Juma, 2 qarasha 2012 7:11
Barshaǵa aıan, týberkýlez, qazaqyuǵymda qurt aýrýy búgingi tańdadensaýlyq saqtaý salasynyńózekti máseleleriniń birineaınalyp otyr. Máselen, DDU-nyńmálimetteri boıynsha tórtkúldúnıede kún saıyn 9 mıllıonǵajýyq adam týberkýlezge shaldyqsa, 2 mln-ǵa taıaý naýqas odan kózjumady eken. Týberkýlez – bul tek qana medısınalyq emes, sonymen qatar qoǵamdyq problema. Endeshe, bul jaǵdaı Qazaqstanda qalaı, ony emdeý, aldyn alý joldary jaıynda keńinen maǵlumat alý maqsatynda búginde seksen jyldyq tarıhy bar elimizdegi baıyrǵy emdeý oryndarynyń birinen sanalatyn Týberkýlez máseleleri Ulttyq ortalyǵynyń dırektory, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Tileýhan ÁBILDAEVQA jolyqqan edik.
Juma, 2 qarasha 2012 7:11
Barshaǵa aıan, týberkýlez, qazaqyuǵymda qurt aýrýy búgingi tańdadensaýlyq saqtaý salasynyńózekti máseleleriniń birineaınalyp otyr. Máselen, DDU-nyńmálimetteri boıynsha tórtkúldúnıede kún saıyn 9 mıllıonǵajýyq adam týberkýlezge shaldyqsa, 2 mln-ǵa taıaý naýqas odan kózjumady eken. Týberkýlez – bul tek qana medısınalyq emes, sonymen qatar qoǵamdyq problema. Endeshe, bul jaǵdaı Qazaqstanda qalaı, ony emdeý, aldyn alý joldary jaıynda keńinen maǵlumat alý maqsatynda búginde seksen jyldyq tarıhy bar elimizdegi baıyrǵy emdeý oryndarynyń birinen sanalatyn Týberkýlez máseleleri Ulttyq ortalyǵynyń dırektory, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Tileýhan ÁBILDAEVQA jolyqqan edik.
– Ádilhan Tileýhanuly, ótkensiz búgingige baǵa berý qıyndaý bolar, aldymen seksenniń seńgirine shyqqan mekemeniń tarıhy, ıaǵnı negizi qalaı qalandy, alǵashqy uıymdastyrýshylary, basshylary jaıly qysqasha toqtalyp ketseńiz…
– Qazaqstanda týberkýlez ınstıtýty 1932 jyly 9 naýryzda KASSR Halyq komıssarıatynyń sheshimimen qurylǵan. Alǵashqyda bar bolǵany 25 tósek-oryndy qamtysa, sol ýaqytta respýblıkada 790 aýrýhanalyq tósek-oryn bolatyn. Instıtýttyń alǵashqy dırektory medısına ǵylymdarynyń doktory, professor V.I.Zıýzın bolsa, Otan soǵysy jyldary QazKSR-dyń eńbek sińirgen dárigeri A.M.Zadvornyh, keıinnen G.M. Varshavskıı, D.Ý.Tólemisov, 1963-1982 jyldary ǵylymǵa eńbegi sińgen qaıratker, professor Aıqan Terlikbaev, 1982-1997 jyldary professor Áldesh Júnisbekov, 1997-2012 jyldary professor A.A. Jáńgireev, Sh.Sh.Ismaılov, Ǵ.B. Raqyshev basqardy. Búginde ortalyqta 400 tósek-oryn, al jalpy elimizde 13498 tósek qory bar. Ortalyqta 7 ǵylym doktory, 5 professor, 19 medısına ǵylymdarynyń kandıdaty jumys jasaıdy.
