Tıan-Shannyń kovboıy

Tıan-Shannyń kovboıy

Jeksenbi, 26 tamyz 2012 9:53

Osydan otyz jyl shamasy buryn “Qyrǵyzfılm” kınostýdııasy “Ystyqkóldiń alqyzyl gúlderi” degen kınolentany ekranǵa shyǵarǵany bar. Ondaǵy basty keıipker Qarabalta atty adam edi. Fılmde ol ózi seri, ózi batyr, ózi mergen taý noıany retinde kórsetiledi. Keıin elde Keńes ókimeti ornaǵan soń Qarabalta Tıan-Shan taýlarynyń arasyna ornyǵa bastaǵan qyzyldar zastava­syna jumysqa alynady. Sóıtedi de shekarashylarǵa jolbas­shy qyzmetin atqarady. Kele-kele mergen budan da barqadar tappaıdy. Birde Qashǵarııadan ótken kóknár tasýshy kontrabandany ustaı almaı qalǵan komotrıad bastyǵy bar kináni iz kesýshi Qarabaltaǵa úıip-tógedi.

Jeksenbi, 26 tamyz 2012 9:53

Osydan otyz jyl shamasy buryn “Qyrǵyzfılm” kınostýdııasy “Ystyqkóldiń alqyzyl gúlderi” degen kınolentany ekranǵa shyǵarǵany bar. Ondaǵy basty keıipker Qarabalta atty adam edi. Fılmde ol ózi seri, ózi batyr, ózi mergen taý noıany retinde kórsetiledi. Keıin elde Keńes ókimeti ornaǵan soń Qarabalta Tıan-Shan taýlarynyń arasyna ornyǵa bastaǵan qyzyldar zastava­syna jumysqa alynady. Sóıtedi de shekarashylarǵa jolbas­shy qyzmetin atqarady. Kele-kele mergen budan da barqadar tappaıdy. Birde Qashǵarııadan ótken kóknár tasýshy kontrabandany ustaı almaı qalǵan komotrıad bastyǵy bar kináni iz kesýshi Qarabaltaǵa úıip-tógedi. Artynsha ony qýǵyndap, túrmege jabady. Buǵan qapalanyp kúıingen taý noıany retin taýyp temir tordan qashyp shyǵady da Tıan-Shannyń meńireý túkpirindegi tek ózi ǵana biletin bir aımaqqa tartady. Ol ataqty Hantáńiri shyńynyń egegindegi qyrǵyzdardyń umyt bola bastaǵan kóne taıpasynyń aıyly edi. Fılmniń budan keıingi oqıǵasyn baıandap jatýdyń qajeti joq. Sebebi, ol sol kezdegi ıdeologııalyq ustanymǵa sáıkes óte qatty saıasattandyrylǵan bolatyn. Ony kınolentadaǵy basty keıipkerdiń joǵarydaǵydaı “adasý” jolyna túsken soń neshe túrli “Odısseı oqıǵasyn” bastan keshirip baryp qaıtadan Keńes ókimetin kelip tapqan “sheshiminen” anyq ańǵarar edik.

Endi ekinshi bir týyndyǵa nazar aýdaralyq. Ol – “Qazaqfılmniń” 1984 jyly ekranǵa shyqqan “Aqyrǵy amanat” atty kınolentasy. Ssenarııin aqyn O.Súleıme­nov jazyp, fılmniń túsirilýin kınorejısser A.Tájibaev júzege asyrǵan, mundaǵy oqıǵa da Tıan-Shan taýyndaǵy Hantáńiri eteginde ótedi. Basty keıipker – Oraz mergen atanǵan sol óńirge belgili taý noıany. Áńgimeni shıyryp aıtar bolsaq, bul da sol Qara­balta sııaqty betine eshkim qarsy kelmegen naǵyz “men ataıyn, sen tur” deıtin er de ór minezdi marqasqanyń ózi. Ol da aldymen qyzyl­darǵa qyzmet etedi. Sodan keıin bulardan opa tappasyn bilgen soń at quıryǵyn kesisip, OGPÝ tilimen aıtqanda “kontra” atanyp, “bandy” bolady.

Osy jerde nazar aýdaratyn bir jaıt bar. Ol – sıýjetteri bólek bolyp kelgenimen, atalmysh eki fılmdegi basty keıipkerler – Qarabalta men Oraz mergen taǵdyrlarynyń uqsastyǵy, oqıǵanyń da bir jerde – Tıan-Shannyń ońtústik-shyǵysyndaǵy shekaralyq aımaqta ótetindigi ári ýaqytynyń da bir mezgilde – 1928-1929 jylǵy kánpeske kezinde bolǵandyǵy.

“Sonda bul “kóshpeli sıýjet” qalaı, qaıdan alynǵan? – degen oı keledi kókeıge. – Onyń bastaý kózi nede? Qyrǵyz jáne qazaq fılm­derindegi basty keıipker – qos mergenniń prototıpi kim? Olar ózi ómirde bolǵan adamdar ma, joq álde shartty túrdegi ádebı obraz ádisimen alynǵan jıyntyq beıne me?”

Bizdińshe, joǵaryda atalǵan fılmderdegi oqıǵalardyń negizi ómirde bolǵan bir-aq adamda jatqan sııaqty. Ol kezinde Narynqol óńirinde asqan batyrlyǵymen, ábjil is-áreketimen aty ańyz bop qalǵan Mergenbaı atty qyran kóz, qyraǵy janar qol mergen der edik.

