Jeksenbi, 9 jeltoqsan 2012 14:33
Keńes Odaǵynyń ydyraýy men jańa qurylǵan táýelsiz memleketterdiń naryqtyq qatynasqa aýysqan ótpeli kezeńi kúrdeli demografııalyq ózgerister men kóshi-qon tolqyndaryn týǵyzdy. Bul jaǵdaıdy egemen elimiz – Qazaqstan Respýblıkasy da bastan keshirýge májbúr boldy. О́tpeli kezeńdegi demografııalyq prosesterdiń negizgi ereksheligi – halyqtardyń jalpy sany azaıýy, ólim-jitimniń kóbeıýi, bala týýdyń kemýi, osynyń saldarynan tabıǵı ósimniń quldyraýy.
Jeksenbi, 9 jeltoqsan 2012 14:33
Keńes Odaǵynyń ydyraýy men jańa qurylǵan táýelsiz memleketterdiń naryqtyq qatynasqa aýysqan ótpeli kezeńi kúrdeli demografııalyq ózgerister men kóshi-qon tolqyndaryn týǵyzdy. Bul jaǵdaıdy egemen elimiz – Qazaqstan Respýblıkasy da bastan keshirýge májbúr boldy. О́tpeli kezeńdegi demografııalyq prosesterdiń negizgi ereksheligi – halyqtardyń jalpy sany azaıýy, ólim-jitimniń kóbeıýi, bala týýdyń kemýi, osynyń saldarynan tabıǵı ósimniń quldyraýy. Mundaı beleń alǵan teris baǵyttarǵa qosa, respýblıkadan alys jáne jaqyn jerlerge baǵyt alǵan kóshi-qon tolqyndarynyń keń óristeýi de halyq sanyn kúrt tómendetip jiberdi. Qazaqstan halqy Reseıge bodan bolǵannan bastap, Keńes zamanynda da negizinen syrttan kelgen kelimsekter kóshi-qony nátıjesinde ósip, 1897 jylǵy 4.147.7 myńnan 1989 jyly 16.464.4 myńǵa jetip, osy 92 jyl ishinde 4 esege jýyq kóbeıgenin aıta ketken jón. Elimizge kóship kelýshilerden góri kóship ketýshilerdiń basym bola bastaýy 1970 jyldardan bastalǵanymen, respýblıka halqynyń sany tabıǵı ósim (qazaq, ózbek, uıǵyr jáne t.b. turaqty turǵyndar esebinen) nátıjesinde 1980 jyldardyń aıaǵyna deıin óse tústi. Osy jyldar arasynda 1.675.5 myńǵa, ıaǵnı 12,9% kóbeıgen-di. 1989 jyly halyq sanaǵy boıynsha respýblıkada qazaqtar – 39,7%, orystar – 37,8%, ýkraındar – 5,4%, belorýstar – 1,1%, nemister – 5,8%, tatarlar – 2,0%, ózbekter –2,7%, uıǵyrlar – 1,1%, kárister – 0,6%, ázirbaıjandar –0,6%, basqa ult ókilderi –3,8% edi.
Egemendiktiń alǵashqy jyldary kezinde úrdis alǵan demografııalyq daǵdarystyń eń aýyr saldary – Qazaqstan halqy 1989-1999 jyldar aralyǵynda 1,5 mln.-nan astam adamǵa, ıaǵnı 8,2% azaıdy. Halyq sany azaıýy 2002 jylǵa deıin sozylyp, 2003 jyldan bastap az da bolsa óse bastady. 2005 jyldyń basynda 15 mln.-nan asty. Bul jaǵdaıdyń negizgi sebebi tek 1991-1999 jyldardy syrtqa ketken kóshi-qon nátıjesinde respýblıka halqy 1 mln. 54 myńnan astam adamǵa kemidi.
Syrtqa ketkenderdiń basym kópshiligi óz tarıhı otandaryna qaıta oralǵandar edi, olardyń ishinde tek 1993-1998 jyldary – 1 mln.-nan astam astam shyǵys slavıandar (orys, ýkraın, belarýs), 400 myńǵa jýyq nemister boldy:
Bul kóshi-qon tolqyndary Qazaqstan halqynyń ulttyq quramyna kúshti áser etip, olardyń úlestik ara salmaǵyn kúrdeli túrde ózgertip jiberdi. Qazaqtar 1939 jyldan keıin óz Otanynda kópshilikke aınalyp, 1999 jyly 53,4 paıyzǵa jetti, buryn basym bolǵan orystardyń úlesi 30,0%-ǵa toqtap, tómendeı tústi. 2005 jyldyń basynda Qazaqstan halqynyń sany 15 mln.-nan asyp, ulttyq quramy tómendegideı boldy: qazaqtar sany-8,725,206 adamǵa jetip, úlesi 57,9 %-ǵa kóterildi, al orystar – 4,024,357 – 26,7%, ýkraındar – 458993 – 3,0%, ózbekter – 419529 – 2,8%, nemister – 228123 – 1,5%, tatarlar – 231236 – 1,5%, uıǵyrlar – 226513 – 1,5%, kárister – 100982 – 0,7%, belorýstar – 94214 – 0,6%, ázirbaıjandar – 86138 – 0,57%, túrikter – 84035 – 0,55%, basqalar – 395441 – 2,6%.
