Leonıd Prokopenko: Rýhanı jańǵyrý úderisteriniń ózegi

Tarıh, barlyq jahandyq standarttar men ǵylymı-tehnıka­­lyq progrestiń jetistikteri engi­zi­lýine qaramastan, bizdiń ǵasyr­lar boıy jınaqtaǵan, búgingi kúni de tabandylyq tanytyp otyrǵan is-árekettiń tarıhı úlgilerin anyqtaıdy. Shyn máninde, bul – maqtan tutatyn, ony árbir isimiz ben sózimizde kórsetetin bizdiń ulttyq sıpatymyz.

Biraq tarıh biz ony qalaı qabyl­daıtynymyzǵa, túsine­tinimizge jáne sezinetinimizge de baılanysty bolady. Tarıhty tutastaı qabyldaý birtutas ultty qalyptastyrady, onyń qundylyqtaryn, álemdegi ornyn túsinýdi, sondaı-aq onyń tarıhı perspektıvadaǵy jańa mindetterin tujyrymdaıdy. 

Qazaqstan Prezıdenti, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty kún tártibine tarıhı sanany jań­ǵyrtý máselesin qoıǵan maqala­synyń jarııalanýy – qoǵamnyń rýhanı jańǵyrýy aıasyndaǵy mańyzdy, ýaqtyly jáne zańdy aıqyn qadam.

Qoǵamnyń rýhanı jańǵyrýy Qazaqstandaǵy jańǵyrtý úderis­teriniń ózegi bolyp tabylady. Memleket basshysy «Bolashaq­qa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda onyń tarıhı mánmátinin qysqa da naqty tujyrymdady, bul – tarıhtyń, búgingi kún men bolashaqtyń kókjıekterin sabaqtastyratyn, sondaı-aq ulttyq sananyń túrli polıýsterin úılestiretin tu­ǵyr­nama. Basqasha aıtqanda, bizdiń azamattyq biregeıligimizdi qalyptastyratyn jalpyulttyq toptastyrýshy tarıhı sana ulttyń qazirgi álemdegi alatyn ornyn aıqyndaıtyn baǵdar­dy da belgileıdi, sonymen qatar onyń birligi men ynty­maǵyn qamtamasyz etetin ortaq qun­dy­lyqtardyń negizin quraıdy.

Álemdegi óz ornymyzdy anyqtaı otyryp, biz, Uly dala­nyń tarıhy bolmasa álemdik tarıh biz biletin túrde bolmaıtyny týraly ózimizge tolyqqandy esep berýge tıispiz. 

Bul jerde másele, zamanyn­da «álemdik tártiptiń jahan­dastyrýshylary» bolǵan, son­daı-aq Úlken Eýrazııanyń tarıhı-saıası kontýrlaryn alǵash ret aıqyndaǵan, «álemdi dúr silkindirgen» – ǵundar, Shyńǵys han nemese Ámir Temir týraly emes. Másele mynada – álemdik tarıhı úderistegi eýrazııalyq saltatty kóshpendi órkenıettiń qandaı oń jáne obektıvti tarıhı ról atqarǵany jóninde bolyp otyr. Bul jerde osy ról­diń biregeıligin moıyndaý qajet. Dala barlyq jerde de, Soltústik jáne Ońtústik Amerı­kada, Afrıkada bar. Biraq ejel­gi jáne damyǵan orta ǵasyr keze­ńinde Eýrazııada bolǵandaı, olar esh jerde qurlyqtar men mate­rıkterdegi tarıhı prosestiń sıpatyn is júzinde tolyǵymen anyqtaǵan faktor bolmaǵan.

Árıne, eýrazııalyq ortaǵasyr­lyq ımperııalar men Uly dala Batys-Shyǵys osi boıyndaǵy jahandyq kommýnıkasııalyq dáliz­diń rólin atqardy, onyń máni ashyq túrde «Sary teńizden Qara teńizge deıin abyroıyn da, altyndy da joǵaltpaı, altyn tabaqty ótkize alatyn» qyz týraly tarıhı ádebıette taralǵan ásem metaforany bildiredi.

