Túrkologııa ǵylymynyń jańa dáýiri bastaldy

Meniń paıymdaýymsha, túrkologııa ǵylymynda jańa dáýir bastaldy.

Bul dáýir kúlli túrki álemi­ne qatysy bar «Uly dalada», basqasha aıtqanda, ata-babalarymyz tarıhı-geografııalyq Eýrazııa keńistiginde ejelden beri qonys tepken, ata qonysty qasıet tutqan, tarıhı ata-jurtty kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, qorǵap kele jatqan qazirgi túrki elderiniń sana-sezimine, ulttyq bolmys-tanymyna ǵasyrlar boıǵy syrtqy yq­pal arqyly jaǵymsyz túsi­nik tańylsa da, túrkilerdiń oı-sana­synda saqtalyp qal­ǵan ańyzdar arqyly «Áı, Dónen­baı, esińdi jı» dep, túrki áleminiń Aıtmatovy qaıta eske salǵan jańa túrki dáýiri bastaldy dep aıtqym keldi. Bul dáýirdiń Uly dalanyń erek­she tulǵasy, «erkin qulany» − Maǵjannyń, qazaq týǵandar­dyń Uly dalasynan bastaý alyp jatqanyna óte qýandym.

Qyryq jylǵa jýyq ejelgi Uly dalany, tarıhı Altaı aı­maǵyn tanyp bilý maqsa­ty­men kóp jerdi aralap kórdim. Kórgenderime tańǵalý­men qatar, «nege kórgen-bil­gen­derim bizdiń tarıh kitap­ta­rynda joq» degen saýal maza­laı bastady... «Nege solaı?» degen suraq, syry ashyl­maǵan qupııa máseleler qazirgi túr­kologııa ǵylymynda óte kóp. Kórgenimizden kórmegeni­miz, bil­genimizden bilmegenimiz kóp.

Mine, týra osy kezde Qazaq­­stan Respýblıkasynyń Prezı­denti, asa mártebeli Nur­sultan Nazarbaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 21 qara­sha kúngi sanynda jarııa­lan­ǵan «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy túrko­lo­gııa ǵylymynyń damý tarı­hyn­daǵy erekshe betburys, óz tarıhymyzǵa, óz ulttyq bol­mysymyzǵa qaıta oralý dep ataýǵa bolady.

Prezıdent Nursultan Nazar­baev qazaq halqynyń sana-sezi­mine, túsinigine saı, ǵy­lymı turǵydan naqtylan­ǵan, dáleldengen derekterge súıene otyryp, qazaq elin­de qazaqtanýǵa jáne jalpy túrki elderin keshendi zert­teýge baǵyttalǵan túrkolo­gııa­­lyq izdenisterdiń jańa baǵyt­taryn kórsetip, ǵyly­mı-zertteýlerdi memleket pen ha­lyqtyń múddesin qana­ǵat­­tan­dyrýǵa baǵyttady. Qazaq­­taný ǵylymynyń, budan da tere­ńirek aıtar bolsaq, túrkologııa ǵylymynyń damýynda taza ulttyq jáne eldik turǵydan ǵylymı joldardy naqtylap, túrki elderinde damý, bilim men tálim-tárbıede durys baǵyt berýdiń jolyn aıqyn kórsetti.

Demek, búgingi túrkologııa, túrkitaný ǵylymynyń teo­rııa­lyq, metodologııalyq negiz­derin, maqsattaryn jań­ǵyr­týdyń, túrki tarıhyn, mate­rıal­dyq jáne rýhanı máde­nıetti jańasha zertteýlermen tolyqtyrý kerektigin kórsetti.

Nursultan Nazarbaev maqalasynda «Dúnıejúzilik túrko­logııa kongresin» ótki­zý tapsyrmasyn berdi, túr­ko­logııanyń eń túıtkildi máse­le­leriniń talqylanýy qajet­tigin jáne qabyldanatyn nátı­jelerin belgilep berdi.

Jalpy, túrki elderiniń tarıhynda bulaı bolyp pa edi? Joq, bolǵan emes. 40 jyl­dan astam ýaqyttan beri túr­ki álemin tanýǵa tyrysyp baq­qan men jáne maǵan uqsas árip­tes­terim áıteýir ár jerden qarajat izdep, bıshara kúı keship júrgenimiz... Ǵylymnyń «bıshara dıýanasynan» qandaı aıyrmashylyǵymyz bar?

