵyp, onyń tusaýkeseri qashan ótip edi? Osy eńbegi ar­qyly ol Qazaqstandy, onyń tarıhyn, ádet-ǵuryp, salt-dástúrin, tili men dinin, má­de­nıe­tin álemge tanytty. Qazaq qazaq bol­ǵa­ly da mundaı jaıt birinshi ret bolyp otyr.

Islam, eń aldymen, bilim – ǵylym. Mu­ny jaqsy túsingen Bas múftı dinı qyzmet­ke kiriskennen beri rýhanııat aınasy sanalatyn ımamdardyń bilimine, biligine erekshe kóńil bólip keledi. Qazir halyqtyń bári saýatty, olardy qurǵaq sózben ılandyra al­maısyń. Sondyqtan búgingi dinı qyzmet­kerler tek dinı bilimdi ǵana emes, dúnıáýı ǵylymdy da meńgerip, kózi ashyq, kókiregi oıaý bolǵany abzal. Ol úshin únemi izdenis qajet. Mine, osy máselege Bas múftı erekshe kóńil bólip otyr.

Elimizdiń úsh myńdaı din qyzmet­ker­lerin attestattaýdan ótkizdi. Meshitter bir ortalyqtan basqarylatyn boldy. Meshit­ter­diń ulttyq sıpatqa qaraı bólinýin toq­tatty. Musylmandarǵa birlik keldi. Bul bile bilgenge az jetistik emes.

Dinı bilimderin jetildirý maqsatynda kóptegen dindarlar ózara kelisimge sáıkes birqatar musylman elderinde qysqa mer­zimdi kýrstarda oqyp kelýde. Munyń ózi dinge kórsetilip jatqan qoldaý. О́ıtkeni, eli­mizdiń bolashaǵy jastar. Eldi alǵa súı­rep, dinı isti de alyp barýshy jas mamandar. Taǵy aıta ketetin bir j?aıt – sońǵy jyldary ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatqan dinı senim mektebi Ábý Hanıfa mázhaby aıasynda oqý baǵdarlamasyna dinı pándermen qatar, dúnıáýı sabaqtardy da oqytatyn Aqtóbeden, Almatydan, Úsh­qońyr­dan (Shamalǵan), Astanadan, Oraldan, Shymkentten, Saryaǵashtan, Pavlo­dar­dan, Tarazdan ashylǵan medreseler Ádilet mınıstrligi jáne Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan lısenzııa aldy.

Musylman qaýymyna osy mázhab boıynsha din nasıhatyn taratatyn «Asyl arna» kabeldik telearnasy táýlik boıy dinı-tanymdyq materıaldar berýde. Osynyń bári – Alla taǵalanyń táýelsiz elimizge ber­gen jaqsylyǵy. Al ol osyndaı sátti qalt jibermeı, ýaqytynda paıdalanyp qalýǵa kúsh salýda.

 

Utymdy usynystar

Ǵylym, bilim degennen shyǵady, Múftı haziret Dinbasy bolyp saılana salysymen, Elbasy aldyna joǵary dinı oqý ornyn ashý kerektigi jóninde másele qoıyp, kómek berýin ótindi. Ol úshin Almaty qalasynda mysyrlyqtar tarapynan oǵan deıin tur­ǵy­zylyp, bos turǵan Islam mádenı orta­ly­ǵynyń ǵımaratyn Dinı basqarmaǵa berýdi surady. Elbasy usynysty qabyl alyp, bul máseleni sheshý úshin Mysyrǵa úkimettik komıssııa jiberdi. Nátıjesinde, Almatyda qos el prezıdentteriniń esimin ıemdengen «Nur-Múbárak» Islam mádenıeti ýnı­ver­sıteti ashyldy. Ol joǵary bilimdi ımamdar men ıslamtanýshylardy, arab tili men áde­bıetiniń muǵalimderi men aýdarmashylardy daıyndaýda. Sondaı-aq, onda Islam ne­giz­deri men arab tilin úırengisi keletinderge turaqty kýrstar da jumys isteıdi. Ýnı­ver­sıtettiń endigi maqsaty – tek ımamdar ǵana daıyndap qoımaı, joǵary bilimdi, ǵylymı dárejesi bar mamandar daıyndaýǵa qol jet­kizý. 2012 jyly Bilim jáne ǵylym mı­nıs­trligi oqý ordasynyń ótinishin qanaǵat­tandyryp, ıslamtaný mamandyǵy boıynsha magıstratýra jáne doktorantýra ashýǵa ruqsat beripti. Bul da úlken jetistik. Bul da sheıh Ábsattar qajy Derbisáliniń ti­ke­leı eńbeginiń nátıjesi dep bilemin. О́ıt­keni, Bas múftı janyn sala otyryp, 2001 jyly ýnıversıtet ashýǵa talpynys jasa­maǵanda, munyń bári tátti arman bolyp qalar edi.