– Derekterdi sóıletip kórińizshi, búginde Qazaqstanda qansha adam esepte tur? 1991-2000 jyldary Qazaqstan týberkýlezge shaldyǵýshylyqtan dúnıe júzi boıynsha 12-shi, al TMD elderi arasynda aldyńǵy oryndy ıemdenýiniń ózi talaı jaıdy aıǵaqtasa kerek…
– Ulttyq ortalyq qazirgi tańda Qazaqstan týberkýlez ǵylymı zertteý ınstıtýty bastaǵan óte áleýmettik mańyzdy mindetterdi sheshýdi nátıjeli atqaryp keledi. Instıtýttyń naqty tájirıbelik, ǵylymı izdenisteriniń, ozyq tájirıbeni barlyq óńirlerge endirýge jetekshiliginiń nátıjesinde 60-jyldardaǵy ýshyqqan epıdemııalogııalyq jaǵdaıdy turaqtandyryp, jaǵdaıdyń edáýir jaqsarýyna qol jetkizildi. Instıtýt Keńes Odaǵy kezindegi odaqtas respýblıkalar arasynda nátıjeli jumystarmen erekshelendi. 60-shy jyldardyń basynda týberkýlezdiń alǵashqy syrqattaný kórsetkishteri 100 myń adamǵa shaqqanda 300-di, al ólim kórsetkishi 60-ty quraǵan. 80-shi jyldary jaǵdaı aıtarlyqtaı jaqsarǵan edi. Alaıda, táýelsizdik alǵan jyldardaǵy áleýmettik- ekonomıkalyq turaqsyzdyqtar taǵy da týberkýlezden ahýaldyń nasharlaýyna yqpal etti. 2002 jyly syrqattaný kórsetkishi 165,5, ólim kórsetkishi 24,4 qurady. 1998 jyly Elbasynyń Jarlyǵymen qabyldanǵan maqsatty is-sharalar, týberkýlezben kúres máselelerine sony pármen berdi. Nátıjesinde 10 jyl ishinde syrqattaný kórsetkishi 1,9 esege, ólim 3 esege azaıdy.
– Búginde ortalyqta qansha naýqas emdeledi? Ulttyq ortalyq bolǵandyqtan respýblıkadaǵy jaǵdaıdy da úılestirip otyratyn shyǵarsyzdar? Endeshe, aımaqtaǵy ahýal qandaı, qaı oblysta aýrý kórsetkishi basym? Qandaı túrleri kóbirek beleń alǵan?
– Qazirgi tósek qorymen Ulttyq ortalyq jylyna 1300-1400 aýrýdy emdep shyǵarady. Ortalyqta negizinen aýrýdyń kúrdeli túrleri – kóptegen dárige tózimdi týberkýlez emdeledi. О́kpe hırýrgııasy bólimshesinde terapııalyq emge kónbegen, ókpe tesigi bar aýrýlarǵa ota jasalady. Statıstıkaǵa súıensek 85 paıyz jaǵdaıda ókpe týberkýlezi, al 15 paıyzynda ókpeden tys týberkýlez kezdesedi.
Ortalyq elimizdegi barlyq oblystarǵa úılestirý, ádistemelik, jetekshilik, keńes berý mindetterin atqarady. Osyndaı qyzmettik kómekti qylmystyq atqarý júıesine de kórsetedi. Nátıjesinde jyl ótken saıyn jaǵdaı jaqsaryp, syrqattaný jáne ólim kórsetkishteri tómendep keledi. Degenmen de Aqmola, Atyraý, Shyǵys Qazaqstan oblystary men Astana qalasynda syrqattaný kórsetkishteri respýblıkalyq orta kórsetkishten joǵary. Ortalyq barlyq óńirlerde jylyna 2 ret monıtorıngtik baqylaý jasap, keshendi is-sharalar barysyna baǵa berýmen, normatıvti qujattardy ýaqyt talabyna sáıkestendirýmen aınalysady.
– Mýltırezıstenttik týberkýlez – qurt aýrýynyń óte qaýipti, emge kónbeıtin túri sońǵy kezderi turaqty ósip kele jatqan kórinedi. Oqyrmandarǵa túsinikti bolsyn, keńirek toqtalsańyz?