Onyń is júzinde iske asyrylýy jahandyq tarıhı, ekono­mıkalyq jáne mádenı Uly Jibek joly jobasy boldy, ol birde tynyp, birde jańǵyra otyryp, Uly geografııalyq jańalyqtar dáýiri, «shaı klıpperleri» sııaqty óziniń tarıhı básekelesterin shań qaptyryp, basyp ozyp «Batys Eýropa – Batys Qytaı» kommý­nıkasııalyq dálizi men «bir beldeý – bir jol» konsepti túrindegi qazirgi zamanǵy kelbetke ıe boldy.

Qazaqstan men Túrki álemi osy transkontınentaldyq kommýnıkasııada logıst te, benefısıarlar da boldy. Al osydan biz, sózsiz, uly tarıhı rólimizdiń dańqyna bólenýge ǵana emes, yntymaqtastyq, dostyq jáne ózara is-qımyl qaǵıdattarynda orasan eýrazııalyq keńistikti biriktirýdegi jaýapkershilik pen tarıhı sabaqtastyqtyń qomaqty júgin arqalaýymyz qajet. Bul jaýapkershilik jóninde jáne bizdiń rólimiz týraly Elbasy Astana klýbynyń jýyrdaǵy otyrysynda jan-jaqty ashyp berdi.

Ekinshi jaǵynan, «Uly dala­nyń jeti qyry» taqyryby qazirgi álemdegi bizdiń biregeı­ligi­miz týraly máselege jeteleıdi.

Elbasy 2008 jyly Qazaqstan halqy Assambleıasynyń «Eli­mizdiń kúshi – halyq birliginde» taqyrybymen ótken XIV sessııa­synda jasaǵan baıandamasynda «Qazaq halqy árqashan ıntegrator boldy. Al keleshekte de olar bizdiń qoǵamdy biriktirýshi ıadro bolýy kerek. Bul qazaq halqynyń moınyna óz eliniń bolashaǵy úshin aıryqsha jaýapkershilik júgin artady» dep atap ótken bolatyn.

Osy mańyzdy ustanymda bizdiń ulttyq jáne memlekettik, azamattyq biregeıligimizdiń, jal­py­ulttyq birlik pen qoǵam­dyq kelisimniń biregeı úlgisiniń bastaýy men algorıtmi kórinis tapqan. 

Túrki álemi de, qazaq álemi de eshqashan monoetnosty bol­ǵan emes, olar óz orbıtasy­na júzdegen etnostardy, til­der­di, mádenıetterdi, dinderdi birik­tirip, beıbit qatar ómir súrý­­di qam­­ta­masyz etti. Uly Dala­nyń bul qy­ry­nyń tereń jáne obek­tıv­­ti tarıhı, fıloso­fııa­lyq jáne dú­nıe­tanymdyq tamyry bar.

Bul máselege Qazaqstan Prezı­denti N.Á.Nazarbaev QHA-nyń 2013 jylǵy «Qazaqstan – 2050» Strategııasy: Bir halyq – bir el – bir taǵdyr» HH sessııa­synda jan-jaqty toqtaldy. Dál sol kezde Elbasy qazaq halqy Qazaqstannyń barlyq etnostyq, áleýmettik toptary úshin ulttyq-memlekettik qaýymdastyqtyń qýatty tarıhı ıadrosy retinde áreket etetinin atap ótti.

«Biz, eshqashan da álemdik órkenıet úderisinen bólek damy­ǵan emespiz! Odan da beter, bizdiń ata-babalarymyz osy­naý álemdik úderisti ózderi qalyp­tastyrdy! Bizdiń ata-babalary­myz álemge mádenıet pen rýhanı­lyq­tyń qýattandyrýshy úlgi­lerin kórsetti – bizder olardyń isterin jalǵastyrýymyz kerek!». 

Memleket basshysy sol kezde-aq Qazaqstanǵa jalpyulttyq tarıhı sana qajet degen másele qoıdy, al «bizdiń tarıhty tanýy­myz tutas, oń sıpatta bolýǵa, qoǵam­dy bóliniske salmaı, birik­tirýge tıis» dep atap ótken bolatyn.