Osy jerde respýblıkaǵa óz atyn bergen qazaq ultynyń keıbir demografııalyq qasıetterin aıta ketken jón bolar. Atyraý, Ońtústik Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystary men Astana, Almaty qalalarynan basqa respýblıka jerinde jalpy halyq sany negizinen kemigen bolsa, qazaqtar qatary barlyq oblystarda ósýmen boldy. 1989-2005 jyldary qazaqtar sany 2 mln. 228,3 myńǵa, ıaǵnı 34,2% ósti. Qazaqtar Batys jáne Ońtústik aımaqtarda edáýir basym boldy. 1999 jyly Qyzylorda oblysynda – 94,2%, Atyraý oblysynda – 89,0%, Mańǵystaý oblysynda – 78,7%, Aqtóbe oblysynda – 70,7%, Ońtústik Qazaqstan oblysynda – 67,6%, Batys Qazaqstan oblysynda – 64,7% boldy. Al Soltústik jáne Ortalyq Qazaqstanda qazaqtar áli de az-tyn. Olar halyqtyń úshten birinen tómen, ne az ǵana joǵary edi. Soltústik Qazaqstan oblysynda – 29,5%, Qostanaıda – 31,1%, Aqmolada –37,4%, Qaraǵandyda – 37,6%, Pavlodarda – 38,2%, Shyǵys Qazaqstanda (burynǵy Semeı oblysyn qosqanda) qazaqtar halyqtyń jartysyna da jetpedi – 48,5% boldy. Degenmen, keıingi jyldary barlyq oblystarda derlik qazaqtar sany men úlesi óse túskeni baıqalady.
Qazaqtar orys, ýkraın, nemis jáne basqa eýropalyq ult ókilderine qaraǵanda tabıǵı ósimi joǵary sanalǵanmen, 1990 jyldary olardyń arasynda 3 jáne odan kóp balaly bolý azaıa tústi. Tipti bul jaǵdaı kóp balalylyq tán Ońtústik Qazaqstan aımaǵynda da baıqalýda. Qazaqtardyń tabıǵı ósimi tómendeýi naryqtyq qatynasqa, aýyldyń qıynshylyqtaryna, qymbatshylyq pen jumyssyzdyqtyń óristeýine, ásirese qazaqtar basym ornalasqan aýyl-selonyń jaǵdaıynyń kúrt nasharlaýyna jáne basqa ótpeli kezeńniń aýyrtpalyqtaryna baılanysty edi. Osynyń saldarynan adam múmkindiginiń damýy ındeksi (qalyptasqan halyqaralyq esepteý ádisterine saı) boıynsha (buǵan ómir uzaqtyǵy boljamy, jan basyna shaqqan naqtyly tabys mólsheri men bilim alý múmkindigi de jatady) Qazaqstan 1993 jyly dúnıejúziniń 175 memleketi ishinde 54 orynǵa ıe bolsa, 1997 jyly 93 orynǵa tómendedi. Respýblıka halqy ishinde áıelder úlesi erkekterden basym degenimizben, qazaqtar arasynda erkekter kóp bolyp otyr. Sonymen qatar respýblıka halqy kóbine qartaıa tússe, qazaqtardyń basym kópshiligi jastar men balalar ekeni baıqalýda. Qazaqtardyń arıfmetıkalyq orta jasy bar bolǵany 25 jas, al nekege turý men bala týýǵa baılanysty orta jas – 21. Bul kezeńde aýyldaǵy jumyssyzdyqtan qazaqtardyń qalaǵa bet burǵany aıqyn kóringenimen, olardyń áli de jartysynan kóbi (2004 j. – 51,8%) aýyldyq jerde qonys tepken. Degenmen qala turǵandary arasynda qazaqtar úlesi 1989 jyly 27,1%-dan 1999 jyly 43,1%-ǵa, al 2004 jyly – 48,2% jetkenin basyp aıtý qajet.