Bul kisi kim? Qandaı adam bolǵan? Joǵary­daǵydaı tujyrym jasaýymyzǵa ne sebep?

Endi sony aıtaıyq.

Mergenbaıdyń balalyq, jastyq shaǵy qalaı, qandaı jaǵdaıda ótkeni, onyń quralaıdy kózge atqan mergendik qasıeti el nazaryna eń alǵash ret qashan, qaıtip ilingeni týraly eshqandaı derek joq. Jurttyń bul adam jaıynda biletini úsh-tórt-aq nárse. Sonyń alǵashqysy, onyń 1884 jyly Jetisý gýbernııasyndaǵy Jarkent ýeziniń Narynqol óńirinde týǵandyǵy. Odan keıingi málimet mergenniń eseıgen kezdegi shekaranyń arǵy betinen kelip dúrkin-dúrkin shabýyl jasaǵan barymtashy qalmaqtarmen, ishki Reseıden qonys aýdarǵan otarshyl kazak orystarmen, sondaı-aq NEP, kánpeske kezindegi qyzyldar otrıadymen qalaı jan aıamaı shaıqasqandyǵy týraly urpaq­tan-urpaqqa ańyz bop qalǵan ǵajap áńgimeler. Eń sońǵy derek, keýdesin eshkimge bastyrmaǵan osy bir qurysh bilekti, jolbarys júrekti jannyń 1932 jyly jat jerde oqqa ushyp, opat bolǵandyǵy.

О́zi batyr, ózi seri, ózi mergen bul adam týraly mine, osylardan basqa eshqandaı málimet joq. Desek te, Mergenbaıdyń belgisiz, jumbaq, kómeski ómirbaıanynyń kóp bóligin onyń el aýzyndaǵy osy kúnge deıin júrgen keremet áńgimeler kóterip turǵandaı. Oqıǵasy óte qoıý ári adam tańdanarlyq sol hıkaıalardyń úsh-tórteýin baıandaýǵa ruqsat etińizder, qurmetti oqyrman. Sonda keıipkerimizdiń kim ekendigi tolyq belgili bolmaq.

…Narynqol selosynda Ahmet Sarybaev degen qarshyǵa deneli qaǵilez qart boldy. Negizgi kásibi usta, ol ózi óte sypa, degdar adam edi. Sol kisi 1964 jyldyń qysynda zamandasy Shóketaı Qulboldıev degen qarııanyń úıindegi soǵymbasyǵa kelip otyryp, Mergenbaıdyń el aýzyna eń alǵash ret ilikken erlik qımyly týraly mynadaı áńgime aıtqany bar. 1904-1906 jyldardyń shamasy bolsa kerek. Ishki Reseıden jaıaý-jalpylap kelgen qarashekpen mujyqtar qazirgi Narynqol selosy turǵan jerge jetedi de ózderinshe oǵan Ohotnıchıı dep at qoıady. Sóıtedi de, es jıyp, etek japqan soń tóńirektegi aýyldarǵa kóz alartyp, kúsh kórsete bastaıdy. Sondaǵysy olardyń mundaǵy dúkenge qant-shaı alýǵa kelgen qazaqtardyń atyn úrkitip, kóshege kirgizbeý, ortalyq bazardaǵy dıirmenge un tartý úshin ákelgen bıdaılarynyń qabyn tesip mazaqtaý sııaqty qııańqy áreketter-tin. Kele-kele bular Baıynqol ózeninen Qyzylush jazyǵyna qaraı sý shyǵaratyn bógenge de ıelik etip, eldi oǵan jolatpaýǵa aınalady. Eske túsi­reıik, osyndaı oqıǵalar dál sol kezderi Arqa aımaǵynda da etek alǵany, ony jazýshylar Spandııar Kóbeev pen Sabyr Sharıpov óz shyǵar­malarynda ashyna sóz etkeni málim. Mine, osyndaı jaıt, ıaǵnı toǵan qulaǵynan egistikke sý burý úshin kelgen qazaqtardy soqqyǵa jyǵý, orystar ornalasqan eldi mekenge jaqyndaǵan jergilikti turǵyn­dardyń maldaryn baqshamyzǵa tústi dep atyp tastaý sol kezdegi Jetisý jerindegi, onyń qıyr bir sheti Narynqol óńirindegi de qalypty qubylys edi.

Já, sonymen mundaǵy kelimsekterdiń zorlyq-zombylyǵy zoraıa beredi. Olardyń shekten shyqqany sonshalyq, birde Prohor degen alkeýde mujyq selo irgesindegi qara jolda qannen qapersiz ketip bara jatqan attyly qazaqty qaraýylǵa alyp, nysana retinde atýǵa deıin barady. Budan ótken bassyzdyq, budan ótken qorlyq bolmas, sirá. Osylaı dep kúıingen Uzaq batyr (jazýshy M.Áýezovtiń 1916 jylǵy Qarqara kóterilisi týraly jazylǵan “Qıly zaman” romanyna basty keıipker bolǵan adam – avt.) aqyldasyp, keńesýge eldi shaqyrady.