 

Ilkimdi ister

Imamdardyń bilim deńgeıin únemi je­tildirip otyrý – QMDB qyzmetiniń negizgi baǵyttarynyń biri. О́ıtkeni, tereń bilimdi, ıslamnyń qyr-syryna qanyq, dinimizdiń túrli salasyn jetik meńgergen ımam ǵana halyqqa durys jol kórsetip, aqıqatty jet­kize almaq. Túrli aǵymdar jáne onyń shyǵý tarıhyna boılaı otyryp, aq-qarany ajyratyp bere alady. Al munan habary shala-sharpy dúmshe jurtqa ne aıtpaq? Osyny jete uǵynǵan Dinı basqarmaǵa ımamdardyń bilimin jetildiretin ıslam ıns­tıtýty aýadaı qajet edi. Biraq, buǵan arnalǵan ne oqý ǵımaraty, ne qurylysqa qajet qarjy da tapshy bolatyn. Osyndaı qysyltaıań shaqta Bas múftı Islam damý bankinen kómek surady. Olar hazirettiń ótinishin jerge tastamaı, Q.I. Sátbaev pen Turǵyt О́zal kósheleriniń qıylysyndaǵy eki qabat ǵımaratty satyp alyp, kúrdeli jóndeýden ótkizip, Dinı basqarmanyń men­shigine berdi. Ondaǵy bólmeler dáris­ha­na­larǵa aınaldyrylyp, namazhana, medpýnkt, kitaphana, ashana men jataqhana da iske qosyldy. 2002 jyly ınstıtýt ashylysymen alǵashqy 40 ımam oqý merzimi 4 aılyq kýrsqa qabyldandy. Sodan beri ımamdarǵa Dinı basqarmanyń jetekshi qyzmetkerleri men «Nur-Múbárak» Islam mádenıeti ýnı­ver­sıtetiniń tájirıbeli ustazdary dáris be­rip, ımamdardyń bilimderin shyńdap keledi.

Taǵy bir baıqaǵanym, sońǵy jyldary dinimizdi merzimdik basylymdar arqyly nasıhattaý isi de jaqsy jolǵa qoıyldy. Res­pýblıka kóleminde shyǵatyn «Islam jáne órkenıet» gazeti men «Iman» jýrnaly din­nen uzaq ýaqyt boıy qol úzip qalǵan qan­das­tarymyz úshin syrttaı oqyp, úıretetin úlken rýhanı mektep ispetti. Bul basy­lymdardyń taralymy jyldan jylǵa ósip, elimizdegi bedeldi basylymdardyń birine aınaldy. Jalpy, ultyna, dinine, halqynyń bolashaǵyna alańdaıtyn elimizdiń buqa­ra­lyq aqparat quraldary dinimizdiń nasıhatyna, ımandylyqty arttyrýǵa óz úlesterin qosyp, halyqty jik-jikke bólgisi kelgen iritki salýshy jat aǵymdardan saq­tan­dy­ryp, olardyń teris-nıet pıǵyly men is-áreketin áshkereleı berýi tıis.