Qazaqstanda adamdarynyń ómir súrý uzaqtyǵy 1991 jyly 67,6 jas bolsa, 1998 jyly – 64,4 jasqa túsip, 2003 jyly – 65,8 jasqa jetti. Bul jaǵynan Qazaqstan jeti TMD elderi arasynda Reseıden joǵary – altynshy orynǵa ıe bolǵan-dy. Basym kópshiligi aýyldyq jerde turatyn qazaqtardyń ómir súrý uzaqtyǵy orystardan kem, buǵan Aral, Semeı jáne basqa ekologııalyq apat aımaqtarynyń zardaptaryn qossaq, qazaqtardyń ómir súrý uzaqtyǵyna tıgizetin teris áserlerdiń kóbeıe túskenin túsinýge bolady. Salystyrý úshin shetelderdegi ortasha ómir súrý kórsetkishine nazar aýdarsaq ta bolady. Ol Japonııada – 76,1, Ispanııada – 75,7, Gonkong pen Izraılde – 75,1, Avstralııada – 75, Shvesııada – 74,8, Gresııada – 74,6, Uly Brıtanııada – 74,6 jas.
Bilim deńgeıinde de qazaqtar óz Otanynda aldyńǵy qatarda turǵan joq. Mysaly, 1999 jylǵy sanaq boıynsha respýblıkadaǵy 44 ult ókili ishinde qazaqtar joǵary bilim boıynsha 8 orynda, aıaqtalmaǵan joǵary bilim boıynsha – 10 orynda, arnaıy orta bilim boıynsha – 27 orynda, al orta bilim boıynsha – 11 orynda, bastaýysh bilim boıynsha – 34 orynda boldy.
Qazaqtardyń jalpy sany men úlesiniń ósýi (1989 jyldan – 2005 jylǵa – 2 mln. 190,6 myńǵa, ıaǵnı 18,2%) birinshiden, tabıǵı ósiminiń basqa ult ókilderimen salystyrǵanda joǵarylaý bolýyna, ekinshiden, respýblıkanyń egemendik alýymen bastalǵan sheteldegi qazaqtardyń óz tarıhı Otanyna qaıtý kóshi-qonyna tyǵyz baılanysty edi. Jalpy sheteldegi qazaqtar problemasy ásirese olardyń sany men áleýmettik quramy, bilim deńgeıi, ulttyq tildi, musylman dinin, dástúrli mádenıet pen turmys jaǵdaıyn saqtaý jáne basqa máseleler osy kúnge deıin tarıhı demografııamyzdyń az zerttelgen jáne erekshe kóńil bólýdi qajet etetin salasy bolyp otyr.
Shetelderdegi qazaqtar problemasy Keńes Odaǵynda, onyń ishinde Qazaqstanda kópke deıin tyıym salynǵan jaǵdaıda zerttelmeı keldi. Bul máselelerdi 1970-1980 jyldary Halıfa Altaı, Hasen Oraltaı, Qyzyrbek Ǵarıtuly jáne t.b. sol shetelderdegi qazaqtar ókilderi óz estelik shyǵarmalarynda baıandasa, batys ǵalymdary odan da erterek, 1950 jyldardan bastap, tereńirek zertteýge kirisken-di. Olardyń ishinde qazaqtardyń 1930-1950 jyldarǵy Shyńjańnan Úndistan men Pákstanǵa kóshi-qony, sonan keıin dúnıe júziniń basqa memleketterine ydyrap, tarap ketýi týraly jazylǵan Godfrı Lıastyń, Mılton Dj.Klarktyń, Lında Benson men Ingvor Svanbergtiń jáne basqa oqymystylardyń eńbekterin atap aıtý kerek. Keńes tarıhnamasynda bul problemaǵa G.V.Astafevtiń (“Shyńjań qazaqtary”, M.,1971), N.N.Mińǵulovtyń (Shyńjań halyqtarynyń ult-azattyq qozǵalysy (1944-1949 jj.) týraly maqalasy, 1962), S.I.Brýk, G.I.Serdıýchenko, V.A.Moıseev eńbekterinde, K.L.Syroejkınniń Qytaıdaǵy qazaqtar týraly monografııasynda (1994 j.) edáýir kóńil bólinip, alǵashqy nátıjelerge qol jete bastady. 1997 jyly Soros qory “Qazaq dıasporasy” atty eńbek jarııalap, onda joǵaryda kórsetilgen Lında Benson men Ingvar Svanbergtiń “Qytaı qazaqtary” jáne Ingvar Svanbergtiń “Qazaq bosqyndary Túrkııada” atty eńbekterin aǵylshyn tilinen orysshaǵa aýdaryp shyǵardy. Bul eńbekke K.L.Esmaǵambetov “Qazaqtar týraly shetel dıasporalogııasy” degen tarıhnamalyq sholý jasady.
1997 jyly Almatydaǵy “Ǵylym” baspasynan G.M.Meńdiqulovanyń “Qazaq dıasporasynyń tarıhı taǵdyry. Paıda bolýy men damýy” atty kólemdi monografııasy jaryq kórdi. Ǵalym arnaıy ádebıetpen qatar shetelderdegi qazaq dıaspora ókilderimen jáne osy problemamen aınalysqan oqymystylarmen aralasyp, óte qundy eńbek daıyndaǵan. Shetelderdegi qazaqtar jóninde basqa da ǵalymdar óz zertteýlerin júrgizýde. Sonyń ishinde belgili dıplomat, oqymysty Saılaý Batyrshaulynyń eńbekterin erekshe atap ótken jón. Ásirese ǵalymnyń “Qazaq dıasporasy: qazirgi jaǵdaıy men bolashaǵy” degen 2004 jyly jarııalanǵan kólemdi maqalasy bul problema jóninde kóp maǵlumat berýmen qatar, jańa kózqarastardy qalyptastyrýǵa jol ashady.