– Onshaqty orystyń ospadarlyǵyna bola atqa qonaıyn desem, aqyl toqtatqan adam retindegi atyma uıat. Al úndemeı otyra bereıin desem, bulardyń kún saıyn qanymdy qaınatqan myna ıt áreketi ótip barady. Buǵan ne deısińder, jurtym? Namysqa basyp shaýyp alaıyn ba, qaıteıin? – deıdi nazalanǵan batyr rýlastaryna.

Jınalyp otyrǵan el aǵalary Uzaqtyń shalt minezdi, short qımyl myna áreketin kútpese kerek, kesimdi sóz aıta almaı abdyrap qalady. Sol kezde olardyń arasynan eki ıyǵyna eki kisi mingendeı zor deneli, kózi shoqtaı jaınaǵan jigit sýyrylyp shyǵady da:

– Dat, batyrekesi! – dep bir tizesin búkken kúıi qamshysyn jerge tastaıdy.

– Datyń bolsa aıt! – deıdi Uzaq.

– Bul jerde mujyqtarǵa kóp bolyp kúsh kórsetýdiń qajeti joq sııaqty, – dep bastaıdy sózin sonda jas jigit. – Olaı etsek, bulardyń só­zin sóılep, joǵyn joqtaıtyn ókimet Almatydan ásker shyǵarary anyq. Sondyqtan qarashek­penderdiń osyǵan deıingi qysastyǵyna biz aldy­men el ishindegi bir tentektiń isi deıtindeı kishi­girim qııańqylyq­tarmen jaýap berip kóreıik. Al, muny, ıaǵnı, pereselenderge tıip-qashyp qyr kór­setýdi maǵan tapsyryńyz. Kóreıin men olardyń áýselesin.

Tosynnan aıtylǵan myna sózge ne derin bilmegen batyr jan-jaǵyna qaraıdy. Biraq móndim-móndim bop múlgip otyrǵan jurttan jóndi jaýap ala almaıdy. Muny kórip tereń kúrsingen Uzaq: “Jaraıdy, bulaı da bir áreket jasap kóreıik. Múmkin osydan keıin olar oılanyp, aqylǵa keler”, – deıdi.

Osylaısha batyrdan bata alǵan Mergenbaı atty jas jigit aýylyna kelip kúni boıy saılanyp-qamdanady. Sóıtedi de tún ortasynan aýa bere Tekesten on bes shaqyrym jerdegi Narynqolǵa sýyt júrip ketedi. Seloǵa ıek arta bergende alasaq­tanyp tań da atady. Baıqaıdy, bul kún orystardyń pasha meıramy eken. “Qudaı berdi!” – dep kúbirleıdi ol ózi órmelep shyǵyp bekingen dıirmen shatyrynan júz metrdeı jerdegi shirkeýge kóz tastap turyp. – Endi alańǵa el tezirek jınalsa eken”.

Aıtqandaı-aq kún kóterile bere shirkeýge qaraı selo halqy aǵylyp kele bastaıdy. Bir mezette, ıaǵnı kúmbezdegi qańǵyr-kúńgir etip qaǵylǵan qońyraýdan soń qolyndaǵy shynjyr shamdaldy tútindetken pop kórinedi. Shoqynýǵa kelgen el siltideı tyna qalady. Osy mezette tańǵy tymyq aýany qaq aıyrǵan kúıi tars-tars etip eki ret atylǵan myltyq daýsy estiledi. Sol-aq eken shirkeý tóbesindegi aǵash krest jan-jaqqa jańqa-jańqa bop ushady. Sóıtedi de onyń qalǵan ustyny shıyq etip bir jaǵyna qısaıa qulaıdy. Ile áýeden qańǵalaq oınap kelip, alań jıegine top ete túsedi. Muny kórgen pop sileıip turyp qalady. Dıakon oıbaı sap saqalyn julady. Al mujyqtar bolsa esi ketip, bala-shaǵa azan-qazan bolady. Perese­len­der óstip baqyryp-shaqyryp jatqanda dıirmenniń sý aǵatyn naýasymen ózenge syrǵanap túsken Mergenbaı jaǵalaýdaǵy toǵaıǵa kirip joq bolady.

Shynyn aıtý kerek, aı men kúnniń amanynda qaıdaǵy bir “basýrmannyń” ózderin osynshalyq basynǵan myna mazaǵy kápirlerdiń tóbesinen jaı túsirgendeı bolady. O zamanda bu zaman, shirkeýdiń tóbesindegi kresti jabaıy qyr qazaǵy atyp túsirip ketipti degendi kim estigen?! Jáne munyń qasıetti pasha kúninde bolǵanyn qaramaısyń ba… Bul ózi estir qulaqqa uıat, kórer kózge jaman yrym ǵoı. Masqara!!! Esterin jıǵan soń osylaı dep kúıingen kazak orystar judyryǵyn túıe kijinip, jerge túkire tepsinip qatty qorlanady. Qapalanady. Sodan soń erteńnen qalmaı atqa qonýǵa, sóıtip túzemdikterdiń tuqymyn tuzdaı qurtýǵa serttesedi de bar óshin medýha men samogonnan alyp, túnimen joryq ánin aıtyp sendeledi.

