Qıyn kúnder men qıly kezeńderde Elbasy Nursultan Nazarbaev álem tarıhynda orny orasan kemeńger tulǵa. Halyqty baqytty bolashaqqa jeteleıtin mańyzdy qadamdar jasady. Shyny kerek erteńine kúmándi, bulyńǵyr bolashaqqa kúdigi basym kópshilik úshin «Qazaqstan-2030» strategııalyq baǵdarlamasy ertegi syndy kórinetin.
Arqa tósine Astananyń aýysýyna da san qıly pikir aıtýshylar az bolmady. «Ýaqyt – ádil tóreshi» deıdi dana halqymyz. Mine, búginde oryndalyp jatqan baǵdarlamalar, Prezıdentimizdiń jyl saıynǵy Joldaýyndaǵy basym baǵyttar men mejeli mindetterdiń iske asýy ilgeri damyp, óreli órkendeýdiń negizi bolýda.
Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqala kıeli tarıhyn qasterlep, uly murattardy bıik qoıyp, ultyn súıetin ár azamat úshin zor jańalyq boldy.
Qazaq tanym-túsinigi men tabıǵat qubylystaryn, aspan denelerin jeti sanymen atap, ata zańdaryna, salt-dástúrine arqaý etip kelgen dana dástúrimizde kókti «jeti qat aspan», tekti «jeti ata», baılyǵy men murasyn «jeti qazyna», jahandy «jeti jurtqa» teńeıdi.
«Jeti jurttyń tilin bil, jeti túrli ilim bil» degen ósıetpen ósken qazaq halqyna, Qazaqstan jurtyna Elbasymyz Uly dalanyń jeti qyryn saralap tól tarıhymyzdy tanyp bilý jolynda tolaǵaı tolǵanysyn, aıshyqty baǵyttaryn usyndy.
Táýelsizdik alǵannan beri «Tarıh tolqynynda», «Mádenı mura», «Uly dala», «Rýhanı jańǵyrý» syndy irgeli baǵdarlamalardyń sońynan jaryq kórgen atalǵan eńbekte tarıhı sanamyzdy qalyptastyrýda batyl kózqarastar men mańyzdy baǵyttar oryn alǵan.
Sanada silkinis týǵyzyp, kókirekte Uly dalanyń ulymyn, qaısar saqtyń urpaǵymyn degen maqtanysh sezimin oıatyp júregińdi atsha týlatatyn maqalany oqyǵanda túp tarıhymyzdyń tereń túkpirlerine keremet saıahat jasaǵandaı bolamyz.
Iá, biz batyl babalardyń, danyshpan danalardyń, arýaqty atalardyń, ór namysty ákelerdiń urpaǵymyz. Tulparlarynyń tuıaǵy kóldeneń jatqan kók tasty saz balshyqtaı ılep, aldaspany jasyndaı jarqyldap, kóbe buzar saıgez oǵyn dushpanyna jańbyrdaı jaýdyrǵan jaýynger atalarymyzdyń qarqynyna shydamaǵan, qaıratynan jasqanǵan qytaı uly qorǵan turǵyzǵanyn ótken kún jylnamasyn paryqpen paraqtaǵandar jaqsy biledi.
Elbasy «Jylqyny eń alǵash qazaq dalasynda qolǵa úıretken babalarymyz óz dáýirinde orasan ústemdikke ıe boldy, sharýashylyq pen áskerı saladaǵy teńdesiz revolıýsııaǵa jol ashty. Boıyna bes qarýyn asynǵan salt atty sarbazy bar aıbarly kóshpendiler dáýirdiń sımvolyna aınaldy.
Tý ustaǵan salt atty jaýyngerdiń beınesi – batyrlar zamanynyń eń tanymal emblemasy. Atqa miný mádenıeti salt atty jaýyngerdiń yqsham úlgisin ómirge ákeldi. Jumsaq óksheli saptama etik, shalbardyń alǵashqy nusqasynyń bizde paıda bolýy, er-turman men úzeńgini oılap tabýy at ústinde myǵym otyryp, qarýyn esh qıyndyqsyz jáne neǵurlym tıimdi qoldanýyna múmkindik berdi, sadaq tartýdy jetildirdi, masaǵyna qaýyrsyn qadalyp metalmen ushtalǵan jebe, beren saýytty tesetin kóbe buzarǵa aınaldy» deıdi.