 

«Birińdi, qazaq, biriń dos…»

2012 jyly 20 sáýirde «Egemen Qazaq­stan» gazetinde Bas múftıdiń osy ba­sy­lym­nyń prezı­den­ti Saýytbek Abdrahmanovqa bergen ǵıbratty suhbaty jarııa­landy. Ony oqı otyryp, din salasy boıynsha tanymym odan da beter artyp, kókjıegim keńeıip qaldy. Sonda aıtyl­ǵandaı, sheıh Ábsattar qajy Derbisáli haziret, ásirese, hal­qy­myzǵa ımam Aǵzam Ábý Hanıfa jolyn keńinen nasıhattap, bar qazaqty osy mázhabta bolýǵa shaqyrýda ekenine kózim jetip rıza boldym. Biz tórt mázhabty da durys sanaıdy ekenbiz. Degenmen de, ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy ustanyp kelgen Hanafı mázhaby biz úshin abzalyraq ekenin bildim. Halqymyzdyń kóptegen salt-dástúri osy mázhabpen sa­baq­tasyp, astasyp jatyr. Dinimizdegi shamaly alaýyzdyqtyń ózi dinge bet bura bastaǵan qandasymyzdy adastyrýy múmkin. Ol úshin myzǵymastaı birlikpen qatar, dinı bilim de kerek. Osy yntymaq-birlikke elimizdiń mu­sylmandaryn bir shańyraqtyń astyna bi­rik­tirýge kúsh salyp kele jatqan Ábsattar qajy Derbisáli basqaratyn Qazaqstan mu­sylmandary dinı basqarmasynyń ólsheýsiz qyzmetine Alla taǵala razy bolsyn degim keledi. О́kinishke qaraı, sońǵy kezderi yn­tymaq-birligimizge syzat túsirýdi qalaıtyn, birneshe aıat pen hadısti jattap alyp, asyl dinimizge tereń boılamaı jatyp: «Men mazhabpen júrmeımin, olar adasqan» dep ulyq ımam – Ábý Hanıfaǵa kópe-kórineý tıi­setin dúmsheler shyǵa bastapty. Bul, árıne, saýatsyzdyq. Osyndaı toptyń negiz­siz pikiri men qalyń buqarany túsinbestik pen kúmánnan aryltý maqsatynda Bas múftıdiń «Ulyq ımam Ábý Hanıfa» atty kólemdi eńbegi byltyr qurylǵan «Islam mádenıeti men bilimin qoldaý» qorynyń de­meýshiligimen myńdaǵan taralymmen ja­ryq­qa shyǵyp, elimizdiń barlyq meshit­te­rine tegin taratyldy. Ile orys tiline de aýdarylyp, oqyrman qolyna tıdi. Bul qor­dyń da qurylýyna Dinbasynyń yqpal-áse­ri az emes. Bul kúnde osy qor otyzdan as­tam búgingi suranystaǵy otyzǵa tarta eń qa­jetti dinı oqýlyqtar men kitap, kitap­sha­lardy shyǵaryp, meshitter arqyly jama­ǵatqa tegin taratýda.

Keshegi ateıstik kezeńnen qalǵan áser bolýy kerek, qoǵamymyzda áli de bolsa dinı qyzmetkerlerge kúdikpen qarap, dinge úrke qaraý bar. Ásirese, meniń qata­rym­da­ǵy aǵa býyn ókilderiniń sózi kesek bolǵa­nymen, ımandylyq jolyndaǵy áreket­te­rine kóńilim tolmaıdy. Sonymen qoımaı, solardyń kóbi syn taqqysh. Eger de dinimiz damysyn desek, birinshi kezekte, Bas múftı Ábsattar qajy Derbisáli haziret bastaǵan dinı qyzmetkerlerge basshy-qosshy, jas-kári demeı qurmet kórsetýimiz kerek. Sonda ǵana elimizde dinimizdiń mártebesi kóte­riledi.