Mine, Qazaqstan Prezı­denti túrkologııa ǵylymyn tereń­detýdiń, jańǵyrtýdyń jańa esigin ashty. Ǵalymdardyń baǵy janyp, júzderine kúlki uıalaıtyn mezgil keldi dep oılaımyn.

Maqalada qamtylǵan má­se­lelerdi zertteý arqyly tarıh­tyń kóp syry ashyla túspek. Túrki halyqtarynyń altyn besigi − atajurtymyz­dyń mezgil jáne mekendegi órkenıetin ǵylymı turǵydan dáleldeıtin bolamyz.

Bul máselelerdiń barly­ǵyna toqtalý, solardy qamtý sha­ǵyn maqalada múmkin emes. Sol sebepti jeke basym kýá bol­ǵan jaıttar men derekter­di ǵana osy rette aıta ketken abzal.

Ejelgi tanym boıynsha, 1987 jyldyń 29 qazany Moń­ǵolııanyń Ýlaan-Goom aımaǵy. Saıdyń etegindegi úsh kıiz úıde turatyn mońǵol­dar­dyń úıi. Syrttaǵy aýa 30 gradýs sýyq. Úıdiń ıesi − egdeleý kelgen áıel kisi. Maǵan oshaqqa ot jaǵyp, qazan asyp, sút pisirdi. Shynyǵa toltyryp, sút quıyp berdi. Iship kórdim. О́te dámdi sút eken. Iship jatqanyma qyzyqqan syńaı tanytyp, «sútke talqan salyp bereıin, dámdi bolady» dedi. «Jaqsy» degendeı basymdy ızedim. Keregeniń basynda laqtyń terisinen jasalǵan kishkentaı tulyptaǵy talqandy alyp, aldymen tyshqandarǵa berdi. Mońǵol tilinde bir nárselerdi aıtyp, tyshqanǵa talqan bergen qasyqqa talqannan taǵy salyp, men iship jatqan sútke salyp, aralastyryp, qaıtadan maǵan berdi. Bundaıdy buryn oqyǵan bolatynmyn. Shydap, sútti ishtim... Oqyǵanym, bilgenim úshin esh nárse bolǵan joq.

Tamyrlas Altaı elderi tabıǵatpen úılesimde ómir súredi, halyqtarymyzdyń osy turǵydan ortaq túsinigi bolǵan. Qazaq pen qyrǵyzdardyń aýyl­darynda tabıǵatqa, ján­dik­ter men janýarlar dúnıe­sine asa qurmetpen qaraıdy. Biraq keıingi býyndarda bul túsinik­ter ýaqyt ótken saıyn ózgeriske túsip jatyr. Batystyqtardyń kózqarastarynyń basymdyǵy men yqpaldary anyq baıqalyp qalyp jatyr.

Taǵy bir mysal keltire ketelik, qazaq pen qyrǵyzdar kóship ketip bara jatqanda qonys­taryn árdaıym qaldyq­tar­dan tazalap ketetin. Tabı­ǵat­qa degen qurmet nemese qazir­gi­deı aıtqanda ekologııaǵa uqyp­ty qaraǵan. Burynǵylar men qazirgi adamdardyń tabı­ǵat­qa degen kózqarasy múldem ózgergen eken...

2011-2013 jyldary, osydan buryn da birneshe joly Altaı Respýblıkasynda, Ońtústik Sibir aımaqtarynda ǵylymı ekspedısııada júrgende altaı týǵandarymyzdyń «jer ıesi, taý ıesi, sý ıesi, kól ıesi, bulaq ıesi» dep tabıǵatqa degen qurmetiniń osy kúnge deıin saqtalǵandyǵy júregimizdi bir jylytyp saldy.

Elbasynyń tikeleı óziniń qoldaýymen qurylǵan Halyq­aralyq Túrki akademııa­syna eń jaýapty zertteýler men uıymdastyrý jumys­tary berildi. Akademııa Elbas­y­nyń maqalasyndaǵy baǵdar­lama­lardy júzege asyratyn bolady. Demek, Túrki akademııasyn qurǵan memleketter de osydan keıin osy uıymnyń tolyqqandy jumys isteýine qamqorlyqtaryn aıamaýy kerek dep esepteımin.