– Kóptegen dárige tózimdi týberkýlez (mýltırezıstentti) ókinishke oraı, respýblıkamyzda alǵash syrqattanǵandar arasynda – 19, qaıtalap aýyrǵandar arasynda 53 paıyzdy quraıdy. Emdelip jazylý nátıjeligi elimizde 73 paıyzdan joǵary. Emdelý nátıjesi aýrýdyń uzaq emdelý kýrsyna shydaýyna, úzbeı emdi jalǵastyrýǵa tutastaı baılanysty. Bir qaýipti jeri, aýrýdyń osy túrimen aýyratyn adamdar qaýipsizdik sharalaryn saqtamasa, basqalar osy qaýipti aýrýdy juqtyrady. Sondyqtan sanıtarlyq aǵartý, psıhologııalyq qoldaý jumystary qatar júrgizilýde. Emdeý nátıjesine basqa da qosymsha aýrýlardyń qosarlanýy (qant aýrýy, basqa da sozylmaly aýrýlar) óz áserin tıgizip jatady. Qazaqstanda týberkýlezdiń kóptegen dárige tózimdi túrimen aýyrǵandardy emge alý deńgeıi 85 paıyzǵa jetti, bul DDU standartyna saı, 2011 jyldyń qorytyndysy boıynsha aýrýdyń bul túrimen syrqattaný 3,8 paıyzǵa azaıdy. Bul jaǵdaı turaqtana bastaǵannyń kórinisi deýimizge bolady.
– Ortalyq respýblıkadaǵy osy baǵyttaǵy ǵylymı zertteýler júrgizetin biregeı mekeme bolǵandyqtan ǵylymda qol jetkizgen qandaı jańalyq, jetistikterińizben bólise alasyz?
– Ortalyqta ǵylymı jumystar udaıy júrgizilip keledi. Tıimdi nátıjeleri is-tájirıbede qoldanysqa engizilýde. Ulttyq ortalyq joǵary kásibı mamandar daıarlaý máselesine úlken kóńil bólip keledi. 80 jyl ishinde 40 ǵylym doktoryn, 168 ǵylym kandıdatyn daıarlap shyǵardy. 67 ǵylymı jınaqtama, 8565 ǵylymı maqala, 135 emdeý dıagnostıkalyq ádisti jetildirý isi boıynsha qujattar jaryq kórdi.
Ortalyqta aýrýdyń asqynǵan túrlerine ota jasaý, plastıkalyq qaıta qurylymdaý otalary júzege asyrylady. Sońǵy ýaqyttarda Reseı hırýrgtarymen birlesip az jaraqat keltiretin bronhoskopııalyq otalardy jasaý qolǵa alyndy. 80 jyldyń aıasynda ótkizilgen konferensııada jańa tehnologııalardy paıdalaný, jańa zerthanalyq tásilderdi eńgizý, hırýrgııalyq emdeý tásilderin talqylap, tájirıbe almasý máselelerine úlken mán berildi.
– Týberkýlez órkenıettiń damýymen birge kelgen áleýmettik aýrý. Sondyqtan olarǵa memleket jaǵdaıynda jeńildikter qarastyrylǵan. Solardy atap kórsetseńiz… Jáne ózderińizdiń taraptaryńyzdan emdelýshilerge qandaı jaǵdaı jasalyp otyr. О́ıtkeni, bul kesel tez arada aıyǵyp ketetin aýrý emes, naýqastarǵa aılap, jyldap emdelýge týra keledi…
– Týberkýlez áleýmettik mańyzy bar juqpaly aýrý. Sondyqtan memleket tarapynan búginde aýrýdy anyqtaý, emdeý tolyqtaı tegin. Bıylǵy jyly tek qana arnaıy týberkýlezge qarsy dári- dármekterdi ortalyqtan satyp alýǵa 4 mıllıard teńge qarjy bólindi. Týberkýlezge qarsy emdeý mekemeleriniń materıaldyq- tehnıkalyq bazasy jyl ótken saıyn jaqsarýda. 2000 jyldan beri 46 jańa tıptik týberkýlezben kúres aýrýhanalary iske qosyldy. Jergilikti atqarýshy bıliktiń kómegimen 2011 jyly 258 mln. teńgeniń kóleminde aýrýlarǵa ambýlatorlyq emdeý kezinde jol aqysyna, tamaǵyna qosymsha kómek kórsetildi. 34 páter berildi. Bul baǵyttaǵy jumystardy jandandyra túsý qajet dep sanaımyn.
