QAZAQSTANNYŃ QARYShTY QADAMDARY

Jyl saıyn qanshama qujat qabyldansa da orny ózgeshe bolyp turatyn Elbasy Joldaýynyń jóni bólek. Prezıdent Joldaýyn halqymyzdyń jyldyń basty qujaty deıtini de sondyqtan. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 44-babyna sáıkes Memleket basshysynyń Qazaq­stan halqyna jyl saıynǵy Joldaýynyń el úshin óte úlken mańyzy bar, ol Úkimettiń is-qımyl baǵ­dar­lamasy, Parlament qyzmetiniń negizgi baǵdary bolyp tabylady, ishki jáne syrtqy saıasat máse­lelerin qamtıdy, onda memlekettiń orta merzimdi jáne uzaq merzimdi perspektıvadaǵy damýynyń maqsattary men mindetteri alǵa qoıylady. Elbasymyz N.Á.Nazarbaev dáıektilikpen jáne ózine tán naqtylyqpen júrgizilgen jumystardy jyl saıyn qorytyndylap, alǵa jańa ózekti mindetter qoıady. HHI ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵynyń bastaýyndaǵy “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty bıylǵy Joldaýy da osyny taǵy da dáleldeı túsedi. Táýelsizdiktiń 19 jyldyq kezeńindegi memle­keti­miz­diń tabysy tarıhı shyndyqqa aınaldy. Qazaq­stan óz damýynyń jańa shebine shyqty, ony barlyq álem tanıdy, halyqaralyq ekonomıkalyq jáne saıası arenada naqty oıynshy bolyp tabylady, damýshy elderdiń onymen eseptesýine týra keledi. Muny táýelsizdik jyldaryndaǵy elimizdiń eń basty nátıjesi, bizdi gúldenip, órkendeýge ákelgen jol dep ataýǵa bolady. Onore de Balzak HIH ǵasyrdyń basynda “Bir ba­tyl adamnyń tabysy tutas bir býyndy árdaıym alǵa umtylýǵa, erlikke qaraı ıtermeleýge jiger­len­di­redi” dep jazdy. Qazaqstannyń tabysy elde de, álemde de, sóz joq, Prezıdent N.Á.Nazarbaev­tyń esi­­mimen ushtastyrylady, ol óziniń kóregen sheshim­deri­men saıası da, sondaı-aq áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan da qıyn jyldarda bizdiń budan bylaıǵy ór­ken­deýimizdiń senimdi negizin qamtamasyz etken Qazaq­stannyń 2030 jylǵa deıingi uzaq merzimdi strategııasyn jarııalady. Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldaryn eske túsi­reıik­shi. Biz bul qıyndyqtardy umytpaımyz. Sol ke­zeńde Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev syn­dar­ly sheshimder qabyldady. Prezıdenttiń 1992 jyly qabyldaǵan tutyný maqsatyndaǵy taýarlarǵa ar­nalǵan baǵany yryqtandyrý jónindegi Jarlyǵy Qa­zaqstanda naryqtyq qatynastarǵa kóshýdiń negizi bol­dy, nátıjesinde kóptegen taýarlardyń baǵasy na­ryqtyq kúshterdiń yqpalymen qalyptastyryla bastady. Jańa turpattaǵy ómir bolmysyna qaraı asa ma­ńyz­dy praktıkalyq qadam 1993 jyly kúzde jasal­dy. Qazaqstannyń óziniń ulttyq valıýtasy – teń­ge­ni engizýi aqsha-kredıt saıasatymyzdy qalyp­tas­tyrýǵa múmkindik týǵyzdy. 1994-1995 jyldary mem­lekettik aksıonerlik jáne holdıng kompanııa­laryn qaıta uıymdastyrý eko­nomıkalyq refor­manyń neǵurlym mańyzdy sha­ra­sy boldy. Sol arqyly, buryn monopolııalan­dy­rý­dyń joǵary deńgeıimen sıpattalatyn ekonomıka­lyq salalarda básekelestik orta qalyptasa bastady. Budan basqa, 1995 jyldan bastap turǵyn úı-kom­mýnaldyq sha­rýa­shylyq kásiporyndarynda reforma bastaldy. 1995 jyly Qazaqstan TMD elderiniń ishinde birinshi bolyp salyq reformasyn júrgizdi. 1996 jyly “Bıýdjet júıesi týraly” Zańnyń qa­­byl­­danýy­men bıýdjet júıesin reformalaý bas­taldy. TMD elderiniń ishinde alǵashqylardyń biri bolyp biz Qazynashylyq júıesin quryp, onyń tabysty jumys isteýin qamtamasyz ettik. Halyqaralyq standarttarǵa sáıkes jańa bıýdjettik synyptamaǵa kóshý júzege asyryldy. 1997 jylǵy Joldaýdy batyl túrde naǵyz tarıhı oqıǵa dep ataýǵa bolady, onda elimizdi damytýdyń uzaq merzimdi strategııalyq joly “QAZAQSTAN – 2030” aıqyndaldy. Eldiń basty maqsattary men basymdyqtary aıqyndaldy. 