Tańerteńgi oqıǵadan keıin: “Seloda ne bolyp jatyr eken?” – dep qarańǵy túse Narynqolǵa qaıta aınalyp soqqan Mergenbaı toǵaı shetinen baspalap qarasa, mujyqtardyń joǵarydaǵydaı shala mas bop júrgen qımyl-áreketin kóredi. Birazdan keıin úılerdegi ottar sónip, kóshelerde tynyshtyq ornaıdy. Al bizdiń keıipkerimiz bolsa túndi kirpik ilmeı ótkizip, tańnyń atýyn taǵatsyzdana kútedi. Ertesinde kún shyǵa araqty bastary qalǵansha ishken mujyqtar máńgirip júrip attaryn erttep, alańǵa jınalady da, joryq aldynda qulshylyq etý úshin shirkeýge kiredi. Osy mezetti kútip jatqan Mergenbaı ózen jarqa­baǵyndaǵy baqylaý ornynan shyǵyp, qalaqaı­lardyń arasymen seloǵa bildirmeı kelip kiredi. Sóıtedi de orystardyń eki dóńbekti eki jaǵyna qoıyp, ortasyn uzyn bórenemen bekitken mamaǵash qatarlaryna eńbekteı jetip, ondaǵy baılaýly turǵan otyz shaqty attyń shylbyrlaryn kezdikpen qıyp shyǵady. Ile shettegi bireýine mine sala, qalyń jylqyny ótkelge qaraı dúrkirete aıdap jóneledi. Syrttaǵy tuıaq dúrbirinen taǵy bir páleniń bolǵanyn bilip, shirkeýden súrine-qabyna shyqqan kelimsekter ne isterlerin bilmeı sileıip turyp qalady. Qaraıdy, alańdaǵy eki-úsh qatar mamaǵashta birde-bir at qalmaǵan. Olardy keshegi ońbaǵan basýrman kóz ushynda shańdata aıdap áketip barady. Aqymaq boldy degen osy. Aıaq artar laýsyz joryqqa shyǵyp kór endi…

О́zderin sońǵy eki kún boıy jer qylǵan myna áreketten unjyrǵasy túsken pereselender: “ Ne isteımiz endi?” – degendeı aqyldasýǵa otyrady. Shirkeý tóbesindegi kresti atyp túsirý… Joryqqa minetin attardy er-turmanymen aıdap áketý… Osynyń bárin istep júrgen bir ǵana dıkar… Al olardyń munda ony nemese jıyrmasy kelse ne bolmaq? Aıtqandaı erteń álgi zántalaq taǵy aına­lyp soǵyp, úılerimizge ot qoıyp ketip júrmesin. Sondyqtan basymyz aman, baýyrymyz bútin turǵanda saýǵa dep araǵa elshi salaıyq.

Osyndaı sheshimge kelgen selo obshınasy erte­sinde pop pen sol tóńirektegi qazaqtardyń Narynqoldaǵy jalǵyz tamyry Nıkolaı Nabo­kovty (bul kisi 1902 jyly nemis ǵalymy G.Mersbaherdiń Hantáńiri shyńyn zertteýge kelgen saparyna jolbasshy bolǵan adam – avt.) Uzaq batyrdyń aýylyna araaǵaıyndyqqa jiberedi.

–Qudaı bireý… Biz onyń kúnáhar pende­lerimiz, – deıdi tarantastan rıasasyn shubalta túsip jatqan dinbasy Uzaqqa. –Mujyqtardan bir qatelik ótti. Endi ondaı jaǵdaı qaıtalanbaıdy. Basbuzarlardy, qazaqtarǵa qııańqylyq kórsetken tentekterdi tyıamyz deıdi selo obshınasy. Osy sózime senińiz, batyr. Bul bizdiń shyn ýádemiz. Anttan attasaq, qarǵys atsyn! Mine, krest… Mine, Hrıstos!

…Biletinderdiń aıtýynsha Uzaqqa keregi de osy sóz bolǵan sııaqty. О́ıtkeni, ol kezde perese­lenderdiń artynda olardyń sózin sóılep, joǵyn joqtaıtyn ókimet turdy emes pe. Jergilikti qazaqtar tarapynan sál qarsylyq sezil­se, gýber­nator Vernyıdan ásker shyǵaryp, eldi qanǵa bók­tirýi bek múmkin edi. Osyny sezip, bilgen Uzaq máseleni ýshyq­tyrmaı, poptyń keshirim sózin qabyl alyp, mujyq­tardyń jylqylaryn ózderine qaıtartyp bergizgen eken. So­dan bastap Mergen­baıdyń esimi el aýzyna iligedi. Qazaq­tar orys­tarmen tamyr bolyp, beıbit ómir súrýge kóshedi.

Osy biz qıt etse: “Orystan kórgen qor­lyǵymyz-aı!…”. “Bulardyń bizge istemegeni bar ma-aı…” deımiz. Durys qoı, biraq ol kezdegi qazaqtar úshin basqa ulttar da ońaı jaý bolmaǵan. Oǵan máselen Mańǵystaýdaǵy adaılar Ústirtte ǵasyrlar boıy túrkimendermen qalaı shaınasyp ótse, Jetisýdyń Tıan-Shan taýlaryndaǵy albandardyń da qyrǵyzdarmen, odan qala berdi qalmaqtarmen naq osylaı arpalysqany anyq dálel. Muny ásirese shekaranyń arǵy betinen saılanyp kelip, qandastarymyzdy qan qaqsatqan qalmaqtardyń nebir sumdyq áreketterinen kórýge bolady. Dál sondaı bir jaǵdaı 1915 jyly Narynqoldyń Syrt jaılaýynda bolǵan. Oqıǵa qalaı bastalǵan deısizder ǵoı… Aıtaıyq.