Aqyn aıtqandaı, “myń ólip, myń tirilgen qazaq” halqy basynan talaı demografııalyq apattardy ótkizdi. Qazaq handyǵy qurylǵannan bastap, kórshi, ásirese Jońǵarııa Qytaı, Reseı, Qoqan, Horezm memleketteriniń shabýylyna ushyrap, kóptegen terrıtorııasynan aırylyp qaldy. Bul jerlerdi atameken etken qazaqtar, óz qaýymdastyǵyn, tilin, dinin, dilin saqtap qalý úshin kúrese berdi. Sonyń nátıjesinde Qazaqstanmen shektes ornalasqan Reseı, Qytaı jáne О́zbekstanda qalyp qoıǵan qazaqtar óz tarıhı otanyna qaıta qosylý úmitin úzbeı keledi. 1924 jylǵy Orta Azııa respýblıkalarynda júrgizilgen aýmaqtyq qaıta bóliste Qazaqstan biraz jerinen qol úzip qalsa, keıinirek О́zbekstanǵa Bostandyq aýdany, Myrzashól alqabyndaǵy jerler berildi. D.A.Qonaevtyń arqasynda Kırov, Jetisaı, Maqtaaral aýdandary Qazaqstanǵa qaıtarylǵanymen, negizinen qazaqtardyń atamekeninde 300 myń halqy bar jańa qurylǵan 3 aýdan men 5 mal keńshary (Shymqorǵan, Tımırıazev, Qyzylqum, Arnasaı, Amangeldi) О́zbekstanda qalyp qoıdy. Sóıtip, qazaq-jońǵar soǵysynda, 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi, Keńes zamanyndaǵy 1918-1920 jylǵy azamat soǵysy, 1921, 1931-1933 jyldarǵy asharshylyq, Uly Otan soǵysy kezindegi tutqyndalý jáne t.b. qaıǵyly-qasiretti oqıǵalar saldarynan kóp qazaq óz Otanynan aýa kóship, shetelderge ketkeni ras.
Osy jerde shetelderdegi qazaqtardyń bárin “dıaspora” dep atústi aıta salýdyń ózi qaı jaǵynan bolsyn (ǵylymı, zań júzinde jáne t.b.) durys bolmaıtynyn eskergen jón. Sebebi, “dıaspora” degen sóz ulttyń óz Otanynan basqa elge shashyrap ketken toptaryn bildiredi. О́z atamekeninde qalyp qoıǵan Reseı, О́zbekstan men Qytaıdaǵy qazaqtardy “ırrıdent” dep ataý (G.M.Meńdiqulova) jón bolar degen pikir de bar. Degenmen bul termın ǵalymdar arasynda áli qabyldana qoıǵan joq, sebebi, “ırrıdent” dep bóten eldiń aýmaǵynda, alaıda óz atamekeninde turatyndar degen uǵymdy emes, basqa memlekettiń aýmaǵynda qalyp qoıǵanymen, sol jerdi bólip alyp, óziniń tarıhı otanyna qosý úshin kúshpen, qarýly kúres júrgizgen (kezinde Italııada paıda bolǵan) saıası topty ataǵan eken. Sondyqtan, bul termın demografııadan góri, saıasattaný ǵylymyna jaqynyraq kórinedi.
Shetelderdegi qazaqtar sany da edáýir pikirtalas týdyryp keledi. Zertteýshi G.M.Meńdiqulova 1997 jyly jarııalanǵan eńbeginde burynǵy Keńes Odaǵynyń 14 memleketinde jáne dúnıe júziniń 25 elinde 4,5 mln. qazaq ómir súredi, degen málimet bergenimen, onyń negizi bolǵan derekterdi kórsetpegen. Al 2000 jyly jarııalanǵan M.H.Asylbekov pen V.V.Kozınanyń “Qazaqtar” degen eńbeginde shetelderdegi qandastarymyzdyń sany 3.211.208 adam dep kórsetilgen. Bul málimet QR Syrtqy ister mınıstrligi konsýldyq qyzmet departamenti basqarmasynyń bastyǵy B.J.Seıitbattalovtyń 2000 jylǵy 20 sáýirdegi “Egemen Qazaqstan” gazetinde jarııalanǵan maqalasyna súıenip berilgen. Saılaý Batyrshauly joǵaryda kórsetilgen maqalasynda 2004 jyldyń basynda shetelderdegi qazaqtar sany 5,2 mln. adamnan asyp túsedi, – degen boljam aıtady. Osy pikir shyndyqqa jaqynyraq, – dep sanaımyz. Sebebi qazaqtardyń Dúnıejúzilik qaýymdastyǵy jınaǵan málimetter boıynsha 40 sheteldegi qazaqtardyń sany 5 mln. 600 myńnan astam, dep kórsetilgen. Onyń ishinde, jaqyn shetelderde – 3 mln. 137 myń; alys shetelderde 2 mln. 529 myń 800. Qazaqtar kóp shoǵyrlanǵan memleketter Qytaı – 2.260 myń; О́zbekstan – 1.750 myń; Reseı – 1.100 myń; Mońǵolııa – 150 myń; Túrkimenstan – 150 myń; Qyrǵyzstan – 95 myń; Aýǵanstan – 30 myń; Túrkııa – 15 myń; AQSh – 14 myń; Tájikstan – 10 myń; Iran – 10 myń; Germanııa – 9 myń jáne t.s.s.