 

О́leńmen órilgen ósıetter

Qazaqstan musylmandary dinı bas­qar­masy 2010 jyldyń basynda buqaralyq aqparat quraldary arqyly «Allaǵa madaq» dinı óleńder músháırasyn ótkizdi. Maqsat – Islamnyń qundylyqtaryn tek me­shit­ter­degi dindarlardyń ýaǵyzy nemese baspa­sózde jarııalanatyn maqalalar arqyly ǵana emes, sonymen qatar, halqymyzǵa etene jaqyn jyr joldary arqyly da nasıhattaý edi. Qazaqtyń jaı sóziniń ózin uı­qas­tyryp, óleń etip sóıleıtindigine óz ke­zinde nemistiń áıgili ǵalymy V.V.Radlov ta tamsanǵan eken. Halqymyzdyń dana aqyny Abaı da óleńdi sóz patshasyna teńegen.

Músháıra «Sheberdi sheber degenshe, Allany sheber deseıshi», «Áz paıǵambar Mu­hammed (s.ǵ.s.)», «Kórkem minez – kórkimiz» de­gen taqyryptar aıasynda M.O.Áýezov atyn­daǵy bizdiń akademııalyq drama teatrynda ótti. Jurt syımaı qaldy. Sebebi, bul úsh taqyryp ta Islamnyń ne­gizgi maz­mu­ny men mánin qamtıdy. Mú­sháı­raǵa myńnan astam óleń tústi. Oǵan mektep oqýshylary men orta arnaýly jáne joǵary oqý oryn­darynyń stýdentterinen bastap, qazirgi áde­bıetimizde ózindik orny bar, tanymal aqyn­dar men sýyrypsalma aıtys aqyndaryna deıin qatysyp, óz óleńderin báıgege qosty. Jyr dodasyna túsken óleń­dermen qalyń kópshilik te tanyssyn degen nıetpen www.muftyat.kz saıtynda jarııalandy. Jeke jı­naq ta shyqty. Báıgeni qo­rytyndylaýǵa arnalǵan saltanat keshinen túsken qarjy qaladaǵy jetim balalar úılerine aýdaryldy. Buǵan qýandym, súı­sin­dim, rıza boldym.

 

Qajylardyń qamy

QMDB atqaryp otyrǵan aýqymdy ju­mys­tardyń biri – qajylyq. Jyl ótken saıyn qajylyq paryzyn óteýshi otan­das­tarymyzdyń sany da, sapasy da artýda. Máselen, byltyr 4 myńnan astam otandasymyz qajylyq paryzdaryn ótep qaı­typ­ty. Bıyl bes jarym myń otandasymyz Mekkege bardy.

Qajylyq fırmalardyń jumysyn dinı basqarmanyń qajylyq ister bólimi úı­les­tirýde. Sonymen qatar, jyl saıynǵy qa­jylyq maýsym Qazaqstannyń Saýd Arabııa­sy Koroldigindegi elshiliginiń atsalysýymen iske asady. QMDB-nyń aralasýymen 2008 jyldan bastap, Ádilet mı­nıstrligimen birlese otyryp Qazaqstannyń qajylyq mıssııasy qyzmet etýde.

Búginde mıssııaǵa qajetti qarajat jaǵy da tıisinshe sheshilip keledi. Mıssııa Mekkede ýaqytsha ofıs pen kólik jaldaýǵa, qajylarǵa dárigerlik kómek kórsetiletin arnaıy jabdyqtalǵan bólmeler ashatyn jaǵdaıǵa jetti. Sondaı-aq, qajylyqqa bar­ǵan azamattarǵa jeterlikteı dári-dármek alyp barýǵa da mıssııa jaýapty. Bul dá­ri­gerlerge qajylyq kezinde Mekke, Medınede tegin dárigerlik kómek kórsetip, em jasaý­yna eleýli septigin tıgizýde. Mıssııa qu­ramynda jýrnalısterdiń atqarar isteri de asa mańyzdy. Olardyń ýaqtyly ji­ber­gen aqparattarynyń arqasynda el musyl­man­dary ómirindegi úlken is-sharanyń barysy men ondaǵy hal-ahýaldy bilip oty­rýǵa múm­kindik týdy.