Bir kúni Uzaq batyr óziniń jora-joldastarymen qyrǵyz elindegi úlken toıǵa attanady. Muny el ishindegi jansyz­dar­dan aldyn ala bilip alǵan Qytaı shekarasyndaǵy qalmaqtar tutqıyldan kelip, beıqut jatqan aýylǵa bórideı tıedi. Olardyń qatigezdikteri sondaı, óristegi úsh úıir jylqy men jelidegi otyzǵa jýyq qulyndy bıeni bylaı qoıǵanda, tigýli turǵan kıiz úılerdiń jasaý-jabdyqtaryn da túk qaldyrmaı sypyryp alyp, týyrlyq pen basqurǵa deıin úptep ketedi. Bul oqıǵany oıda shóp shaýyp jatqan Mergenbaı jaılaýdan kelgen jaýshydan sol kúni el orynǵa otyra bere estıdi. Habar tıisimen batyr janyna Asaýbek pen Toıbaı degen serikterin ertip alyp, Hantáńirini janaı ótetin Asýtór shatqalyna qaraı tartady. О́ıtkeni, ol qalmaqtardyń Qytaıǵa qaıta ótýi úshin osy jerden basqa jolmen júrmeıtinin jáne barymtashylardyń sáskede aıdaǵan jylqyny tań ata sol asýǵa jetkizetindigin dál boljaıdy. Sóıtip qýǵynshylar jetekterindegi attaryna aýysyp mine otyryp, jerge jaryq túse bastaǵanda dittegen tusqa jetedi de jaqsylap turyp bekinedi. Kóp uzamaı kún shyǵyp, barymtashylar da kórinedi. Toptyń aldynda ala taqııasyn shyt oramalmen basa tartyp, qaýsyrmaly syr­ma shapan kıgen bir adam noqtalanǵan kári aıǵyrdy taqymǵa sala tartyp, sol arqyly qalyń jylqyny shubyrta ertip keledi eken. Ony uzaq baqylaǵan Mergenbaı bir mezette: “Mynaý musylman balasy bolyp shyqty. Qalmaqtarǵa jaldanǵan qashǵarlyq-aý shamasy. Qanyn moınymyzǵa júktemeıik. Eskertý retinde onyń ıyǵyndaǵy myltyq baýyn juldyra ataıyq. Qarýy jerge tússe, bizge qaýip tóndire qoımas”, — deıdi de, jolbasshy sartty uzaq kózdeıdi. Áńgimeniń toqeteri, jylqynyń aldy shatqaldan shyǵyp, asýǵa da kóteriledi. Ala taqııaly qashǵarlyq qalyń qoıtastyń arasynda bekinip jatqan bularǵa elý qadamdaı taqap keledi. Mine, osy ýaqytta batyr shúrippeni basyp qalady. Sol-aq eken syrma shekpenniń ıyǵynan burq etken maqta úlpekterimen birge myltyq baýy da qosa qıylyp, ıesiniń arqasynan sýsyǵan vıntovka at tuıaǵynyń astyndaǵy tasqa saq ete túsedi. Qarýynan aıyrylǵan qashǵarlyqta es qalmaıdy. Iyǵyn bir qolymen basa oıbaılaǵan kúıi keri qashady. Atys bastalady. Aqyry tórt qalmaq oqqa ushyp, qalǵandary saýǵa suraıdy. Tize búgip, qolǵa túsedi. Olardy Uzaq batyrdyń aýyly kópke deıin ıt silikpesin shyǵara jalshylyqta ustap, keıin arǵy betten at-shapan aıybyn tartyp kelgen izdeýshilerine qaıtaryp bergen eken. Al Mergenbaıdyń “juldyryp atý” tásilin sodan keıin atalmysh aımaqtaǵy eshbir adam qaıtalaı almapty desedi úlkenderden bizge jetken áńgime.

1967 jyldyń jazy. On bes jastaǵy bala kezim. Uly Qazan tóńkerisiniń 50 jyldyǵy jaqyndap kele jatqan ýaqyt edi. Mine, osy merekeniń qarsańynda Narynqol aýdanynda “Úsh urpaqtyń kezdesýi” atty úlken bir mádenı shara ótti. Sonda ǵoı bizder aýyldyń qarasıraqtary tuńǵysh ret ózimizdiń óńirden shyqqan Berdibek Soqpaq­baev, Muqaǵalı Maqataev, Telman Januzaqov sekildi aqyn-jazýshy aǵalarymyz ben Núketaı Myshbaeva sııaqty ártis ápkemizdi júzbe-júz kóretinimiz. Ol kisilerdiń sol saparynan esimde qalǵany bul jerlesterimizdiń elge jaı kelmeı, ózderimen birge “Qazaqfılmniń” “Arman ataman”, “Qıly kezeń”, “Án qanatynda” dep atalatyn sý jańa kıno­lentalaryn qosa ákelgendigi edi. Osylardyń ishinde aýyl­daǵy ata-ájelerimizge erekshe unap, kóńilderin keremet tolqynys sezimine bólegeni “Qıyl kezeń” kórkemsýretti fılmi boldy. Sebebi, kartınadaǵy qol pýlemetterdi atqa teńdeı artyp taý jotalaryna tosqaýyl qurǵan komotrıad jaýyngerleri, zastava sholǵynshylary­nyń kózine túspes úshin qolat-qolatty qýalaı arǵy betke údere kóshken qalyń jurt, qashqyndardy Qytaı jerine óte berer kezde qanjosa ǵyp qyryp tastaǵan shoshaq shlemdi qyzyl áskerler.., bári-bári de olardyń bala kezderinde kózben kórgen jaıttary, tipti keıbireýleriniń tikeleı bas­tan keshken oqıǵalary bolatyn. Osy ashy ómir sýretterin kóre otyryp, bireýiniń ákesi shekarada oqqa ushqan, ekin­shisiniń týysy arǵy betke ótip ketip, atamekenine orala almaı ah ura kóz jumǵan bul shermendelerdiń: “О́ı, myna Shaldın degen komıssaryń bizdiń Saryjaz komen­datýrasyn salǵan kámándir ǵoı…” “Al anaý kóshken jurtty taý asyryp áketip bara jatqan jolbasshy Mergenbaı batyr emes pe?” dep qarańǵy klýb zalynda otyryp kúbirlesken sózderi áli kúnge deıin qula­ǵymnan ketpeıdi.