1998 jylǵy qyrkúıektegi Prezıdent Joldaýy­nyń erekshe dramalyq sıpaty boldy, ol sonda: “Siz­derge tarıhı betburys kezeńinde Joldaý arnap otyrmyn. Álem dramalyq turǵydan ózgerdi”, degen edi. 1999 jylǵy jeltoqsanda Prezıdent halyqqa ar­na­ǵan óz Joldaýynda taıaý jyldary memlekettiń qaýipsizdigine tónetin basty qater dep kórshiles jatqan elder aýmaqtaryndaǵy qarýly qaqtyǵystar­dyń Qazaqstanǵa aýysý yqtımaldyǵy, saıası jáne dinı ekstremızmniń taralýy sııaqty jáıtterdi atady. Prezıdent konstıtýsııalyq emes ádistermen bılikti basyp alýǵa shaqyrýlardy “tozaqqa barar jol” dedi. 2000 jylǵy qazanda Memleket basshysy Qa­zaq­­stannyń ekonomıkalyq ósýi – TMD elderindegi eń joǵary ósý dep málimdedi. Elde 16 saıası partııa, 2500 úkimettik emes uıym jumys istedi, buqaralyq-aqparat quraldarynyń 80 paıyzy memlekettik emes edi. Saıası júıeni demokratııa­landyrýdyń negizgi baǵyttary dep Prezıdent sot júıesiniń táýelsizdigin nyǵaıtýdy, quqyqtyq reformany, bıliktiń ókildi organdarynyń ókilettikterin keńeıtýdi, saılanbalylyqty keńeıtýdi, saılaý zańnamasyn jetildirýdi jáne azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn nyǵaıtýdy atady. 2001 jylǵy qyrkúıektegi óz Joldaýynda Elbasy Úkimet aldynda ındýstrııalyq jáne óńirlik saıa­sat­ty ázirleýdi aıaqtaý, memlekettik fýnksııalardy odan ári ortalyqsyzdandyrýǵa kirisý jáne bıýdjetaralyq qatynastardyń orta merzimdi úlgisin bekitý, bıýdjet prosesin jetildirý, aksıonerlik qoǵamdar qyzmeti jáne baǵaly qaǵazdar rynogyn retteý máseleleri boıynsha zańnamany jaqsartý mindetin qoıdy. 2002 jylǵy sáýirde jarııalanǵan Joldaýdyń basty taqyryby aýyldy túletý boldy. Sondaı-aq ólim jazasyna moratorıı engizý tý­ra­ly másele kóterildi. 2003 jylǵy sáýirde Pre­zı­dent Úkimettiń 2015 jylǵa deıingi ındýstrııa­lyq-ın­­novasııalyq damý baǵdarlamasyn ázirlegenin málimdedi. 2004 jylǵy naýryzdaǵy óz Joldaýynda Prezı­dent brıtandyq “Deılı telegraf” gazetine silteme jasaı otyryp, tranzıttik ekonomıkasy bar mem­le­ketter arasynda Qazaqstannyń eń bir qýatty da­myp kele jatqan elderdiń biri bolyp tanylǵanyn má­lim etti. Búkilálemdik banktiń synyptamasy boıynsha Qazaqstan orta deńgeıden joǵary tabysy bar elder tobyna kirdi. 2005 jylǵy aqpanda Prezıdent: “Biz ishki jalpy ónimdi eki ese ulǵaıtyp, birlesip taǵy da bir Qazaq­stan ornatatyndaı mejege jaqyndadyq”, dedi. Mem­leket basshysy 2010 jyly jan basyna shaq­qanda ishki jalpy ónimdi 5800 AQSh dol­larynan asatyn mólsherge, ıaǵnı Chehııa, Vengrııa, Polsha, Malaızııa sııaqty elderdiń deńgeıine, al 2015 jyly shamamen 9000 AQSh dollary mól­she­ri­ne jetkizýge kúshimiz je­tetinin málimdedi. Mem­leket basshysy memle­ket­ti­likti nyǵaıtý, elimizdegi jáne óńirdegi turaq­ty­lyq­ty bekemdeý shıkizattyq emes sektorlardy ilgeri­letýge basa den qoıa oty­ryp, ekonomıkany serpindi damytý, bilim berý jáne áleýmettik salalardy, azamattyq qoǵamdy dáıekti ilgeri jyljytý sııaqty jáne taǵy basqa máselelerdi kún tártibine qoıdy. 2006 jylǵy 1 naýryzdaǵy Joldaýynda Prezı­dent Qazaqstannyń álemdegi básekege barynsha qa­biletti 50 eldiń qataryna kirý strategııasyn usyn­dy. Ol Qazaqstannyń álemdik ekonomıkaǵa sátti ki­rigýin, ekonomıkany odan ári jetildirip, árta­rap­tandyrýdy, qazirgi zamanǵy áleýmettik saıasat júr­gizýdi, bilim men mádenıetti damytýdy, Ulttyq qaýip­sizdik strategııasyn iske asyrýdy, sondaı-aq teńdestirilgen syrtqy saıasat júrgizýdi kózdedi. Aqpan Joldaýynyń bir ereksheligi onyń barynsha áleýmettik turǵydan baǵyttalýy boldy. Bul Jol­daý shyn máninde eldiń ishki jáne syrtqy saıa­sa­tynda belgilengen on mindetti sheshýge baǵyttalǵan 30 asa mańyzdy basymdyǵyn aıqyndap bergen ke­shendi baǵdarlamalyq qujat dep esepteýge ábden laıyq. 2008 jylǵy 6 aqpandaǵy Joldaýynda Prezı­dent Qazaqstannyń álemdegi básekege barynsha qabiletti 50 eldiń qataryna kirýi jáne 30 kor­po­ra­tıvtik kóshbasshy jasaý arqyly elimizdi ındýstrııalandyrý bizdiń negizgi strategııalyq maqsatymyz bolyp qala beretinin atap kórsetti. Biz, árıne, ótken kezeń aralyǵynda jasalǵan jumystardyń keıbir mańyzdylary týraly ǵana sholý jasap, qysqasha aıtyp óttik. Áıtpese, olar­dyń bárin bir maqala kóleminde tolyq qamtyp shyǵý múmkin emes ekeni túsinikti bolsa kerek. Al Memleket basshysynyń 2009 jylǵy Joldaýy búkil álemdik ekonomıkany tereń eko­no­mıkalyq daǵdarys, jumyssyzdyq álemdik taýarlyq jáne qarjy rynoktarynyń turaqsyz­dyǵy jaılap turǵan kezeńde jarııa etildi. Prezı­dent daǵdarys bizge syrttan kelgendigin jáne onyń túp negizi álemdik ekonomıkanyń teńgerim­sizdiginde jatqandyǵyn atap kórsetti. Prezıdent­tiń pikirinshe, jahandyq daǵdarystan