– Eger júregińiz, bolmasa aıaǵyńyz aýyryp emdelmeseńiz – ol árkimniń jeke basynyń sharýasy, al eger siz juqpaly týberkýlez dertine shaldyǵyp emdelmeseńiz – keshirińiz, ol meniń de, ózgeniń de, memlekettiń de sharýasy. О́ıtkeni, ondaı kesapatty keseldi kez kelgen jerde, kez kelgen jaǵdaıda ózińizge juqtyryp qoımaı, ózgege de juqtyrýyńyz múmkin. Iаǵnı…
– Aýrýdyń aldyn alý, aýyryp qalǵan jaǵdaıda úzdiksiz emdelip, jaqsy nátıjege jetý árbir adamnyń óz jaýapkershiliginde bolý kerek. Sonda ǵana bul iste joǵary nátıjege jetýge bolady. Bul iste medısına qyzmetkeriniń aýrýdyń jan dúnıesin túsine bilý, minez-qulqyna áser etý qabileti qajet-aq. Al kerekti aldyn alý sharalary: balalar arasynda egý jumystary júrgiziledi. Aýrý qaýpi joǵary toptardy jylyna keminde bir ret tekserý sharalary atqarylady. Al qylmystyq atqarý júıesinde jylyna 2 ret profılaktıkalyq tekserýler júrgiziledi. Jasóspirimder arasynda buıryqqa sáıkes jylyna keminde 1 ret flıýrografııalyq tekserýden ótkiziledi. Al árbir eresek turǵyn óz qalaýymen jylyna 1 ret tekserýden ótýi abzal.
Jalpy, týberkýlez aýrýymen kúres máselesi durys baǵytta. Osyndaı memlekettik qoldaý aıasynda jaqyn jyldary syrqattaný jáne ólim kórsetkishterin tómendetýde úlken jetistikterge jetýge tolyq múmkindikter bar.
– Ádilhan Tileýhanuly, ortalyqtyń seksen jyldyq mereıli jasyna oraı halyqaralyq konferensııa ótkizip jatyr ekensizder…
– Konferensııanyń maqsaty basqa memleketterdiń ozyq is-tájirıbesin Qazaqstanda júrgizilip jatqan týberkýlezge qarsy is-sharalarmen salystyrmaly túrde talqylaý, aýrýǵa dıagnostıka qoıý jáne emdeý tıimdiligin joǵarylatý maqsatynda jańa tehnologııany qoldaný arqyly emdeý sapasyn kóterý joldaryn qarastyrý bolyp tabylady. Al jıynnyń negizgi máseleleri: azamattyq jáne qylmystyq atqarý júıesindegi kóptegen dárige tózimdi týberkýlez máselelerin taldaý; ambýlatorııalyq emdi paıdalaný aıasyn keńeıtý; aýrýlardyń úzdiksiz emdelýge yntasyn joǵarylatý; aýrýdyń kúrdeli túrlerin anyqtaý; búgingi tańda ózekti máselege aınalyp jatqan týberkýlez jáne adamnyń ımmýndy tapshylyq vırýsy aýrýlarynyń qatar kezdesýin anyqtaý bolyp tabylady. Konferensııaǵa Reseı, Ázerbaıjan, О́zbekstan, Grýzııa, Qyrǵyzstan, Kolýmbııa ýnıversıtetterinen álemge tanymal ǵalymdar men professorlar shaqyryldy.
Týberkýlez problemalarynyń Ulttyq ortalyǵynda 31 qazan men 1 qarasha kúnderi sheberlik synyptary ótkizilip, 10-nan astam adamǵa kúrdeli otalar jasaldy. Arnaıy bilimin jetildirý sabaqtary júrgizildi. Bul is-sharalarǵa barlyq oblys pen qalalardan mamandar qatysty. Bolashaqta mamandardyń kásibı sheberligin kóterý maqsatynda osyndaı is-sharalar udaıy júrgiziletin bolady.
Áńgimelesken
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».