Iá, 1932 jyldyń dúrbeleńin bala kezderinde kórip qalǵan, sóıtip arada 30 jyl ótse de ony áli umyta qoımaǵan aýyldastarymnyń bul boljamynda sóz joq bir negiz bar edi. О́ıtkeni, atalmysh fılmdegi Shaldınniń 1924-1930 jyl­dary Jarkent-Narynqol lınııalyq shekara zastavala­rynyń bastyǵy mindetin atqarǵany, al jergilikti jaǵdaıdy jaqsy biletin Mergenbaı batyrdyń sol kezeńderde oǵan kómekshi bolǵany anyq-tyn. Biraq… ıá, biraq keıin qyzyl komandır men taý noıanynyń arasynda túrli túsinbestikter týyp, olardyń joly ekige aıyrylǵany taǵy shyndyq. Oǵan sebep bolǵan Keńes ókimetiniń 1928-1930 jyldardaǵy kán­peske, NEP sekildi solaqaı saıasatyndaǵy sodyrlyqtar edi. Bul naýqandar boıynsha aldymen aýqatty adamdardyń mal-múlki kúshpen tartyp alynyp, olardyń otbasylary basqa jaqqa zorlyqpen jer aýdaryldy. Sodan soń ortasha sharýalarǵa kezek kelip, bul beısharalar et, jún, astyq salyǵynyń astynda qaldy. Tipti ań múıizi men mal súıegin jınap ótkizý kerek degen jospardyń da shyqqanyn qaıtersiń. Osyndaı soraqylyqtyń saldarynan el az ǵana ýaqyttyń ishinde qolyndaǵy birdi-ekili iri qara men qoı-eshkilerinen aıyrylyp shyǵa keldi. Kezek ár úıdegi aıaq artar jylqy malyna da jaqyndaǵan. Mine, sol kezde: “At – qanatym!” – dep biletin qazaq bul qorlyqqa shydamady. Sholaq belsendilerge: “Bilgenińdi istep al”, – degen narazylyq retinde olardyń bir bóligi irgedegi Qytaı jerine aýa kóshse, ekinshi toby Tıan-Shan taýynyń silemderine sińip ketip jatty. О́kimet bulardy “bandy” dep atady. Sóıtti de qashyp-pysqan mundaı beıbaqtardyń sary izine shóp alyp túsip, olardy ustaǵan jerinde sózge keltirmeı atyp, asýǵa kiristi.

Mergenbaıǵa Keńes ókimetiniń bul qatigezdigi unamady. Onyń joǵarydaǵydaı bassyzdyqqa shydamaı, óziniń ishki narazylyǵyn Jarkent- Narynqol lınııalyq shekara zastavalarynyń bastyǵy Shaldınge ashyq aıtatyny mine, osy tus. Sol sol-aq eken burynǵy “keremet iz kesýshi”, “kom­otrıadtyń tańdaýly jolbasshysy”, “sovet qyzyl­ásker­­leriniń senimdi serigi” dep dáriptelip júrgen jan otyrsa opaq, tursa sopaq bolady da qalady. Eske túsireıik, “Ystyqkóldiń alqyzyl gúlderi” fılmindegi taý noıany Qarabaltanyń Keńes ókimetine bir-aq kúnde senimsiz bop shyǵa keletini bar emes pe? Mine, Mergenbaıdyń basyndaǵy jaǵdaı da týra sol oqıǵanyń naq ózi edi. Sodan qoıshy, ýaqyt óte kele bir kúni Saryjaz komendantynyń buıry­ǵymen joryqqa qatysýdan shettetilgen, ekinshi kúni qarý ustap júrý quqynan aırylǵan bizdiń keıipkerimizdiń zastavadan ketýinen basqa jol qalmaıdy.