keıin búkil álemdik qarjy júıesi ózgeredi. Kóptegen elder ekonomıkany “qoldan basqarý” qajettigine den qoıyp, ony retteý osy daǵdarystan shyǵýdyń mańyzdy isine aınalady. Bul rette 2009 jylǵy Joldaýdyń negizgi erek­sheligi – onda daǵdarystyń saldarlaryn eńserý jó­nindegi naqty tetikter men is-sharalar belgile­nip qana qoımaı, odan keıingi ekonomıkalyq ósýge, eldiń daǵdarystan keıingi damýyn qam­tamasyz etýge daıyndaý qajettigi atap kórsetilgen. Osy Joldaýda Prezıdent daǵdarystyń saldaryn jeńildetýge jáne daǵdarystan keıingi eldiń damýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan О́ńirlik jumyspen qamtý strategııasyn nemese “Jol kartasyn” iske asyrýdyń bastalǵandyǵyn aıtty. Budan basqa, Memleket basshysy jumys istep jatqan perspektıvalyq ınvestısııalyq jobalardy qarjylandyrý men iske asyrýdy jalǵastyramyz dep málimdedi. Biz daǵdarysqa tótep berdik. Memleket basshysy óziniń “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Joldaýynda 2020 jylǵa deıingi Damý strategııasyn oryndaýǵa baılanysty jańa aýqymdy mindetter qoıdy: 1. Ekonomıkany daǵdarystan keıingi damýǵa ázirleý; 2. Jedel ındýstrııalandyrý jáne ın­fra­qurylymdy damytý esebinen ekono­mıkanyń turaqty ósýine qol jetkizý; 3. Adam kapıtalynyń básekege qabi­lettiligin arttyrý úshin bolashaqqa bel­sendi ınvestısııalaý; 4. Qazaqstandyqtardy sapaly áleý­mettik jáne turǵyn úı-kommýnaldyq qyzmettermen qamtamasyz etý; 5. Ultaralyq kelisimdi nyǵaıtý, ulttyq qaýipsizdikti arttyrý, halyqaralyq qarym-qatynasty odan ári damytý. Qazaqstan 2020 jyly álemdik daǵdarystan anaǵurlym shynyǵyp shyqqan, básekege qabiletti, neǵurlym ornyqty jáne kelesi bolatyn yqtımal ekonomıkalyq daǵdarysqa daıyn, ártaraptandy­ryl­ǵan ekonomıkasy bar el bolýǵa tıis. El Pre­zı­denti atap kórsetkendeı, aldaǵy onjyldyqta or­nyqty jáne teńdestirilgen damý ulttyq ekonomı­ka­ny jedel ártaraptandyrý men onyń básekege qabi­let­­tiligin arttyrý arqyly qamtamasyz etiletin bolady. Ekonomıkanyń básekege qabilettiliginiń negizgi faktory eńbek ónimdiligi bolyp tabylady, ol damyǵan eldermen salystyrǵanda bizdiń respýblı­kamyzda aıtarlyqtaı tómen deńgeıde. Joldaýda aıtylǵandaı, bizdiń bir qyzmetkerdiń jyldyq eńbek ónimdiligi damyǵan eldermen salystyrǵanda 5 eseden astam tómen. Nege? Sebebi, eskirgen tehnologııa, eski tehnıka qoldanylady. Eskini jamaý arqyly óńdiristi jańartý múmkin emes, sondyqtan osy prob­lemany sheshýdiń kilti – ındýstrııalyq ınnovasııa. Bul týraly Prezıdent “Nur Otan” HDP-nyń kezekten tys HII sezinde de aıtty. Memleket basshysy eńbek ónimdiligin eselep arttyrýdy jáne ekonomıkanyń basym salalaryna ınnovasııalardy engizýdi mańyzdy mindetter retinde aıqyndap berdi. Memlekettik basqarýdyń barlyq deńgeıleriniń jumysy osy krıterııler boıynsha ólshenedi. Prezıdenttiń tapsyrmasymen Úkimet Jedel ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń baǵdarla­ma­sy men eldi ındýstrııalandyrýdyń egjeı-tegjeıli kartasyn ázirledi. Osyǵan baılanysty taıaýdaǵy bes jyldyń ishinde ınvestısııasynyń jalpy kólemi 6,5 trıllıon teńgeni quraıtyn 162 jobany iske asyrý kózdelip otyr, al bul el IJО́-siniń 40 %-nan astamy. Elbasy elimizdi damytýdyń basty qozǵaýshy kúshi retinde tabıǵı resýrstardy ıgerýdiń qarqyndylyǵyn emes, ıdeıalar, ınnovasııalar, jańa tehnologııalar bolatyn jáne olardy ómirge tıimdi iske asyratyn ekonomıka ekenin atady. Demek, N.Nazarbaev atap kórsetkendeı, “Resýrstar quldyǵynan” qutylýdyń birden-bir joly – eńbek ónimdiligin kúrt joǵarylatatyn óńdeý ónerkásibin damytý, ınnovasııalyq tehnologııalardy paıdalaný. Indýstrııalandyrý josparyn iske asyrýda ózekti ról jergilikti atqarýshy bılikke de berilip otyr. Prezıdent ákimder jergilikti jerlerdegi jaǵdaıdy jaqsy biledi, olardyń qolynda ındýstrııalandyrý saıasatyn júrgizý úshin barlyq ókilettilik pen resýrstar bar degen máseleni talaı márte atap aıtqan bolatyn. Sondyqtan da barlyq deńgeıdegi ákimder ındýstrııalyq baǵdarlamanyń basty úılestirýshileri men júzege asyrýshylary bolýǵa tıis. Indýstrııalandyrý josparyn iske asy­rýdyń qosymsha quraly áleýmettik-kásip­ker­lik korpora­sııalar bolady, olar