Dál osy tezıster tek qazaqtar úshin ǵana emes, sonymen qatar Qazaqstannyń barlyq azamattary úshin de etnostyq jáne dinı qatystylyǵyna qaramastan, jaqyn ári túsinikti bolýy tıis.

Osy turǵyda «Uly Dalanyń jeti qyryn» Qazaqstan halqy­nyń toptastyrýshy tarıhı sana­sy­nyń jeti negizi retinde qaras­tyrý qajet.

Memleket basshysy bizdi ózara re­nish, bir-birine shyna­ıy já­n­e joramal kinárattar úshin ta­rı­hy­myzdyń jekelegen bet­­­teri­nen sebepter izdemeýge shaqyrady.

Sonaý 1999 jyly Elbasy «eski renishter men narazylyqtardy izdeý eshqashan qalypty bolashaq úshin alǵysharttar jasamaıtynyn» atap ótti.

«Uly Dalanyń jeti qyry» maqalasy, sózsiz, Qazaqstannyń tarıh ǵylymynyń damýynyń jańa kezeńin aıshyqtaıdy.

Táýelsizdiktiń aldyńǵy jyl­­darynda dogmatızm men eýro­po­sentrıstik paradıgmadan táýe­l­siz, jańa Qazaqstannyń ult­tyq tarıhy qalyptasqany oryn­dalǵan faktige aınaldy. Onyń mejeleri – Memleket bas­shy­synyń «Tarıh tolqynynda» kitaby, «Mádenı mura» baǵdarla­masy jáne qazaqstandyq tarıh ǵy­lymynyń teorııalyq jáne fak­tologııalyq qańqasyn qalyp­tastyrǵan «Halyq – tarıh tol­qynynda» zertteý baǵdarlamasy.

Búgingi kúni ulttyń tarıhı sanasyn – bizdiń dúnıetany­mymyzdyń, ótkenniń, qazirgi men bolashaqtyń irgeli negizderin jańǵyrtý ýaqyty keldi. Qazaq­stan men Eýrazııadaǵy tarıhı prosestiń jalpyǵa birdeı ortaqtyǵyn, taptyq, etnostyq jáne dinı belgileri boıynsha bólinbeıtin ótken tarıhymyzǵa ınklıýzıvti kózqarasty túsiný bizdiń búgingi tutastyǵymyzdy túsinýdiń negizi bolyp tabylady.

Qazaqstannyń tarıhı mádenı shejiresi sózdiń keń maǵynasynda búkil álemdik mádenıettiń baıly­ǵyn qamtıtynyn, onyń belsendi jasampazdary qatarynda qazaq­tardyń da, Qazaqstannyń qazirgi zamanǵy halqynyń tarıhı ata-babalarynyń barlyq urpaqtary da bar ekenin uǵynatyn ýaqyt keldi.

Bizdiń tarıhı tamyrlarymyz, bir kezderi eýrazııalyq dalanyń aýmaǵyn mekendegen babalarymyz qazirgi kezde Uly dala eli aýmaǵynan tys jerde turatyn kóptegen zamanaýı halyqtarǵa bir mezgilde bastaý bergen ǵasyrlar tereńine ketedi. 

Elbasy, sondaı-aq bizdi jahan­dyq tarıhqa úńilýge, qara­p­aıym shyndyqty túsinýge jáne qabyldaýǵa shaqyrady – biz onyń ajyramas jáne biregeı quramdas bóligimiz.

Bizdiń jalpyulttyq tarıhı sanamyz ben biregeıligimiz Qazaqstannyń árbir azamaty­nyń kóńiline senim uıalatatyn «ót­ken­di maqtan tutamyz, qazir­gini pra­gmatıkalyq turǵyda baǵa­laı­myz jáne bolashaqqa oń kózqaraspen qaraımyz» atty qýatty dúnıetanymdyq trıadada qurylýy tıis. 

Leonıd PROKOPENKO,

Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Hatshylyq meńgerýshisi