2000-2005 jyldar aralyǵynda shetelderdegi qazaqtardyń sany 3,2 mln.-nan 5,6 mln.-ǵa deıin ósýin eki sebeppen túsindirýge bolar edi. Birinshiden, alǵashqy kórsetilgen málimet tolyq bolmaı, 1,5 – 2 mln.-daı qazaq esepten tys qalyp qoıýy múmkin. Ekinshiden, osy 5-6 jyl ishinde edáýir tabıǵı ósim nátıjesinde qazaqtar sany tez ósken de shyǵar dep oılaımyz.
Qazaqtar kóbirek ornalasqan memleketterdegi olardyń jaǵdaıy týraly birer sóz aıta ketken jón. Qytaıdaǵy qazaqtar Ile-Qazaq avtonomdyq oblysynda, Shyńjań aımaǵynyń ýezderinde (Morı-Qazaq, Barkól-Qazaq), Gansý provınsııasynyń qazaq avtonom ýezinde jáne az toby Pekınde turady. О́zbekstanda qazaqtar negizinen Qaraqalpaqstanda, Buhara, Jızaq, Syrdarııa, Tashkent jáne Naýaı oblystary men Tashkent qalasynda ornalasqan. Reseıdegi qazaqtar Qazaqstanmen shekaralas Orynbor, Samara, Astrahan, Saratov, Qorǵan, Chelıabi, Túmen, Volgograd, Novosibir oblystarynda, Altaı ólkesi men Altaı respýblıkasynda turady; Máskeý, Sankt-Peterbýrg qalalarynda, Tatarstan men Qalmaq respýblıkalarynda da biraz qazaq bar. Mońǵolııadaǵy qazaqtar Baıan-О́lgeı, Hobda aımaqtarynda, Ulan-Bator men onyń tóńireginde, Erdenet, Darhan, Berh jáne Sharygol sııaqty ónerkásip ortalyqtaryn mekendeıdi. Qazaqtar Túrkimenstannyń Dashogýz, Balkan, Mary jáne Lebap oblystarynda ornalasqan. Túrkııadaǵy qazaqtar Mármar jáne Egeı teńizderi jaǵalaýyndaǵy jerlerde, Ystambul, Ankara, Izmır qalalarynda turady. Bular Qytaı, Aýǵanstan men Irannan kelgen bosqyndar. Irandaǵy qazaqtar Gúlstan provınsııasyn mekendeıdi, olardyń kóbi 1920-1930 jyldarǵy qýǵyn-súrginnen qashqan Mańǵystaý oblysynyń turǵyndary.
Endi shetelderdegi qazaqtardyń óz Otanyna qaıtýdy armandaǵan kóshi-qonyna toqtalaıyq. Elge qaıtýy tek egemendilik jaǵdaıynda ǵana bastaldy, desek, biz qatelesemiz. 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi kezinde Jetisýdan bosqyn bolǵan 300 myńdaı qazaq-qyrǵyz Qytaı ótip ketken-di. Keıin patsha ókimeti qulap, Aqpan revolıýsııasy jeńiske jetken soń, kóbi qaıtýǵa umtyldy da, kóptegen qıynshylyqtardy bastan keshirgen olardyń keri kóshi-qony Qazan revolıýsııasynan soń da, Keńes ókimeti ornaǵan kezde de jalǵasty. 1931-1933 jylǵy kúshtep ujymdastyrý, jappaı asharshylyq jaǵdaıynda Reseı, О́zbekstan, Qyrǵyzstanǵa aýa kóshken qazaqtardy qaıtarý jóninde de qyrýar eńbek etildi. Biraq, Iran, Qytaı jáne basqa shetelderge ketken bosqyn qazaqtar sonda qalyp qoıyp, keıin jan-jaqqa ydyrap, tarap ketkeni de boldy.
1950 jyldardaǵy KSRO-nyń saıası ómirindegi alǵashqy ádiletti ózgerister tusynda shet elderden baýyrlarymyzdyń bir bóligi erikti jáne májbúrli túrde Otanyna qaıta bastady. 1955 – 1962 jyldary Qytaıdyń Shyńjań-Uıǵyr avtonomııalyq aýdany men t.b. aýdandarynan qazaq, uıǵyr, dúngen, orystardyń qaıta oralyp, olardyń negizinen Almaty, Shyǵys Qazaqstan oblystaryna turaqtanýy baıqaldy. Qytaıdan qonys aýdarýshylar ishinde resmı qujattarda shartty túrde “keńes azamattary” dep ataǵan kontıngent boldy. Olardyń bulaı atalý syry 1945 jyly qańtarda Shyǵys Túrkistan ıslam jumhurııaty qurylǵan soń, Úrimshi, Qulja, Sháýeshek, Altaı jáne Qashqardaǵy keńes konsýldyqtarynyń janynan qurylǵan “Keńes muǵadjarlar qoǵamynyń” ókilderi men olardyń senimdi adamdary (agentteri) Keńes Odaǵyna qaıtamyn degen adamdarǵa KSRO-nyń pasportyn úlestirgen. Olardyń arasynda 1916-1933 jyldary Qazaqstannan bosqan qazaq, uıǵyr, dúngen, ózbek, orys jáne t.b. ult ókilderi boldy. Osy jyldardyń shekaradan ótkendigi týraly belgisi bar-joqtyǵyna qaramastan, týýy týraly kýáligin alyp ketkenderdi sol negizde, al, qujaty joqtardy tilegi boıynsha “keńes azamaty” degen tizimge tirkedi. Sonymen birge, KSRO-dan barmaǵanymen keńestik Qazaqstanǵa ketemin deýshilerge de móri basylǵan Keńes Odaǵy azamatynyń pasportyn bergen. Tipti, pasporttardy qorjynǵa salyp júrip, kez-kelgen jerde úgitke ergen adamdarǵa úlestirip, “keńes azamaty” retinde tizimge alǵan oqıǵalar da kezdesken. Osylaısha, Qytaı jerinde “keńes azamattary” degen kontıngent paıda boldy. 1954 jyly KSRO men Qytaı arasynda jasalynǵan 10 jyldyq kelisim-shart “keńes azamattarynyń” KSRO-ǵa qaıtýyna jol ashty. Olar zańdy túrde 1955 jyly Qazaqstanǵa jappaı óte bastady.
Qytaıdan kelgen “keńes azamattary” Qorǵas stansasynan Saryózekke jiberilip, odan ary qaraı Ile, Aıagóz jáne Otpor stansalary janynan qurylǵan 3 qabyldaý-bólý pýnktteri arqyly qabyldandy. Árbir qabyldaý- bólý pýnktin aýyl sharýashylyǵy, keńshar jáne qurylys pen kólik mınıstrlikteriniń odaqtyq jáne respýblıkalyq kólemdegi ókilderi basqardy. Olarǵa kómekshi retinde árbir oblys pen aýdandardan esepteýshiler men tehnıkalyq qyzmetkerler bólindi. Qabyldaý arnaıy jospar men keste boıynsha júrgizildi. Barlyq pýnktterde saýda oryndary, dárigerlik jáne mádenı qyzmet kórsetý uıymdastyryldy. Kóship kelgen “keńes azamattaryna” kómek retinde otbasy basshysyna 3000 som, múshelerine 600 somnan qaıtarylmaıtyn kómek aqsha berildi. Árbir otbasy memlekettik bankiden jeke úı qurylysy úshin 15 myńǵa deıin, mal satyp alý úshin 3 myń som kóleminde nesıe alýǵa quqyly boldy.
Sonymen, 1955 jyly Qazaqstan keńsharlaryna 240 otbasy (39467 adam, sonyń ishindegi eńbekke jaramdysy 13508 adam) kóship keldi. Sondaı-aq, ujymsharlarǵa qonys aýdarǵan “keńes azamattary” sany 2529 otbasy (16016 adam, onyń 8407-si eńbekke jaramdy, 1261 – eńbekke jaramsyzdar men qart kisiler, 8 jasqa deıingi balalar 3835 adam, 8 jas pen 16 aralyǵyndaǵy balalar 2515 adam) boldy. Qytaıdan kelgen “keńes azamattary” negizinen, jumys qoly jetkiliksiz jáne mal sharýashylyǵymen aınalysatyn Pavlodar, Qostanaı, Kókshetaý, Batys Qazaqstan, Qaraǵandy jáne Aqtóbe oblystarynyń ujymshar, keńsharlaryna jiberildi. Sol sııaqty, qurylys pen kólik salalary boıynsha da ornalasty.
Qonys aýdarýshylardy qabyldaǵan sharýashylyq basshylary jyly qabaq tanytyp, olardy jumys oryndarymen, qolaıly baspanamen qamtamasyz etýge tyrysyp baqty. Múmkindigi barlary jańa úı berse, joqtary eski úılerdi jóndeýge nemese jańadan úı salýǵa qajetti qurylys materıaldarymen qamtamasyz etýge kómektesti. Ár sharýashylyq kelisilgen shart boıynsha, tıesili malyn, aqshalaı kómegin berip, óziniń ekonomıkalyq kúsh-qýatyna qaraı otyn-sý, azyq-túlikpen qamtamasyz etýge tyrysty.
Birqatar muraǵat qujattarynda 1954-1959 jyldary, Qytaıdan kelgen nemese keletin “keńes azamattary” jaıly tolyq emes derekter kezdesedi. Alaıda, jalpy sany kórsetilmegen. Barlyǵy 1955 jyldary Qytaıdan 250 myńnan asa adam keldi dep jobalaımyz. 1955 jyly Qazaqstan halqynyń sany 8 mln. 421 myń adam dep esepteldi. Sonda 1955 jyly Qytaıdan kelgen “keńes azamattary” respýblıkadaǵy halyqtyń 2,8 %-yn qurady degen sóz. Iаǵnı, Qytaıdan kelgen “keńes azamattarynyń” respýblıka halqynyń quramynyń ózgeristerine tıgizgen áseri boldy.
1958 – 1962 jyldarǵy “uly sekiris” kezinde Qytaıdan qaıtqandar sany kóp boldy. Tek, 1962-1963 jyldary Qazaqstanǵa 24202 otbasy, ıaǵnı 118926 adam kóship keldi. Olardyń basym kópshiligi Semeı (38993 adam), Almaty (38604), Ońtústik Qazaqstan (15209), Qaraǵandy (9842), Jambyl (7657) oblystarynda ornalasty. Ondaǵy “mádenı revolıýsııa” jyldary (1966–1969 jyldary) Shyńjań ólkesinde meshitter men ulttyq mektepter qıratylyp, musylman degenderdi qýdalaý kúsheıgen kezde de bul kóshi-qon tyıylǵan joq. Al, 1969-1980 jyldary Qytaıdan 300 myńnan asa adam Qazaqstanǵa qaıta oraldy.
Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń 1962 jylǵy 24 mamyrdaǵy kúngi qaýlysy negizinde árbir adamǵa 40 som mólsherinde qaıtarymsyz kómek, 1 somnan táýlik aqy jáne azyq-túlik, ónerkásip taýarlarymen kómek kórsetildi. 1963 jylǵy 18 qańtarda Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń “QHR-dan kelgen azamattarǵa turǵyn úı jáne turmystyq jaǵdaıyn jaqsartý týraly” arnaıy qaýlysynda oblystardaǵy keńshar dırektorlaryna birinshi ret úımen qamtamasyz etý tapsyrylyp, olarǵa satýǵa 5400 t. un, 225 t. qant, jyly kıimder bólindi.
Keńes Odaǵy tarap, Qazaqstan egemendik alǵan soń, shetel qazaqtarynyń Otanyna baǵyttalǵan kóshi-qonynyń eń kúshti tolqyny bastaldy. 1991 jyldan bastap Qazaqstanǵa TMD respýblıkalarynan jáne alys shetelderden qazaqtar kóship kele bastady. 1991 jyldan 1995 jylǵa deıingi aralyqta respýblıkaǵa 137919 qandasymyz kóship keldi. Olardyń basym kópshiligi (50,6%) taıaý shetelden, negizinen Reseıden, Tájikstannan, Kavkaz óńirinen kelýshiler boldy. Alys shetelden – Mońǵolııadan, Irannan, Túrkııadan, Qytaıdan, Aýǵanstannan kelgen ımmıgrant qazaqtar – 49,4%.
1991-1993 jyldary Mońǵolııadan kelgen oralmandar sany 60 myń adamǵa jetip, keıingi jyldary olardyń legi birtindep báseńdedi. 1996 jyldan 1999 jyldary aralyǵynda Mońǵolııadan kelgen oralmandar 2259 adamdy qurap, burynǵymen salystyrǵanda 25,1 ese az boldy. Osy jyldary olardyń 623 adamy keri kóship ketti. Jalpy 1989 jyldan 1999 jyldary aralyǵynda respýblıkaǵa Mońǵolııadan 43057 oralman (21636 er azamat jáne 21421 áıel) kelip qonystandy. Olardyń basym kópshiligi (76,8%) Aqmola, Qaraǵandy, Pavlodar jáne Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy aýyldy jerlerge ornyqty.
Naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý jaǵdaıynda Qazaqstannyń bastan ótkerip jatqan qıynshylyqtaryna baılanysty Mońǵolııadan kelýshi qazaqtardyń sany qysqardy. Olardyń jańa jerge beıimdelýine shashyrańqy qonystanýy, sondaı-aq orys tildi ortaǵa tap bolýy qıyndyq týdyrýda.
Irannan kelgen qazaqtar Almaty, Ońtústik Qazaqstan jáne Mańǵystaý oblystaryna qonystanýdy jón kóredi. Olar Qazaqstannyń qazirgi kúrdeli áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalyna beıimdilik tanytýda. Mundaı jaǵdaı Túrkııadan kelgen qazaqtarǵa da tán. 1989-1999 jyldary respýblıkaǵa Irannan 2968 qazaq, Túrkııadan 1755 qazaq kelip qonys tepti.
Qandastarymyzdyń óz atamekenine oralýy zańdy qubylys. Biraq oralmandardy eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna beıimdeý ózekti másele kúıinde qalýda. 90-jyldardyń basynda “Qaıt, qazaq elińe!” degen urannyń kóterilýi asyǵys bolǵandyǵyn moıyndaýymyz kerek. Oralmandardyń elde jetkilikti deńgeıde qoldaýshylyq tappaı, birqatar qıyndyqtardy bastan keshkeni kópshilikke aıan. Sonymen qatar Qazaqstanǵa kelýge tilek bildirgen qandastarymyzdyń sany artqanyna qaramastan, 90-jyldardyń aıaǵynda olarǵa bólingen kvota kóleminiń azaıa túskendigi kóńilge kirbiń keltirmeı qoıǵan joq. О́z tarıhı otanyna oralýshylar úshin 1993 jyly 10 myń otbasyna (50 myń adamǵa) kvota bólinse, ol keıingi jyldary qysqara túsip, 1994 jyly 7 myń otbasyna, 1995 jyly 5 myń otbasyna, 1996 jyly 4 myń otbasyna, 1997 jáne 1998 jyldary 3 myń otbasyna, 1999 jyly 500 otbasyna, 2000 jyly 600 otbasyna ǵana kvota bólindi. Keıingi jyldary ǵana kvota kóbeıe tústi.
Sonymen, Qazaqstandaǵy qazirgi demografııalyq ahýal, jáne shetelderdegi qazaqtar men oralmandar máselelerine qorytyndy jasaı kelgende, qazaqtar qalaı kóbeıedi degen suraq týyndaıdy. Ol zańdy da, sebebi ulanǵaıyr jeri bar, al halqynyń sany bar bolǵany 15 mln. ǵana Qazaqstan memleketiniń árbir sharshy kılometrine 5,5 adamnan kelip, álemdegi halyq az qonystanǵan elder qataryna jatatyny úlken oı jáne qaterli kúdik týǵyzady. Ulttyq qaýipsizdigimizdi saqtap qalý jáne ekonomıkamyzdy jańa eńbek resýrstarymen qamtamasyz etý úshin, Elbasymyz 2015 jylǵa deıin respýblıka halqy sanyn 20 mln.-ǵa jetkizý qajettigin basa aıtyp keledi.
Mine, sondyqtan halyqtyń sanyn kóbeıtip, quramyn nyǵaıtatyn, tarıhı-demografııalyq ǵylym aıqyndaǵan eki joldy, tabıǵı ósim men syrttan keletin kóshi-qondy oń paıdalaný kerek. Tabıǵı ósimdi kúsheıtý úshin jastarǵa, ásirese jańa otbasylarǵa, kóp balaly analarǵa, olardyń jas urpaqtaryna Úkimet tarapynan jan-jaqty, naqtyly, turaqty jáne júıeli túrde qamqorlyq, tikeleı járdem uıymdastyrylýy qajet. Bul jóninde Keńes zamanyndaǵy baı tájirıbeni qaıta jandandyryp, keńeıtip, baıyta túsý, ol úshin memlekettik qor qurǵan da jón. Al syrttan keletin oń kóshi-qonǵa kelsek, shetelderdegi qazaqtardy elge qaıtarý úshin munan da kúrdeli sharalar iske assa jón bolar edi. Múmkindiginshe kvotany shektemeı, eger ony alyp tastaýǵa bolmasa, qazaqtar turǵan shet memlekettermen dıplomatııalyq jolmen kóshi-qon úrdisterin jeńildetip, tezdetý, al kóship kelgender úshin barlyq jaǵdaıdy jasaý da kerek.
“Kelisip pishken ton kelte bolmaıdy”, degendeı, Dúnıejúzi qazaqtarynyń dúıim jınalysy aldynda ortaǵa salǵan keıbir pikir men usynystarymyz osy. Qazaq halqyna tarıh bergen osyndaı múmkindikterdi tolyq jáne ýaqytynda paıdalanyp, eldiń sanyn kóbeıtip, qataryn nyǵaıta túsip, órkenıetti qaýymda óz ornymyzdy alǵanymyz jón-aq.
Málik ASYLBEK,akademık.
ALMATY.
28 qyrkúıek 2005 jyl.