Kúlli Uly dala keńistiginde prototúrk babalarymyz, 2-3 myńynshy jyldardy qamtyǵan túrki atalarymyz qaldyr­ǵan mádenı qundylyqtar óte kóp. Tarıhı Altaı aımaǵyn­da, qazirgi Qazaqstandaǵy Tam­ǵa­ly petroglıfteri, Qyrǵyz­stan­daǵy Saımaly-Tash, Sýýk-Dóbó petroglıfteri, Altaı Respýblıkasyndaǵy Kal­­bak-Tash petroglıfteri 7000-10000 jyldar buryn­ǵy babalarymyzdyń jalpy ómirin sıpattaıdy. Biraq sol rettegi, túrki dáýirindegi ata-ba­ba­larymyzdyń máde­nıeti búginge deıin olar­dy jasaǵandardyń attarymen emes, skıfterdiń, saqtardyń mádenıetteri, Afanasev mádenıeti, Tashtyk mádenıeti, Pazyryq mádenıeti, Chaa-Tas mádenıeti degen sııaqty onda­ǵan ataýlar arqyly ǵylym­da tanylyp, belgili bolyp kele jatyr. Al osy mádenıetti dúnıege ákelgen elderdi eýrosentrızm kúni búginge deıin tanymaıdy. Bálkim ǵalamat órkenıetti jasaǵandardyń túrkiler ekendigine sengileri kelmeı jatqan shyǵar...

Saıan-Altaıǵa ǵylymı ekspedısııalar uıymdastyryp, Ortalyq Azııa keńistiginde on­da­ǵan jyldar boıy qydy­ryp, ejelgi atalarymyz qur­ǵan mem­leketter kezinde qolda­nyl­ǵan ejelgi túrki jazba eskert­kishterin nemese Orhon-Enıseı jazba eskertkishterin áriptesterim, shákirtterimmen birge zerttep júrgende naqty túrkologııanyń bastaýynyń ózimizde ekendigine kózim jetti. Osy jazýdy, onyń álipbıin, jazý erejelerin sol dáýirdegi túrki tiliniń tabıǵatyn naqty kórsetkendigine, túrki ǵalym­daryna basymdy ıip, taǵzym etip kelemin.

Eýrosentrızm uǵymy bo­ıynsha Orhon-Enıseı rýna jazýy dep atalyp kelgen ejel­­gi túrki jazý tili 4-5 túr­­ki qaǵanatynyń basshy, qaǵan, handarynyń bılik júr­gizgen ádebı tili bolǵandyǵyn bilýimiz kerek. Bul jazýdy qara­paıym halyq ta bilgen. Bulaı aıtýymyzǵa dálel re­tinde Enıseı jazba eskert­kish­terindegi jazý ádisteriniń bir­yńǵaı bolmaǵandyǵyn, jal­py, erejelerdi saqtamaǵan­dyqtarynan kórýge bolady.

Elbasy «Arhıv – 2025» baǵdarlamasyn júzege asyrý tapsyrmasyn berdi. Meniń oıymsha, bul − eń durys sheshim. Sebebi, arhıv degen túsi­nikti, odan da tereńirek qaraı­tyn bolsaq, túrki halyq­tary­nyń Uly dala keńistiginde qal­dyryp ketken mádenı qun­dylyqtaryn túrki arhıviniń tórinen oryn alýy kerek dep esepteımin.

Osynyń mysaly retinde birneshe jyldan beri ejelgi ata-babalarymyzdan mıras bolyp bizge jetken tarıhı-máde­nı eskertkishterdiń gale­reıa­­syn jobalap, arhıtek­torlar­ǵa eskızin jasattym. Bul joba negizinde ortaq qundylyq­tary­myz – kóne túrki jazba eskert­kishter, kóne túrki músin tastardyń kóshirmesin shoǵyrlandyrǵan galereıa árbir túrki memleketiniń elordasynda ornatylsa, olardy kúlli túrki jurtshylyǵy, jastar óz kózderimen kórse, túrki elderi qurǵan alyp qaǵanattardyń mádenıetimen álem elderi de tanysa degen oılarym júzege aspaı kele jatyr.

Bálkim bul jobanyń taǵdy­ry Astanaǵa buıyr­ǵan shyǵar dep Elbasynyń maqala­sy­nan keıin ishimnen tilek tiledim.

Árbir eldiń tarıhy – onyń kelesheginiń shamshyraǵy.

 

Kadyralı Konkobaev,

túrkolog-ǵalym, professor