«Tarıhty halyq jasaıdy» degenmen, tarıh tulǵasyz tul. Elimiz ben jerimizdi qorǵaýda erlik kórsetken batyrlarymyzdy, halqyna súıeý bolǵan aqylman abyzdarymyzdy, rýh jyrshysy aqyn-jyraýlarymyzdy, qaıratker handarymyzdy, týǵan halqyn damýdyń bıigine súıregen birtýar tulǵalarymyzdy ulyqtaý, olardyń qyzmetin nasıhattaý, bolashaq urpaq jadynda jańǵyrtýdyń tıimdi joly men keremet úlgisin osy eńbekten kóremiz.
Prezıdentimiz maqalasy arqyly tarıhshylarǵa Qazaq eliniń kóneden búginge deıingi tarıhynyń kóptomdyǵyn shyǵarýdy mindetteıdi. Jan-jaqty saraptalyp jazylǵan eńbekti túsindirý men nasıhattaýdyń júıeli jolyn iske asyrý bizge zor mindet.
Dúnıe júzi tarıhyna kóz júgirtip otyrsaq, birneshe júz jylǵa sozylǵan keskilesken aıqas, qandy qyrǵyn, surapyl soǵys júrgizgen sanaýly ǵana el bar.
Sonyń biri oırat – qazaq arasyndaǵy eki júz jyldyq qyrǵynnyń eń sońǵy jańǵyryǵy – alash jurtynyń sanasynda «Shańdy joryq» degen atpen qaldy. Segiz-toǵyz ataǵa sozylǵan soǵystyń jurtshylyqqa qanshama aýyrtpalyq ákelgeni óz aldyna, jeńis sherýine aınalǵan «Shańdy joryqtyń» ózi ólsheýsiz shyǵynǵa tústi. At jalynda myńdaǵan alaman qaza tapty.
Shúrshitke qarsy shaıqastarda beti qaıtpaı soǵysqan Janataı batyrdyń qazasyn estigen Abylaı han «Qaıraý bermegen qara-qanjarym-aı», dep eńirep jylapty deıdi. Qashqan qalmaqtyń juqanasyn Jońǵarǵa asyryp qaıtar jolda kóldeneń indetten batyr Baıan qaıtys bolady. Baıan esimi Shoqan jazbalarynan jáne Maǵjan dastanynynan belgili. Al Janataı batyrdyń erlik tulǵasyn alash jurty áli tolyq tanyǵan joq deıdi Muhtar Maǵaýın.
Elbasymyzdyń «Arhıvterdiń shań tozańdarynyń astynda kómilip qalǵan kóp tarıh, umyt qalǵan ulylar esimderi týraly aıtqanda uzaq jyldar boıy tarıh sahnasynan óz ornyn ala almaı kelgen Qojabergen jyraýdy aıtpasaq bolmas.
Qazaqtyń qos birdeı hany Táýke men Abylaıdyń tusynda batyrlyǵymen kózge túsip, «sardar», «elshi», «qolbasshy», «ordabasy» tipti han keńesshisi atanǵan. Ol áıgili Buqar jyraýǵa, Qarakereı Qabanbaı men Qanjyǵaly Bógenbaıǵa ustaz bolǵan, olarǵa baǵyt-baǵdar berip otyrǵan. Oǵan Buqar jyraýdyń «Ǵadilet er», «Ustazyma» atty óleńderi aıǵaq.
Daýylpaz babamyzdyń 350 jyldyǵyna oraı arnaıy ǵylymı praktıkalyq konferensııa ótkizip, sonyń nátıjesinede kóptegen belgili ǵalymdardyń eńbegin jınaqtap kitap shyǵardyq.