Allaǵa shúkir, elimizdiń halyqaralyq qaýymdastyqta bedeli jyl ótken saıyn artyp keledi. 2010 jyly Eýropadaǵy qa­ýip­sizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna abyroıly tóraǵalyq etse, 2011 jyldyń mamyr aıynan 57 memlekettiń basyn bi­rik­tiretin Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna tóraǵa. Musylman elderiniń basyn qosyp otyrǵan halyqaralyq bedeldi uıym jóninde, oǵan tóraǵalyqtyń mańyzy men máni, onyń maqsaty men qurylý tarıhy týrasynda jáne t.b. máselelerge baılanysty baspasózge saraptamalyq materıal berýdi Dinbasynyń ózi qolǵa alǵan. Qysqa ýaqyt ishinde ol «Qazaqstan – Batys pen Shy­ǵystyń altyn kópiri» (Islam Konferen­sııa­sy Uıymy jáne Qazaqstan) atty kó­lemdi maqala jazyp elimizdiń bas gazetine jarııalady («Egemen Qazaq­stan», №529-532 (26375), 14 jeltoqsan, 2010 j).

 

Dinı merekelerdiń mereıi artty

«Máýlit án-Nabaýı ash-sharıf» Alla Elshisiniń (s.ǵ.s.) týǵan kúnin atap ótý – el musylmandary úshin erekshe mereke. Bul meıram jyl saıyn atap ótiledi. Onda Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) ómirine keńinen toqtalyp, máýlit oqylyp, salaýat aıtylyp júr. Al 2012 jylǵy máýlit merekesi erekshe ótýimen musylman­dar­dyń esinde uzaq ýaqyt saqtalady desek, artyq aıtpaǵanymyz. Almatydaǵy Balýan Sholaq atyndaǵy sport saraıyna 6 myńdaı adam jınalyp, tamasha dinı-mádenı sharanyń kýási boldyq. Ásirese, teatrlandyrylǵan kórinister kóptiń kó­ńi­linen shyǵyp, kózderine jas alysty. Di­nı aıtys pen ılahı ánder de jınal­ǵandardy serpiltip, ata-dinimizge degen mahabbatyn kúsheıte túskeni sózsiz. Árı­ne, respýblıkalyq deńgeıdegi mundaı sha­rany ótkizý ózdiginen op-ońaı bola qoımaıdy. Bul da sheıh Ábsattar qajy Derbisáli haziret bastaǵan dindar­lary­myz­dyń izdeniske toly jemisti eńbeginiń nátıjesi dep uǵyndyq.

Al qasıetti Ramazandaǵy myń aıdan qaıyrly Qadir túni 2000 jyldan beri jalpyhalyqtyq merekege aınalǵany kóp­shilikke aıan. Sodan beri «Qazaqstan» jáne «Habar» arnalary tikeleı efır arqyly reportaj berip júr. Onyń baǵ­darlamasy telearna qyzmetkerlerimen aldyn ala dinı basqarmada pysyqtalyp, elordadaǵy «Nur Astana» men Almaty ortalyq meshitterinen tikeleı efırge shyǵyp júrgeni súısintedi. Mundaı sharalar halqymyzdyń ıslam jónindegi bilimin kóterýge úlken yqpalyn tıgizýde. Buryndary Qadir túninen maǵlumaty az jurt búginde sol túndi búkil otbasy múshelerimen asyǵa kútetin jaǵdaıǵa jetti. Qadir túni týraly tolyqqandy materıaldar aldyn ala respýblıkalyq basylymdarda da jarııalanýy úrdiske aınaldy. Alla násip etip, Qurban aıt elimiz boıynsha ulttyq merekege aınaldy.

Árıne, Bas múftı, sheıh Ábsattar qajy Derbisáli hazirettiń ata dinimizdiń damyp, aıaqtan turýy úshin atqarǵan jumystary ushan-teńiz. Men tek sonyń janyma jaqyn degen bilim berý, mádenı-dinı sharalarynyń bir parasyn ǵana tilge tıek ettim.