qazir jergilikti at­qarýshy organdarǵa berilip, bıznesti damytýdyń óńir­lik korporasııalary bolyp qaıta uıymdastyryldy. Jańa óńirlik saıasat, óńirlerdegi ınvestısııalyq saıasat – Prezıdenttiń osy jolǵy Joldaýynyń eń ózekti máseleleriniń biri. О́ńir basshylary ınvestı­sııalyq saıasatty belsendi júrgize otyryp, jańa ın­ves­tısııalar tartýy qajet, atap aıtqanda: ınvestı­sııalyq prosesterdi josparlaýǵa, ınvestısııalyq bastamalardy baǵyttap otyrýǵa, ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyratyn jobalardy belsendi túrde alǵa shyǵarýǵa tıis. “О́ńirler marketıngimen” belsendilikpen aınalysatyn kez týdy. Ártaraptandyrýdyń basqa bir mańyzdy segmenti agroónerkásiptik keshendi damytý bolyp tabylady. Joldaýda onyń damý baǵyttary da aıqyndalǵan. Respýblıkada otandyq aýyl sharýashylyǵynyń ónimdiligi men básekege qabilettiligin arttyrý úshin zańnamalyq bazanyń jasalǵanyn atap ótken oryndy. Atap aıtqanda, Jer, Orman jáne Sý kodeksteri sııaqty birqatar mańyzdy quqyqtyq-normatıvtik aktiler, “Agroónerkásip keshendi jáne aýyldyq aýmaqtardy damytýdy memlekettik retteý týraly”, “Asyl tuqymdy mal sharýa­shylyǵy týraly”, “Tuqym sharýashylyǵy týraly”, “Astyq týra­ly”, “О́simdik sharýa­shy­lyǵyndaǵy mindetti saqtandyrý týraly” zańdar qabyldandy. Agroónerkásiptik keshen kásipkerlerin qoldaý jáne agroóner­kásiptik sektorda ón­di­ris kólemin ulǵaıtý ha­lyqtyń ekonomıkalyq belsendiliginiń ósýi men jumyspen qamty­lýy­na, al orta merzim­di perspektıvada eksportty ártarap­tan­dyrýǵa jáne ornyqty ekonomıkalyq damýǵa eleýli túrde yqpalyn tıgizetin bolady. Qazaqstan TMD-daǵy ıntegrasııalyq proses­terdiń belsendi qatysýshysy bolyp tabylady. Reseımen jáne Belarýspen 2010 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine engen Kedendik odaq qurý – bul qazaqstandyq barlyq ıntegrasııalyq bastamalardyń serpindi qadamy. Halyqaralyq tájirıbeni zerdeleı kelgende, progreske bastaıtyn baǵyttyń ıntegrasııa, bilim, tehnologııalar almasý, ózara saýda arqyly júzege asatynyna taǵy da kóz jetkizip, túıindi tujyrym jasaýǵa bolady. Qazaqstanǵa bul másele aıryqsha ózekti, óıtkeni, aýmaǵynyń úlkendigi jaǵynan álemde toǵyzynshy oryn alatyn, halqynyń sany bar-joǵy 16 mıllıondy quraıtyn el úshin irgeles jaqyn kórshilerimen ózara tıimdi qarym-qatynas jasaýdyń ózi tarıhı jaǵynan aıryqsha mańyzdy ekeni shúbásiz. О́zimiz úshin ótkizý rynogyn keńeıte otyryp, biz bir mezgilde salaýatty básekelestik orta jasaımyz, al bul barshaǵa málim, bıznestiń básekege qabilettiligin arttyrýdyń negizi bolyp tabylady. Ártaraptandyrý jónindegi josparymyzdy iske asyrý úshin bir ǵana memlekettik resýrstardyń jetkiliksiz bolatyndyǵy aqıqat. Onyń negizgi kózi sheteldik tikeleı ınvestısııalar bolýǵa tıis. Búginde Prezıdentimizdiń kúsh-jigeri arqasynda Qytaıdan, Ońtústik Koreıadan, Birikken Arab Ámirlikterinen, sondaı-aq Fransııa, Italııa, Reseı kompanııalary­nan mólsheri 20 mıllıard AQSh dollarynan astam ınvestısııalar tartý máselesi sheshildi. Bul rette osy qarajattyń shıkizattyq emes sektorǵa beriletindigin, ındýstrııalyq baǵdarlama­nyń, ınfraqurylymnyń jáne birlesken kásip­oryndardyń ondaǵan nysandary iske qosylatyn­dyǵyn atap aıtqan oryndy. Qazirgi kezde Qazaqstan Respýblıkasyna tikeleı shetel ınvestısııalaryn tartý arnalaryn keńeıtý arnaıy ekonomıkalyq jáne ındýstrııalyq aımaqtardyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý jáne memlekettik-jeke menshik seriktestik tetikterin damytý arqyly júzege asyrylady. Arnaıy ekonomıkalyq jáne ındýstrııalyq aımaqtardy qurý jedel ekonomıkalyq ósýdiń faktory bolyp tabylady, onyń halyqaralyq taýar aınalymyn jandandyrý, ınvestısııany jumyl­dy­rý, ekonomıkalyq ıntegrasııa úderisterin tereńdetý esebinen júzege asyrylatynyn álemdik tájirıbe kór­setip otyr. Sonymen qatar, qazaqstandyq ar­naıy ekonomıkalyq aımaqtar men ındýstrııalyq aımaqtardyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy qazirgi kezde jetkilikti dárejede joǵary emes, óıtkeni, olar­dyń jumys isteý jaǵdaıy ınvestorlardyń naq­ty qajetteri men múddelerine áli tolyq baǵdarlanbaǵan. Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardy memlekettik qoldaýdyń tıimdi sharalaryn, onyń ishinde arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar qatysýshylaryna jobany iske asyrý kezeńinde salyq rejimin turaqtandyrý týraly kepildikter engizýdi, arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar qatysýshylaryna qyzmet kórsetý tetikterin jetildirýdi, arnaıy ekonomıkalyq aımaq jelilerin keńeıtýdi kózdeıtin Arnaıy ekonomıka­lyq aımaq týraly jańa zańdy tezdetip qabyldaý qajet. Prezıdenttiń Joldaýynda kásipkerlikti damy­týǵa erekshe mán berilgen. “Ártaraptandyrýdyń ózegi kásipkerlik bolady”, dep atap kórsetti Memleket basshysy. “Bıznestiń jol kartasy-2020” jańa baǵdarlamany iske asyrýdyń naqty joly óńirlerde kásipkerliktiń jańa toptaryn, eń aldymen, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý esebinen turaqty jumys oryndaryn ashý bolyp tabylady. Sondaı-aq “Bolashaq ekonomıkasynyń” negizi tıimdi ulttyq ınnovasııalyq júıe bolýǵa tıis, dep atap kórsetti Prezıdent. 2010 jyly Memleket basshysynyń tapsyrmasymen jańa úsh ǵylymı ortalyq qurylatyn bolady. Bilimdi generasııalaý, taratý jáne kommer­sııalandyrý tetikterin qamtýda tıimdi áreket etetin ulttyq ınnovasııalyq júıe qalyptastyrý qajet. Innovasııalyq saıasatty júrgizýge júıeli kózqaras tujyrymdamasyn iske asyrǵan elder qysqa tarıhı kezeń ishinde memlekettiń, bıznestiń, ǵylymnyń jáne bilim berýdiń ózara is-qımyl jasaý tetikterin qamtıtyn tıimdi ulttyq ınnovasııalyq júıe quryp, IJО́-ge ǵylymnyń jalpy qoldanylymyn ulǵaıtýǵa qol jetkize bildi. Mysaly, sońǵy jyldarda ǵylymı-tehnıkalyq salany jedel keńeıtken óńirler Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi, Skandınavııa elderi (Fınlıandııa, Shvesııa) boldy. Ǵylymı áleýetti ulǵaıtý, ǵylymdy damytý búkil el ekonomıkasyn damytýdyń negizgi bazalyq núktesi retinde qaralýǵa tıis. Qazaqstan halqyna arnaǵan sózin aıaqtaı kele Nursultan Nazarbaev bylaı dedi: “Biz birlese otyryp Qazaqstandy tabysty el ete aldyq jáne birlesip ony órkendi elge aınaldyra alamyz”. Memleket basshysy alǵa qoıǵan mindetterdiń bári dál burynǵydaı sheshimin tabatynyna eshqandaı kúmán joq jáne bizdiń Otanymyz – bizdiń týǵan Qazaqstanymyz álemniń ozyq memleketterimen bir qatarda turatyn bolady. Bıylǵy jyl Qazaqstan úshin álemdik qoǵamdas­tyqta bizdiń laıyqty ornymyzdy belgileıtin syn jyly bolmaqshy. 2010 jyly Qazaqstan 56 eldiń basyn biriktirgen bedeldi halyqaralyq Uıym – Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyndaǵy tóraǵalyq qyzmetine kiristi. Bul bizge kórsetilgen senim, qurmet jáne zor jaýapkershilik. Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵalyǵyn Elbasy atap ótken “Senim. Dástúr. Ashyqtyq. Tózimdilik” urandarymen ótkizýdi basshylyqqa alsa, bizdiń mindetimiz – osy mıssııany abyroımen atqarý. Ol úshin kelbeti kemel, halqy dáýletti, ekonomıkasy óskeleń, el-jurty tatý-tátti, yntymaǵy jarasqan, qoǵamy ornyqty memleket ekenimizdi dáleldep kórsete biletin ýaqyt keldi. JOLDAÝ, JOLDAS JÁNE JÁMILA Paternalıstik pıǵyldy paıymdaǵanda Joldas oblys ortalyǵynan alystaý aýylda turady. Aýyly – ozyp ta ketpegen, tozyp ta ket­pe­gen qarapaıym qystaq. Ońalyń­qy­ra­maı kele jatqan jaqtary basymyraq. Jyl saıynǵy Joldaýdy Jol­das dosymyz asyǵa kútedi. Tele­dı­dar­dan tyńdap-kóredi. Odan soń oqıdy. Gazetterden. Respýblıkalyq gazetten bir-eki márte. Oblystyq gazetten qaıtalap. Sonsoń sóı­lem­der men sózderdiń astyn syzyp. Aýyldastarynyń gazetke jazyl­maı­tyny jaqsy emes. Kórshisi Keldibektiń úı-ishi teledıdardan da kórmegen. Gazetten de oqymaǵan. Budan suraıdy. “Ne depti bıyl? Ne beretini bar eken? Birdeńe tıe me bizge?” — deıdi. Kórshileriniń kóbi osylaı. Kókeıleri belgili. Tuty­ný­shy­lyq túısiktiń tutqynynda qa­lyp qoıǵan. Paternalıstik pıǵyl­dan aryla almaı jatyr. Anaý Adyrbaıdyń óz betinshe áreket jasap, eshkimnen eshteńe suramaı-aq, ıesiz qalǵan kolhoz qo­ra­syn qaratyp alǵanyn, qazir qy­ryq-elý qylquıryq, myńǵa jete­qa­byl ýaq malǵa ıe bolyp júrgenin kúndeıtinder kóp. Keldekeń keldi. Taǵy da. “Jol­damada jaqsylyq bar ma? Pensııaǵa jarımyz ba, joq pa? Ne deıdi jańa joldamalaryń?” Aıtatyny osy. “Te­ledıdaryńnan aıtyldy ǵoı bári. Tyńdamadyń ba?” — dedi Jol­das. “О́ı, anaý báleler kassetala­ryn kórdi, dıskilerin saldy. Al biz kartanyń qyzyǵyn qımadyq qoı”, — deıdi Keldekeń kerilip-sozylyp. Erine esinep. Joldas: “Gazetke ja­zyl­maısyń ba? Jyl boıy oqy­maı­syń ba?” — dedi. Keldekeń: “Pen­sııa­ny qaı jaǵyna jetkizemin? — dedi. — Odan da oqyǵanyńdy aıt­saı. Qan­sha qosypty? Bizdeılerge basqalaı beretin birdeńeleri bar ma? Álde joldamalaryń jaı ǵana sóz be?” Joldastyń jyny keldi. Keldi­bek kórshisine. Joldaýdyń atyn jóndep aıtýǵa erinedi. Joldama deıdi. Baıaǵyda Joldasqa tıesili jol­damany ıemdenip ketip, ınstı­týt­qa túsken edi. Kókesiniń arqa­syn­da. Endi, mine, “joldamalaryń” dep qoıady. “Joldaý saǵan jáne sen sııaqtylarǵa eshteńe bermeıdi”, — dedi. Kórshisine. Keldekeńe. Sóıtip, bordaqylap jatqan jylqysyna jo­ńyshqa týrady. Taýyqtaryna jem shashty. Jańadan salyp jat­qan bes bólmeli bıik úıdiń ishinen balǵa tarsyly tartymdy estildi. Úlken uly edenge taqtaı tóseýge ki­ris­ken de. Bir kelini tandyr oshaqqa nan jaýyp, ekinshisi mekteptegi ju­my­syna asyqty. “Ata, men kettim, búgin túske deıin sabaǵym bar”, — dep qoıady. Balǵanyń daýsy Kel­de­keńniń samaıyn solqyldatqandaı. Turyp-turyp, qısaıyp, eski klýb­tyń kúnshýaq jaǵyndaǵy karta soǵatyndarǵa qaraı bettedi. Shymkent sháharynda nebir-ne­bir fıtnes klýbtar, dene shynyq­tyrý­ǵa, sportqa arnalǵan ǵajaıyp ǵımarattar men zamanaýı zaldar barshylyq. Olarǵa kirip, paıdalan­baqqa jaǵdaıy joqtar jetip-arty­lar. Biz-daǵy “barǵyzbasyń barǵyz­bas­tardyń” qalyńyraq qataryn­da­myz (Myna biz-daǵy paternalıstik pıǵyldan birjolata arylǵanbyz deı almaımyz-aý). Degenmen, er­teń­di-kesh jıek joldarmen jaıaýla­typ, densaýlyqty kúıtteńkireımiz. Jámılamen byltyrǵy kóktemnen kóztanyspyz. Ol kún saıyn júgi­re­di. Kóshemen. Jıek jolmen. Al­ǵash Jámıla jymıyp bas ızep óte­tin-di. Keıin kóńildene sálemde­setin boldy. Tanysyp-biliskende: “Júgirmeısiz be?” — dedi. “Qalqam, bizge qalqaıyp júrgen de jetedi ǵoı”, — dep jaýap qatqanbyz. Kúni kesheleri Shymkentke al­ǵash ret qalyńyraq qar tústi. Aq­pannyń ekinshi aptasynda. Jámıla japa­laq­ta­ǵan qarǵa qaramaı, qatty jú­girip keledi eken. Sálemdestik. Kó­ńili kóterińki kórindi. “Aǵaı, Jol­daýdy oqydyńyz ba?” — dep qoıa­dy. “Oqydym”. “Sonda bar ǵoı. Baıqa­dyńyz ba?” “Neni?” “Otyz paıyzǵa deıin qazaqstandyqtar bu­qaralyq sportqa tartylýy kerek dep jazyl­ǵan ǵoı Joldaýda”, — dedi Jámıla. Sóıtip, sol kúni sol qyz sheshi­liń­kirep, biraz áńgime shertti. Tań­er­teńgi taza aýada, kúnde derlik, júıeli túrde júgirýine bir jaǵdaı qat­ty áser etipti. Qaıbir jyly oblysqa ákim bop kelgen О́mirzaq Shókeev opera jáne balet tea­tryn­da jastar ókilderimen kezdesý ótkizgen-tuǵyn. Ol kezde Jámıla OQMÝ-dyń stýdenti eken. Kýrstas joldasy oblys ákimine suraq qoı­yp­ty. “Shymkentte nesheme kere­met-keremet sport zaldary, fıtnes klýbtar, júzý basseınderi, ertegi­degideı úı-jaılar men bólekshe bólmeler kóbeıdi. Biraq baǵalary óte-móte qymbat. Stýdentter men jastar úshin tólemaqyny tómendetý joldaryn qarastyrýǵa bolmaı ma?” — depti. Sonda О́mirzaq Estaıuly sál-pál jymııa ázildeıtin ádetimen búı depti: “Sender ondaı-ondaı ǵa­jaıyp ǵımarattar men bóleksheleý bólmelerge qyzyqpańdar. Áýes bolmańdar. Neǵylasyńdar olardy. Shymkent — jyp-jyly, jaıly qala. Kóshede, taza aýada, ashyq alań­da júgirip, dop oınap, rahat­ta­na shynyqqanǵa eshteńe jetpeıdi. Álgi keremetteı kórinetin zal­dar­dyń ishindegiler qaıta senderge qyzyǵady. Shirkin, densaýlyǵym dalada júgirip-sekirýge jarasa ǵoı dep armandaıdy. Ishterinen. О́zim de ómir boıy ashyq dalada shynyǵatyn adammyn”. О́mirzaq Shókeevtiń sol pikiri senimdi sezilgeni, ılanymdy estil­geni sondaı, erteńine-aq Jámıla júgirýge shyǵady. “Sodan, senesiz be, aǵa, úsh jyl­dan astam ýaqyttan bermen qarata júgirip kele jatyrmyn”, — deıdi Jámıla qyz. “Tutynýshylyq túsinik, pater­na­lıstik pıǵyl deısiz be, olar bizdiń aýdan-aýylda da tutasyp tur ǵoı áli, — deıdi Kemerbastaý aýyl­dyq atyrabynyń ákimi Gúlhan Nur­taıqyzy eleń etip. — Siz mysal úshin keltirip otyrǵan Joldas aǵa­myz sııaqty kisiler de