Mergenbaı úshin endi bir-aq úmit qalǵan edi. Ol – tárkileý men salyqtan zárezap bolyp, artelge birigýden bas tartqan, sóıtip Tıan-Shan silem­derin saǵalap otyrǵan qandastaryna baryp qo­sylý-tyn. Sóıtip qyzyldar qyryp tastamaı turǵanda olardy jınap, arǵy betke kóshirýge kómektesý bolatyn. Osy maqsatpen batyr 1929-1932 jyl­dary jat jerge ketýge táýekel etken jeti kóshti shekaradan aman-esen alyp ótedi. Solardyń ishinde jurttyń osy kúnge deıin ańyz ǵyp aıtatyny Mergen­baıdyń 80 tútinnen turatyn altynshy kóshti uıymdastyryp, soǵan jolbasshy bolǵan sapary. Ár otbasynda 3-4 jan bar dep eseptegenniń ózinde 300 qaraly adamdy quraı­tyn, 800-den astam maly bar 2-3 aýyl Qaqpaq ańǵaryn boılaı joǵary órlegende bulardyń sońyna muzdaı qarýlanǵan 30 shekarashy túsip kep beredi. Birde atysyp, birde iz adastyrǵan bular Sary­qolatqa jetip, odan Bozymbaı saıyna aıaq iliktiredi. Osydan keıin Tuıyqashaǵa burylady. Qansha aldaýsyratsa da komotrıad qashqyndardyń sońynan báribir qalmaı qoıady. Aqyry kósh Asýtórge keledi de qos qap­taly qalyń qar, qarsy betkeıi kók muz ańǵardyń túkpirinde ne ary, ne beri júre almaı tuıyqtalyp qalady. Ne isteý kerek? Jaǵdaıdy oı eleginen tez ótkizip úlgergen Mergenbaı aldymen qolynda qarýy bar 18 adamdy kóshten eki shaqy­rymdaı jerdegi shońǵal tasty múıiske tosqaýylǵa qoıady. Sodan soń epti, qıymyly shıraq degen 30-40 jigitti taǵy da iriktep alyp, qoldaryna balta, shot beredi de dereý asý­dyń muzdy qaptalynan adamnyń aıaq ushy turatyndaı kertpesh-kertpesh oıyq jasaýǵa jumyldyrady. Al qalǵan qatyn-qalash, bala-shaǵaǵa komotrıad kelip qalmaı turǵanda saı tabanyna baryp, mol ǵyp otyn jınap ákelýge ámir beredi.

Qashqyndar kóshi qý jandary úshin osylaı arpalysyp jatady. Kelesi kúni sáske túste attary ábden boldyrǵan, onyń ústine adasyp baryp izdi qaıta tapqan, sóıtip ábden ıt silikpesi shyqqan shekarashylar otrıady qara kórsetedi. Bulardy tosqaýyldaǵy mergender toby alystan jasqaı atyp, saı aýzyna mańaılatpaıdy. Eki jaq ańdysýǵa kóshedi.

Osy jerde komotrıadqa jolbasshy bolyp kele jatqan iz kesýshi jigit komandırine: “Qash­qyn­dardyń osynsha adam, osynsha malmen aq qar, kók muz japqan myna tuıyq saıda jata berýi múmkin emes. Eki-úsh kúnnen keıin olar jaǵarǵa otyny, mal jaıar órisi joq jerden ózderi de bezip shyǵyp, bizge kelip beriledi. Sondyqtan sol sátti asyqpaı kúteıik”, – dep keńes beredi. Al bul me­zette kóshtegiler qyzý tirlik, qıyn ju­mys ústinde edi. Atpal jigitter qarly asýǵa aldymen eki qatar etip adam aıaǵy turarlyq oıyqtar jasap shyǵady. Sodan soń sol baspaldaqtardyń orta­syndaǵy ashyq jerdiń uzyna boıyna kóshtegi kıiz úılerdiń týyrlyǵyn kesip-kesip, muzǵa syrǵy­maı­tyn­daı etip japsyra tóseıdi. Sóıtedi de osy jumystyń bári bitken soń Mer­gen­baı búkil jurtty joǵ­arydaǵy qoldan ja­salǵan kertpesh-kertpesh baspaldaq­tarǵa qos qatar etip turǵyzyp, ortadaǵy qyl­daı “kıiz soqpaqpen” bar maldy bir-birlep demeı aıdatady. О́stip otyryp kósh aman-esen taýdan asyp ketedi. Bul me­zet­te komotrıad adamdary saıdaǵy múıis­tiń ar jaǵynan syzdyqtaı kóteril­gen tútindi kórip: “Qashqyndar eshqaıda ketpegen eken ǵoı. Kóp uzamaı ózderi kelip beriler”, – dep alańsyz otyra beredi. Osylaısha bir, eki kún ótedi. Úshin­shi kúni jyltyldap janǵan ot ta óship, betkeıdi kólbegen tútin de seıi­ledi. Sóıtip, tóńirek jym-jyrt kúıge túsedi. Buǵan seziktengen shekarashylar aqy­ryn-aqyryn baspalap kelip qarasa, ań­ǵar­da jan joq, eshkim qalmaǵan. Jurtta tek kóz aldaý úshin jaqqan ot oryndary ǵana qaraıady. Qyzyl ásker­ler qash­qyndardyń muz ústine tóselgen kıizben, balta, shotpen oıyp jasaǵan tepki­shek­termen asýdan baıaǵyda asyp ketkenin kórip, sandaryn bir-aq soǵady.