Dalanyń qos bórisi arasyndaǵy soǵystyń sońy jer betinen jońǵar ulysynyń joǵalyp, qazaq halqynyń álsireýine ákelip soqty. Budan soń basymyzǵa kıilgen bodandyq buǵaýy, erkin eldiń egemendik ańsaǵan birneshe bulqynystary, bas kóterýleri, aıaýsyz janyshtalýy, temir qursaýly keńestik júıeniń kúıreýine jol ashqan «Jeltoqsan» kóterilisi, Odaqtyń ydyraýy Táýelsiz tarıhymyzben ushtasty.
Nursultan Nazarbaev bir sózinde biz uıalatyn tarıhymyz joq deıdi. Iá, túp tarıhymyzda biz maqtanatyn, maqtan tutatyn jeńister men jetistikter jeterlik. Birneshe júzdiktermen-aq san myńdaǵan jaýdyń qutyn qashyrǵan jaýyngerlik erlikter qanshama.
Kóneden búginge deıingi tarıhymyzdy zerdelegende tarıhshylarymyz Uly dala qolbasshylarynyń erekshe soǵys taktıkalaryna da tereń zertteýler júrgizip nasıhattaý mindetin de umytpaǵanymyz jón.
Sondaı-aq «Uly dala» oıyndaryn ár aımaq, ár óńirlerde ótýin jandandyryp, ulttyq sporttyq jáne jaýyngerlik oıyndardy keń kólemde nasıhattasaq jas urpaqtyń júreginde otansúıgishtik sezimdi damytady degen oıdamyn.
Uly daladaǵy úlken tarıhı oqıǵalar men qazaq batyrlarynyń erlik pen batyrlyq jolyn nasıhattaý jolynda Elbasy tapsyrmasyn iske asyrýda «Qazaq barystaryn» bir-bir batyrdyń obrazyn ashatyndaı etip kıindirip, jasandyryp, derekti jáne kıno fılmder túsirilgeni úlken nátıje beredi.
Rýhy kúshti eldi ishki de syrtqy da jaý ala almaıdy. Júreginde jigeri, kózinde ot, kókireginde namysy, basynda aqyly bar elge qandaı basqynshynyń da batyly jetpeıdi. Biz Elbasy maqalasynan týyndaǵan mindetterdi júıeli iske asyrý arqyly úlken ıdeologııalyq sharalardy iske asyratyn bolamyz.
Elbasy maqalasyn oqyp otyryp kópshilik qaýym aıtarlyqtaı mán bere bermeıtin tarıh betteriniń de aıtarlyqtaı qundylyqtaryn oqyp kóz jetkizesiz. Tól tarıhymyz tek qandy urystar men keskilesken shaıqastardan ǵana turmaıtynyn, aqyl-parasatynyń bıiktigimen, jalpy órkenıettiń qaryshtap damýyna yqpal etken jańalyqtarymen, sharýashylyq salty, turmys sapasymen de dańqty ekenin túsinesiz.
Bizdiń babalarymyz sonaý baǵzy zamandardyń ózinde metall óńdeýdiń de qyr-syryn tereń meńgeripti. Qyzǵaldaq pen almanyń da otany bizdiń Qazaqstan. Álem jurtyn tańdaı qaqtyratyn órkenıetter ortalyǵyn jasaqtap «Uly dalanyń ejelgi óner jáne tehnologııalar» murajaıyn ashý týraly bastamanyń da mańyzy zor.
Elbasymyz «Biz táýelsizdikke ańsap, zaryǵyp jettik. Endi sol táýelsizdiktiń qasıetti belgilerin de erekshe qadirleýimiz, qasterleýimiz kerek. Árbir azamat Qazaqstannyń Týyn, Eltańbasyn, Ánuranyn tumardaı qasıet tutýy qajet.Eldigimizdiń synalatyn bir tusy osy» degen pikir aıtyp edi.
Ańsap jetken azattyǵymyzdyń baıandy bolýyn, Prezıdentimizdiń alǵa qoıǵan maqsattary men mindetterin iske asyrý jolynda bar kúsh jigerimizdi jumyldyrýymyz kerek. Bul Elbasy aldyndaǵy da, el aldyndaǵy da basty paryzymyz.
Abaı TASBOLATOV,
general-leıtenant, Májilis depýtaty