barshylyq. Ol kisiniń kórshisi sekildiler kóbirek. Áli baıaǵysha, bireý ákelip beretindeı kútip, qımyldaýǵa erinip otyratyndar az emes. Máselen, “Jol kartasyna” baılanysty dá­ne­kerleýshi, elektrshi, shashtaraz sııaqty birtalaı mamandyqtardy tegin oqyp meńgerińder, tirlikke ıkemdelińder degen áńgimege ılik­peı, jalǵan namystyń jeteginde júrgender jetip-artylady. “Oqy­ǵan­men, jumys ornyn ashyp bere alasyńdar ma?” dep tergeıdi. “Bir­den bárine qaryq qylmaspyz. О́z­de­riń umtylsańdar, biz kómek­tes­sek, birte-birte bolady”, desek “ter­geýshińiz” teris aınalady. Ras, ózimizde de kemshilik joq deı al­maı­myz. Múmkin jerine jetkizip, kókeılerine qondyryp uǵyndyra almaımyz ba, qaıdam ...”. Gúlhannyń sózinen shyǵady, ob­lys­tan aýdandarǵa, aýdandardan aýyl­darǵa Joldaýdy nasıhattap, túsindirýge top-top bolyp baryp ja­tamyz. Keıde baıqaımyz. Aýdan­dardyń ákimderi, olardyń oryn­ba­sar­lary nemese nasıhattyq-aqpa­rattyq toptardyń keıbir músheleri kóbinese qarapaıym adamdarmen “til tabysa” almaı jatady. Qazirgi zamanda sózýarlyqtyń, kósemsigen sheshendiktiń tipti de qajeti joq. Eń aldymen bilim-bilik, taldap-ta­ra­zylaý talǵamy, qarapaıym adam­dardyń kókeıindegini dóp basar ańǵarympazdyq, jaǵdaıdy jan-júrekpen sezinbek sergektik kerek shyǵar. Osy oraıda oblystardaǵy ishki saıasat basqarmalary kadr­lary­nyń sapalyq deńgeıi oıǵa qaldyrady. Eki jyldaı ýaqyt buryn biz “Egemen Qazaqstanda” jarııalanǵan “Ishki saıasat. Úsh ýálaıat. Ne jetispeıdi?” degen maqa­lamyzda biraz máseleni qozǵaǵan edik. Qyzylorda, Jambyl, Ońtús­tik Qazaqstan oblystarynyń ishki saıasat basqarmalary jyl saıynǵy joldaýlardy jan-jaqty nasıhat­taý­da jańashyldyqqa, jarqyn ja­sampazdyqqa, ózge óńirlerge ónege bolarlyqtaı umtylystar men qul­shynystarǵa jete almaı otyrǵanyn jazǵanbyz. Úsh ýálaıatta da ishki saıa­sattyń qanat qarymy qamty­ma­ǵan qarakóleńkelerdiń az emestigin ańǵartqanbyz. Sol kóleńkeli jaǵ­daıattar áli de onsha azaıa qoıǵan joq. Paternalıstik pıǵyl osy ishki saıasat salasyndaǵy oblystyq, qa­la­lyq, aýdandyq býyndarda basy­myraq baıqalady. Kópshiliginde uıymdastyrý tehnıkasy jetkilikti. Kompıýterler keremet. Monıto­rıng júrip jatypty. Aksııalar, is-sharalar shash-etekten. Biraq, bá­ri­bir, jandy, jalyndy jumystyń jetispeıtindigi kúndelikti ómirden kórinip qala beredi. Aqparattyq taldaýlardyń, esepterdiń kóbi bu­rynǵy jyldardaǵylardy qaıta­laı­dy. Joldaýdy nasıhattamaq maqa­lalarǵa deıin tartymsyz, jasandy, jattandy jazylady. Basqarmalar­dyń, bólimderdiń basshylary, oryn­basarlary, qyzmetkerleri halyqtyń qalyń ortasynda, alys aýyldarda, qııan qystaqtarda, sha­harlardyń shet-shelsheń shaǵyn aýdandarynda múlde derlik bol­maıdy. Jyldar boıy. Qarapaıym jurtshylyqtyń, jastardyń al­dyn­da sóıleýge, saıası ekonomıkalyq, mádenı-rýhanı taldamalar jasap, biliktiligimen baýrap almaqqa shor­qaq. Kóbinese olardy qutqaratyn ǵa­lymdar men mamandar, zııaly qaýym ókilderi. Olar-daǵy oqta-tekte, tıisti toptardyń quramynda ǵana shyǵyp, birdi-ekili, belgili jerlerde ǵana áńgime aıtyp qaıtady. Paternalıstik pıǵyldan jastar jaǵy da aryla almaı jatyr-aý. Burynǵy boıkúıezdik, óziń órshe­le­ne órge umtylyp tyndyrýǵa tıisti mindetterdi ózge bireý isteıtindeı kóretin enjarlyq, nemquraıdylyq sııaqty syrqattarǵa búgingi urpaq­tar­dyń da jıi shaldyǵatyny ne­likten? Jaqynda ǵana “Nur Otan” HDP Ońtústik Qazaqstan oblystyq fılıaly tóraǵasynyń birinshi orynbasary Ulasbek Sádibekov bir basylymnyń tilshisine suhbat be­rip, aýyl jastary arasynda partııa uıymdary men ókilderiniń jary­tymdy jumys júrgize almaı kele jat­qanyn moıyndady. Ásirese, “Jas Otan” jastar qanatynyń qol­ǵa alǵan naqty isteri joqtyń qasy. Paternalıstik pıǵylyńyz­dyń dertteı deńdegen jaqtary osy mańaılarda qalyń-aq sııaqty. Bi­rin­shi orynbasardyń ashy shyn­dyqty ashyq aıtqanyna rahmet. Endi is barysy ońalatyn shyǵar dep túıdik. Taǵy bir jaǵdaıdy keltire ket­ken jón. Keıbir ákimqaralaryńyz respýblıkadan bólingen qyrýar qarjyǵa, Joldaýdy júzege asyr­maq maqsattarǵa, “Jol kartasyna” oraı oryndalǵan mindetterdi jeke ózderi tyndyrǵandaı kórinýge qu­mar, jańa obektilerdiń