 

Diniń tursyn din aman

Ol únemi «Elimiz restorandar men kazınolardyń kóptigimen emes, ımandy azamattarymyz ben meshitterimizdiń kóp­shiligimen maqtanýy kerek», deıdi. Bul – qazirgi tańdaǵy mańyzdy máselelerdiń biri. О́ıtkeni, keıde bolsa da ushyrasyp qalatyn jaǵymsyz da keleńsiz jaıttar ımansyzdyqtan da týyndaıtyny eshkimdi de tańdandyrmaıdy.

Áıtse de, táýelsiz Qazaqstan mem­le­ke­tiniń irgetasyn qalaý kezinde din máse­lesinde de óz sheshimin tappaı jatqan ózek­ti máseleler áli de jeterlik. Sonyń biri meshit ımamdary men moldalarynyń turaqty jalaqy almaýy, olarǵa áleý­mettik jaǵdaı jasalmaýy der edim. Osy qıyndyq aýdan men aýyldardaǵy me­shit­terde bilimdi de bilikti dindarlardy tu­raqtandyrýǵa kedergi bolyp keletini aıtylýda. Muny sheshý úshin Dinbasynyń tikeleı bastamasymen respýblıkalyq «Ze­ket qory» quryldy. Onyń qanshalyq nátıje bererin ýaqyt kórsete jatar. Qazaq eli óziniń memleketiniń qurylý, qalyptasý kezeńin bastan keship jatqan kezde Qazaqstan musylmandary dinı bas­qarmasynyń tóraǵasy tutqasyn sheıh Áb­sattar qajy Derbisáli haziretteı bel­gili ǵalymnyń ustaýy, halyqtyń dini­miz­ge degen qurmet pen qulshynysyn týǵyz­ǵany kóńilde senim uıalatady. Allaǵa shú­kir, búginde sol senim aqtaldy. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy tarapynan talaı irgeli jumystar atqarylyp, halqymyzdyń Islamnyń qaınar bula­ǵy­nan sýsyndaýyna bar múmkindikter jasalýda.

Jyl saıyn qasıetti Ramazan aıy qar­sańynda Dinbasymyz úlken úndeýmen shy­ǵyp júr. Onda ol osy qasıetti aı qur­metine azyq-túlik, kıim-keshek baǵalaryn esh bolmasa 10 paıyzǵa deıin tómendetý, osy aıda ázázil araq-sharapty satpaý, das­tarqandarǵa olardy qoımaý, usynbaý, restorandarǵa jolatpaý sekildi sha­qy­rýlary halyq kóńilinen shyǵýda. Muny da Bas múftımizdiń qarapaıym halyq jaǵdaıyn oılaýdan týǵan usynysy deýge bolady. Bul onyń qashanda halqymen birge bolyp, onyń ótinish, tilegine qulaq qoıyp otyratynyn bildiredi.

2012 jyly mamyrda ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń IV sezinde osyndaı eren eńbegi, úlken bedeliniń moıyndalýy retinde onyń Álemdik dinbasylary keńesiniń múshesi bolyp saılanýy elimiz úshin de úlken abyroı, qurmet dep bilemin.

Qazir respýblıkamyz óziniń qalyp­tasý kezeńin bastan ótkerýde. Eger Elbasy memleket basshysy retinde Otanynyń amandyǵy, ekonomıkasy, saıasaty, ha­lyq­ara­lyq qatynasy sekildi súbeli isterdi júzege asyryp jatsa, Bas múftı onyń rý­hanı taıanyshy, súıenishi retinde din­ara­lyq, ultaralyq yntymaqty, ımandy­lyqty júzege asyryp, Prezıdentimizge, halqymyzǵa rýhanı tirek bola bilýde.

«Halyqtyń rızalyǵy Alla taǵala­nyń rızalyǵy» dep jaıdan-jaı aıtyl­maǵan. Sol sebepti, Bas múftıimizge rızamyz.

Asanáli ÁShIMOV,

KSRO halyq ártisi,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty.