Sársenbi, 21 qarasha 2012 7:14
Qazirgi tańda nashaqorlyq pen maskúnemdik tórtkúl dúnıede jahandyq qater bolyp, búgingi kúnniń bas aýrýyna aınalyp otyr. Elimizdegi iri megapolıs bolyp sanalatyn Almaty qalasyndaǵy búgingi ahýal alańdatarlyq jaǵdaıda degenimizben, ótken jylmen salystyrǵanda, esirtki tutynýshylar sany 14,2, maskúnemdikpen esepke turǵandar sany 2,8 paıyzǵa tómendegen. Esirtkiniń adam densaýlyǵy men ómirine zııandyǵy, ony emdeý jáne de ózge saýaldarǵa jaýap alý úshin Almaty qalalyq dárigerlik áleýmettik-saýyqtyrý narkologııalyq ortalyǵy bas dárigeriniń orynbasary, joǵary sanattaǵy dáriger Indıra KEŃESBEKOVAǴA jolyǵyp, suhbattasqan edik.
Sársenbi, 21 qarasha 2012 7:14
Qazirgi tańda nashaqorlyq pen maskúnemdik tórtkúl dúnıede jahandyq qater bolyp, búgingi kúnniń bas aýrýyna aınalyp otyr. Elimizdegi iri megapolıs bolyp sanalatyn Almaty qalasyndaǵy búgingi ahýal alańdatarlyq jaǵdaıda degenimizben, ótken jylmen salystyrǵanda, esirtki tutynýshylar sany 14,2, maskúnemdikpen esepke turǵandar sany 2,8 paıyzǵa tómendegen. Esirtkiniń adam densaýlyǵy men ómirine zııandyǵy, ony emdeý jáne de ózge saýaldarǵa jaýap alý úshin Almaty qalalyq dárigerlik áleýmettik-saýyqtyrý narkologııalyq ortalyǵy bas dárigeriniń orynbasary, joǵary sanattaǵy dáriger Indıra KEŃESBEKOVAǴA jolyǵyp, suhbattasqan edik.
– Indıra Qurbanbekqyzy, áńgimemizdiqalamyzda qansha adam narkologııalyqesepte turady, olardyń qanshasyjasóspirimder, qanshasy áıelder degensaýaldan bastasaq.
– Búginde nashaqorlyq pen maskúnemdik qoǵamdaǵy eń kúrdeli máseleniń birine aınalyp otyr. Ásirese, keıbir jastar men jasóspirimderimizdiń ýaqytsha «tańǵajaıyp ómir» syılar esalańdyq jaǵdaıdyń quly bolyp júrgen jaıy bar. Mine, bizder osy ótkir de kúrdeli máselemen kúndelikti betpe-bet kezdesip otyramyz. Ras, salystyrmaly túrde alsaq, bizdiń ortalyqta tirkeýde turatyn naýqastar sany byltyrǵy jyldyń osy merzimine qaraǵanda 14,2 paıyzǵa tómendep otyr. Máselen, nashaqorlyqpen tirkeýde turatyn naýqas sany byltyrǵy jyldyń birinshi jartysynda 52 452 bolsa, 2012 jyldyń alty aıynda 50 114, olardyń ishinde áıelder 2011 jyldyń 6 aıynda 5853, aǵymdaǵy jyly 5020, jasóspirimder byltyrǵy alty aıda 54, bıyl 11 naýqasty qurap otyr. Bular osy dertten qaıtsem aıyǵam dep óz erikterimen kelip tirkelgender, al tirkeýsiz esirtkiniń arbaýyna túsip, esinen aıyrylyp júrgenderdiń budan da kóp bolýy múmkin.
– Al maskúnemder sany she?
– Maskúnemdikpen tirkeýde turǵandar sany bıylǵy alty aıda 2,8 paıyzǵa tómendedi. Iаǵnı, 2011 jyldyń birinshi jarty jylynda 45 955, al aǵymdaǵy jyldyń alty aıynda 44 656 adam tirkeldi. Olardyń ishinde áıelder sany 4412. Bul 2012 jylǵa qaraǵanda 10,3 paıyzǵa tómen.
– Ortalyqqa kelip túsetin jáne tirkeýde turatyn naýqastardy emdeýjoldary qalaı, ortalyqtyń jumysyna keńinen toqtala otyrsańyz…
– Ortalyqtyń basqa emdeý mekemelerinen aıyrmashylyǵy – emdeý tártibi úsh baǵytta júrgiziledi. Birinshisi – medısınalyq problema, ıaǵnı naýqastardy emdeý, saýyqtyrý jáne aldyn alý, ekinshisi – áleýmettik jaǵynan qorǵaý, úshinshisi – quqyqtyq másele. Ony qalaı túsinýge bolady deısiz ǵoı. Ortalyq dárigerleri naýqastardy emdeýmen qatar ishki ister organdarymen, oqý bólimderimen, basqa da mekemelermen, qoǵamdyq uıymdarmen tyǵyz baılanysta jumys atqarady. Búginde aýdandyq, qalalyq ákimdikterde nashaqorlyq jáne esirtki bıznesimen kúres jóninde arnaıy komıssııa qurylǵan. Komıssııanyń tóraǵasy Almaty qalasy ákiminiń orynbasary S.Seıdýmanov. Onyń múshelerine dárigerler, úkimettik emes uıymdar, bilim berý basqarmasy, JOO, ishki ister organdarynyń ókilderi kiredi. Qazir mundaı komıssııa qalanyń árbir aýdanynda jumys isteýde.
Ortalyq negizinen 360 tósekke arnalǵan. Oǵan qosa jansaqtaý bóliminde 6, ýaqytsha beıimdeý jáne ýytsyzdandyrý bóliminde 30 tósek bar. Shtattaǵy 663 qyzmetkerdiń 158-i dáriger bolsa, onyń 98-i narkolog-dáriger, 257-i medbıke, 154-i kishi medbıke. Ortalyqtaǵy 12 bólimshede qala turǵyndaryna óz erkimen kelip tegin emdeletin erler men áıelderge arnalǵan bólimshe men aqyly bólimshe bar. Sondaı-aq naýqasty májbúrli túrde emdeıtin 175 tósektik bólimshe jumys isteıdi. Onyń 15 tósegi áıelderge arnalǵan. Bul jerde jatatyn naýqastardy tek sottyń sheshimimen ishki ister organynyń qyzmetkerleri ákeledi. Munda olar alty aıdan eki jylǵa deıin emdeledi. Bólimshege jeke kúzet qoıylǵan.
Taǵy bir aıta keterlik jáıt, bıylǵy jyly Almaty qalalyq qorǵanys ister jónindegi basqarmasy áskerge shaqyrylýshylardy tekseretin dárigerlik-medısınalyq komıssııanyń quramyna de narkolog mamandardy tartyp otyr. Onda 8 narkolog-dáriger 6 aı boıy qorǵanys isteri jónindegi basqarmalar janyndaǵy medısınalyq komıssııa quramynda jumys isteıdi. Áskerge shaqyrylýshylar aýdandyq, qalalyq áskerı medısınalyq komıssııadan ótken soń, Qarýly Kúshter qataryna attanar aldynda sońǵy ret taǵy da narkologııalyq testten ótedi. Bıylǵy jylǵy kóktemgi shaqyrylym kezinde 39 áskerge shaqyrylýshy medısınalyq komıssııadan ótpeı, olar bizdiń ortalyqta ári qaraı tekserilip, emdelýge jiberilip, baqylaýǵa alyndy.
Ortalyq qyzmetine 1,5 mln.-nan asa halqy bar qala úshin táýlik boıy qyzmet kórsetetin eki saraptaý kabıneti de kiredi. Munda ishki ister organdary, jol ınspektorlary qalada bolǵan barlyq jol kólik apatynyń júrgizýshilerin túgeldeı saraptamadan ótkizedi.
– Indıra Qurbanbekqyzy, máselen, sizdiń ortalyqqa naýqasty alypkeldi delik, odan keıingi taǵdyry qalaı jalǵasady?
– Emdeýdiń tártibi birneshe kezeńnen turady. Birinshisi, dári-dármekpen, ekinshi kezeń – psıhoterapııalyq em, odan keıin saýyqtyrý kezeńi. Emdelip shyqqqan naýqas odan keıin ortalyq janyndaǵy ambýlatorlyq qyzmette baqylaýda bolady, ıaǵnı dıspanserlik esepke alynady. Onda maskúnemder 3 jyl, nashaqorlar men toksıkomandar 5 jyl esepte turady. Eger osy ýaqyt merziminde remıssııa bolsa, onda baqylaýdan múldem alynyp tastalady. Árıne, osy dıspanserlik ýaqyt aralyǵynda bizdiń dárigerler tek naýqaspen ǵana emes, olardyń otbasymen de jumys jasap, aqyl-keńes beredi.
– Ortalyq tek emdeýmen ǵana emes, aýrýdyń aldyn alý sharalaryn da qarastyratyn shyǵar. Osy baǵytta qandaı naqty jumystar atqarylýda?
– Árıne, ortalyq qyzmetine aldyn alý sharalary kiretindikten, mamandarymyz ondaı jumyspen de aınalysady. Dáris oqyp, semınar, dóńgelek ústelder jáne aksııalar uıymdastyryp, t.b. sharalar ótkizedi. Balalar, jasóspirimdermen jumys isteıtin narkolog-dárigerler mektep ınspektorlarymen tyǵyz qarym-qatynasta. Sondaı-aq, ata-analar jınalysyna qatysyp, úgit-nasıhat júrgizedi. Sonymen qatar, anonımdi túrde anketalar toltyrtyp, testten ótkizedi. Bul shara tek mektep oqýshylary arasynda ǵana emes, JOO-da uıymdastyrylady. Máselen, esirtkiniń adam ómiri men densaýlyǵyna zııandyǵyn, bir adasqan soń úıirine qaıta qosylyp, qatarǵa ilinip ketýdiń ońaı emestigin jastarǵa túsindirý maqsatynda esirtkige qarsy kúres aılyǵyn jarııaladyq. «Shyndyq jeńedi, esirtki óltiredi» uranymen ótken aılyq Qazaqstan qalalaryn túgel qamtydy. Respýblıka saraıy aldynda uıymdastyrylǵan «Bolashaq úshin bıle!» is-sharasy osy aılyq aıasynda ótkizildi.
– On bes jylǵa jýyq tek osy salada qyzmet istep kele jatqan kásibı maman-dáriger retinde aıtyńyzshy, osy keseldiń sebebi, túpki negizi nede dep oılaısyz?
– Men aıtar edim, bul jerdegi basty másele otbasynda. Eger ata-anasy balasyna durys tárbıe berýmen qatar, ózderi de úlgi bolyp, urpaǵynyń bolashaǵyna nemketti qaramaı, qashanda baqylaýda ustap, ata-analyq meıirimin tógip otyrsa, bala teris jolǵa túspeıdi. Árıne, qaı ata-ana balasyn temeki tartýǵa, ishimdikke, nashaqorlyqqa úıretedi deısiz. Olardyń bári qyzyǵýshylyqtan, tek «bir ret tartyp kórsem, bir ret iship kórsem» degen áýestenýshilikten bastalady. Temeki de nıkotınge táýeldiliktiń bir túrine jatady. Búginde emhanada temekige táýeldilikke ambýlatorlyq em júrgiziledi. Balanyń júrgen ortasyna, jora-joldastaryna da kóp baılanysty. Taǵy bir sebep – jastardyń jumys istemeı, bos sandalyp júrýi. Al esirtkini bir-eki tartyp, bir-eki ret ıne salǵan soń qalaı táýeldi bolǵanyn ózderi de bilmeı qalady. Sosyn ne isteıdi? Esirtki satyp alý úshin kez kelgen qylmysqa barady. Al ata-ana baıǵus ony is nasyrǵa shaýyp, asqynǵan jaǵdaıda óte kesh biledi. Eger der kezinde, aýrý asqynbaǵan kezde ákelip jatqyzsa, onda em de tıimdi bolar edi.
– Mundaı jaǵdaıǵa kóbine qandaı jastar urynýda?
– Buryndary mundaı jaǵdaılar kóbinese ata-anasy tolyq emes otbasylarynda jıi kezdesetin. Solaı desek te, qazir qorqynyshtysy, tárbıeli, zııaly otbasylarynyń balalary da osy jolǵa túsýde. Qazir jasqa da qaramaıdy, 15-40 jasqa deıingiler kelip jatyr. Jıi keletinder 18-35 jastaǵylar. Ortalyqta nashaqor, maskúnemdermen qosa, sozylmaly asqynǵan naýqastardy emdeıtin 40 tósektik somatıkalyq bólimshe jumys isteıdi.
– Osy kúrdeli máselemen kúndelikti betpe-bet kelip otyrǵanda qandaı problemalar aldyńyzdan jıi shyǵyp jatady?
– Problema deısiz be? Jastar arasynda nashaqorlyqty anyqtaý testi búginde tek erikti ári anonımdi túrde júrgiziledi. Kezinde burynǵy qala ákimi V.Hrapýnov mundaı testileý tek adamnyń óz erkimen ǵana júrgizilsin degen qaýly shyǵarǵan-dy. Sol qaýly áli de kúshinde. Oılańyzshy, kim óz erkimen kelip nashaqorlyqtan test ótkizedi deısiz. Eger jastar shoǵyrlanǵan mekemelerde, JOO, bilim berý salasynda mundaı testi jappaı mindettep ótkizetin bolsaq, onda aýrýdyń aldyn alyp, erte anyqtap, der kezinde emdeýge qol jetkizer edik. Qazir bizder ne isteımiz? Tek qana baryp dáris oqımyz. Kóp bolsa, birdi-ekili jeke menshik oqý oryndary bizderge tekst ótkizýge kelisim berer. Sondyqtan osy máseleni tek qana dárigerler emes, JOO-lar oryndary óz taraptarynan bastama etip kóterip, bizben belsendi túrde jumys jasap otyrsa, bul aýrýdy joıyp tastamasaq ta, azaıtýǵa múmkindik týar edi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».