lentala­ryn qıǵanda solaı sezdirgisi kele­ti­ni baıqalyp qala beredi. Sóıtip, jergilikti múmkindikterdi jumyl­dyrý arqyly atqarylar tirlikter úshin de oblystan, respýblıkadan qyrýar qarjylar surap, bylaıǵy bu­qaraǵa jaqsy atanyp, qıyndyq­tar­dyń bárin sol máselelerge súıep qoımaqqa áýes. Jóni kelsin meıli, kelmesin meıli joǵarǵy jaq­tardan tilemsektenip, suramsaqtana berýshilik te – paternalıstik pıǵyldyń bir kórinisi. Osy Ońtústik Qazaqstan oblysynyń tuńǵysh ákimi Mars Úrkimbaev, obaly neshik, ózine ózi syn kózimen qaraıtyn, óte izdengish kisi edi. Elbasymyz ózgesheligi óte-móte mol, kúrdeli óńirge jetekshi­lik jasamaqqa jibererde: “Siz SSSR-da tuńǵysh ret sharýashylyq esepke kóshken joǵary oqý ornyn qurdyńyz. Qazaqstanda alǵash márte qarjy-ónerkásiptik topty ómirge ákeldińiz. Al endi Ońtústikte ózgeshe áreketterdi bastańyzshy. Kóreıik”, – depti. Mars Fazyluly shyn mánindegi jańashyl, patrıot, jurtynyń jaǵdaıyna jan-júregi aýyratyn abzal ákim bola bildi. Eń áýelgi jınalysta paternalızmniń kez kelgen kórinisterimen kúresip, jyldamyraq arylý kerektigin aıryqshalap-aq aıtqan-dy. Qaıta-qaıta qaıtalap, talapshyldyqty rynok zańdary arqyly qataıt­paq­qa umtyldy. Ekonomıkalyq, ry­nok­tyq bilim-bilikti kótermekke, kadrlardy solaı tárbıelemekke qulshyndy. Ishki saıasat jaǵyna erek­she qarap, aqparattyq-taldama­lyq arnaıy top qurdy. Indýstrııa­lyq-ınnovasııalyq, ınvestı­sııa­lyq izdenisteri tańǵalarlyqtaı-tuǵyn. Kóptegen basshylar men qos­shylar, tipti tuńǵysh ákimniń eń jaqyn aınala-tóńiregi de onyń jańashyldyǵyn, bastamashyl­dy­ǵyn, ǵalymdyq kemeldigin túsin­bedi. Túsingisi kelmedi. Jan aıamaı járdemdesip, jan qınaǵylary kelmedi. Áıtpese, osydan on segiz jylǵa jýyq ýaqyt buryn-aq Mars Úrkimbaev tamshylatyp sýarýdy qolǵa qyzý alǵan-tuǵyn. О́nerkásip­te, aýyl sharýashylyǵynda, odan basqa da birqatar batyl, jańasha jol-jobalar bastaǵan-tuǵyn. BAQ-tar sondaı ákimge sonshalyqty qoldaý kórsete almady. Jýrnalıs­ter­diń bilim-bilik deńgeıi jetispedi. Taptaýrynǵa tartyp kete berdi. Taldaýda shorqaqtyq kórsetti. Ke­risinshe, kóp uzamaı-aq, tamshyla­typ sýarýdy, taǵy basqa jańalyq­tar­dy keketip-kelemejdep kórsete bastady. Endi, mine, qanshama ýaqytty uttyryp, qaıta qolǵa alynǵan tam­shylatyp sýarýdy tamsanyp, ta­myl­jytyp jazyp, tańyrqaı tele­dıdarǵa túsirip, jan-jaqty jarqy­rata nasıhattap júrmiz. Árıne, Mars Úrkimbaev myrza­nyń kemshilikteri men qatelikteri bolmady deı almaımyz. Asa ańǵal­daý, adaldaý, aqkóńildeý bolǵan da shyǵar. Bázbir nárselerdi tym-tym erterek bastaǵan bolar, kim bilsin. Alaıda, onyń ozyq oılylyǵy talassyz-tuǵyn. Sol ákim Shymkentińizdiń ja­nynan tańǵajaıyp Akademqalashyq josparlap, jartylaı bitirip te qoı­ǵan edi-aý, qaıran-aı. Jarty jyl­daı tura turǵanda sol ǵajaıyp ǵylymı ortalyǵyńyz bitip te qala-tuǵyn edi. Obal-aı. Mars Úrkim­baev­ty Mars planetasynan kel­gendeı kúıge jetkizip, otstavkaǵa ketirýge májbúrlep tynǵanda ǵana tynshý tapqanymyz-aı. Al Aka­dem­qalashyqty she? Jan-jaqtan jaý­daı tıisip, jaırattyq. Jar­tylaı bitip turǵan jaqsy tirlikke tıtim­deı janashyrlyq tanytpadyq. Tap­padyq. Jan-júrekterimizden. Biraz jyl ıesiz, qaraýsyz qaldyryp, ádeıi tozdyrdyq. Qırattyq. Zań­ǵar-zańǵar kottedjder salyp aldyq-aý aqyrynda. Endi azyraq oıǵa salyńyzshy. Akademııa qalashyǵy – ǵajaıyp ǵy­lymı ortalyq sol jyldary ómir­ge kelip úlgergende she? Keremet bolar edi ǵoı. Qazir qaı-qaı óńirden de zamanaýı ǵylymı-tehnologııalyq ortalyqtar ashý qajettigin ýaqyttyń ózi talap etip otyr emes pe? Jańa Joldaýdaǵy aıshyqty arnalardyń biri de osyǵan saıady emes pe? Al biz sol kezde ne istegenbiz? Deseńizshi. Al­ǵashqy ákimimizdiń ózge de órkendi bastamalary qazir qaıtadan qolǵa alynyp jatqanyna qalaısha rıza bolmaısyz. Sol ákimińiz sol kezdiń ózinde paternalıstik pıǵyldyń qandaı qubylystarynan da jyldamyraq arylmaqty, qaı-qaı býyndaǵy tutasqan túrlerinen de tezirek aıyqpaqty ańsaı-tuǵyn. Joldaý jóninde alystaǵy aýyl­ǵa baryp, Joldas dosqa joly­ǵyp, syr shertisip, erteńine Já­mı­la qaryndaspen áńgimeleskennen keıingi kókeıimizge kelińkiregen jaǵ­daıattardyń birqatary osylar edi. Shymkent.