Qazaqtardyń taýly asýlardaǵy muz belderden mal-janynyń tabanyna kıiz tósep ótýi… Bul oıdan shyǵarylǵan áńgime emes, qurmetti oqyrman. Ol jaýgershilik zamandarda óte kóp bolǵan oqıǵa. Buǵan Ortalyq Azııany zerttegen saıahatshylardyń joljazbalaryndaǵy mysaldardy bylaı qoıǵanda, qadirmendi qarııamyz Halıfa aǵamyzdyń “Altaıdan Anadolyǵa deıin” degen eńbegindegi derekterdi dálel retinde keltirýge bolady. Sonda ol kisi 1948 jyly Qytaıdyń Barkól aımaǵynan aýǵan qazaqtardyń Gımalaı taýyna kelgende joǵarydaǵydaı ádispen muzdy asýdan aman-esen asyp túskenin egjeı-tegjeıli jazǵan.

Já, sonymen biz endi keıipkerimizdiń atamekenge kelgen eń sońǵy saparyn aı­taıyq ta sonymen áńgimemizdi aıaqtaıyq. Bul Mergenbaıdyń tárkileýden qashqan eldi arǵy betke ótkizýdegi jetinshi kóshi edi. Oqıǵa 1932 jyldyń kúzinde bolǵan. Batyr sońyna ergen 30 tútindi bul joly shalǵaıdaǵy Hantáńiri etegi arqyly emes, tóte asý – Oıqaraǵaı taýymen alyp júredi. Qashqyndar Jabyr qyrqasynan asa bergende kóshke aryp-ashqan eki jigit kelip qosylady. Áńgime tórkinine qaraǵanda olardyń da oıy shekara asyp ketý eken. Jurt jáýteń­degen keıiptegi bul ekeýinen kúdik­tenbeıdi, qaıta músirkep qatarlaryna qosyp alady. Kósh tań ata Qasań qııasynan ótip, Qytaı jerine aıaq basady. Osy jerde qalmaq­tardyń tosqaýylyna tap bolyp, atys bastalady. Shaıqasta Kerimbala degen kempirdiń uly Nur oqqa ushady. Muny kórgen Mergenbaı: “Qap, myna ıt qalmaqtyń qapyda bireýdiń jalǵyzyn jaıratqany-aı… Atyńdar, aıamańdar kápirdi! Qyryńdar!” – dep ózi de qarsy jaqtaǵy qalyń topqa qaraı júreleı otyra qalyp, birneshe oq shyǵarady. Bir kezde myltyǵynyń shappasyn tarta berip: “E-e-e…” – dep shalqalaı beredi. Sóı­tedi de qaıran er tilge kelmegen kúıi júrip ketedi.

El aýzynan bizge jetken áńgime boıynsha oq batyrdyń jaýyrynynan tıip, ishek-qarynyn talqandap ketken. Sumdyǵy sol, ajaldyń aldynan emes, artynan oraǵytyp kelgendigi edi. Sózdiń toqeteri, Mergenbaı tý syrtynan atylǵan oqtan mert bolǵan. Al tý syrt degen sóz kósh, kóshtiń ishi emes pe? Jurt osy kúnge deıin bul qazany údere aýyp bara jatqan elge Jabyr qyrqasynda kezdeısoq qosylǵan eki jigitten kóredi. “OGPÝ-diń ádeıi daıyndaǵan jansyzdary eken. Mergen­baıdy tý syrtynan atqan solar”, – desedi olar.

Mine, Mergenbaı osyndaı adam bolǵan. Ma­qalamyzdyń basynda aıtylǵan “Qyrǵyz­fılm­niń” “Ystyqkóldiń alqyzyl gúlderi”, “Qazaq­fılm­niń” “Aqyrǵy amanat” kınolentalaryndaǵy onyń prototıpi (ol bolmaǵan kúnde sıýjettik elesi) jeli tartyp jatýy ábden múmkin. Bulaı deýimizge mynadaı jaıttar sebep bolyp otyr. Birinshi, oqıǵanyń jeri jaǵynan bir aımaqta, ýaqyt mólsheri jóninen bir kezeńge sáıkes kelýi. Ekinshi, bul óńirdegi qazaqtar qyrǵyzdarmen baıaǵyda da, búginde de úıi aralas, qoıy qoralas bolyp kele jatqan jurt. Mine, tóskeıde maly, tósekte basy qosylǵan osy kórshi el adamdarynyń Mergenbaı batyr týraly áńgimelerdi estip, bil­meýi, ol qyrǵyz kınematografısterine oı salmaýy múmkin emes. Úshinshi, aqyn Oljas Súleımenovke keler bolsaq, onyń jas kezinde Hantáńirini sımvol tutyp, ony óziniń tvorchestvolyq kredo­syna aınaldyrǵany, birneshe márte alpınıster­men ataqty shyń etegine baryp qaıtqany belgili. Oǵan Oljekeńniń “Qysh kitaby” jınaǵyndaǵy dıalogtary men “Qus kúni” áńgimesindegi oqıǵalar anyq dálel bola alady. Mine, sondaı saparlarda aqyn jergilikti jurt aýzynan Mergenbaı týraly áńgimelerdi estýi ǵajap emes. Oǵan onyń ákesi, Jetisý óńirinen mol habary bar adam Ábekeńniń, Ábdýálı Qaraǵulov aqsaqaldyń da qozǵaý salýy múmkin. Osydan kelip “Aqyrǵy amanat” kınossenarııiniń týýy tabıǵı zańdylyq.

Taý noıany Mergenbaı… Bul ózi Tıan-Shan silemderin kóp jyldardan beri kezip júrgen ertegi edi. Sol erteginiń biz biletin bir elesi osy.

Janbolat AÝPBAEV,“Egemen Qazaqstan”

2004 jyl.